การพัฒนาไม่ใช่ปัญหา แต่ใครต้องแบกต้นทุน

🧾 “บิลนี้ใครจ่าย?” การพัฒนาไม่ใช่ปัญหา แต่ใครกำหนด ใครได้ประโยชน์ และใครต้องแบกต้นทุน

“Who Pays the Bill?” Development Is Not the Problem: Who Decides, Who Benefits, and Who Bears the Costs?

บทนำ

“บิลนี้ใครจ่าย?” เป็นคำถามที่ดูเหมือนถามเรื่องเงิน แต่ในทางรัฐประศาสนศาสตร์ คำถามนี้มีความหมายกว้างกว่าใบเสร็จ งบประมาณ หรือยอดค่าใช้จ่ายของโครงการ เพราะ “บิลของการพัฒนา” อาจปรากฏในรูปของงบประมาณแผ่นดิน หนี้สาธารณะ ภาษี ค่าเสียโอกาส ที่ดินที่ถูกเปลี่ยนการใช้ประโยชน์ แม่น้ำที่เปลี่ยนระบบนิเวศ อาชีพที่ไม่สามารถทำต่อได้ ชุมชนที่ต้องโยกย้าย ตลอดจนความรู้สึกว่าสิ่งที่เกิดขึ้นกับบ้านเกิดของตนถูกตัดสินจากคนอื่น

ดังนั้น การตั้งคำถามว่า “บิลนี้ใครจ่าย?” ไม่จำเป็นต้องมีความหมายว่า “ไม่เอาการพัฒนา” หรือ “ปฏิเสธความเจริญ” ตรงกันข้าม คำถามดังกล่าวสามารถเป็นจุดเริ่มต้นของการออกแบบ การพัฒนาที่มีคุณภาพกว่าเดิม เพราะบังคับให้รัฐและผู้กำหนดนโยบายตอบคำถามพื้นฐานอย่างน้อยสามประการ คือ ใครเป็นผู้กำหนดทิศทางการพัฒนา ใครได้รับประโยชน์ และใครเป็นผู้แบกรับต้นทุน

บริบทประเทศไทยในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2569 ยิ่งทำให้คำถามดังกล่าวมีความร่วมสมัย ประเทศไทยกำลังเป็นเจ้าภาพการประชุมทางเศรษฐกิจและการเงินระหว่างประเทศขนาดใหญ่ ระหว่างวันที่ 12–18 ตุลาคม 2569 ณ กรุงเทพมหานคร โดยทางการคาดว่าจะมีผู้เข้าร่วมมากกว่า 15,000 คน และรัฐบาลมองว่าเป็นโอกาสในการแสดงบทบาทของประเทศ ขยายความร่วมมือระหว่างประเทศ และสร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจและองค์ความรู้ ขณะเดียวกัน คณะรัฐมนตรีได้อนุมัติกรอบงบประมาณจากงบกลางจำนวน 1,162.27 ล้านบาทเพื่อเตรียมการเป็นเจ้าภาพ

การใช้จ่ายดังกล่าวมิได้แปลว่าโครงการหรือการประชุม “ไม่คุ้มค่า” โดยอัตโนมัติ และการมีงบประมาณจำนวนมากก็ไม่ใช่หลักฐานว่าเกิดความเสียหายต่อประชาชน แต่สิ่งที่รัฐประศาสนศาสตร์ควรถามต่อคือ ประโยชน์ที่เกิดขึ้นถูกวัดอย่างไร กระจายถึงใคร ค่าเสียโอกาสของงบประมาณคืออะไร และมีกลไกเปิดเผยให้ประชาชนตรวจสอบผลลัพธ์ภายหลังหรือไม่

ประเด็นจึงไม่ควรถูกลดทอนเป็นทางเลือกระหว่าง “พัฒนา” กับ “ไม่พัฒนา” หากควรเปลี่ยนเป็นคำถามที่ยากกว่าแต่สำคัญกว่า นั่นคือ เราจะพัฒนาอย่างไรโดยไม่ทำให้ความเจริญของคนกลุ่มหนึ่งกลายเป็นต้นทุนที่ถูกผลักให้คนอีกกลุ่มหนึ่งต้องจ่าย

คำสำคัญ

การพัฒนา, รัฐประศาสนศาสตร์, ธรรมาภิบาล, ความเป็นธรรมเชิงนโยบาย, สิทธิชุมชน, การมีส่วนร่วมของประชาชน, ต้นทุนทางสังคม, วิถีชีวิตชุมชน, ความรับผิดรับชอบ, นโยบายสาธารณะ

การพัฒนาไม่ใช่ปัญหา แต่ “วิธีพัฒนา” ต่างหากที่ต้องตรวจสอบ

สังคมจำเป็นต้องมีการพัฒนา ถนน ระบบขนส่ง พลังงาน น้ำ การศึกษา สาธารณสุข เทคโนโลยี การลงทุน และโครงสร้างพื้นฐานล้วนมีความสำคัญต่อคุณภาพชีวิตและความสามารถทางเศรษฐกิจของประเทศ การปฏิเสธการพัฒนาทั้งหมดจึงไม่ใช่ทางออกที่สมเหตุสมผล

อย่างไรก็ตาม ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อคำว่า “การพัฒนา” ถูกใช้เป็นเหตุผลที่มีอำนาจเหนือคำถามทุกประเภท กล่าวคือ เมื่อโครงการหนึ่งถูกประกาศว่าเป็น “โครงการพัฒนา” หรือ “โครงการเพื่อประโยชน์ส่วนรวม” แล้วคำถามเกี่ยวกับผลกระทบ ความเป็นธรรม หรือสิทธิของชุมชนกลับถูกมองว่าเป็นอุปสรรคต่อความเจริญ

รัฐประศาสนศาสตร์สมัยใหม่ ไม่ควรมองความสำเร็จของรัฐจากความสามารถในการสร้างโครงการให้เสร็จตามเวลาและงบประมาณเท่านั้น แต่ต้องถามถึง Public Value หรือคุณค่าสาธารณะ ด้วย กล่าวคือ การดำเนินงานของรัฐสร้างคุณค่าให้สังคมอย่างแท้จริงหรือไม่ มีความชอบธรรมเพียงใด และประชาชนยอมรับกระบวนการตัดสินใจหรือไม่ (Moore, 1995)

โครงการหนึ่ง อาจมีผลตอบแทนทางเศรษฐกิจสูง แต่หากรายได้ส่วนใหญ่ตกอยู่กับคนกลุ่มหนึ่ง ขณะที่ชุมชนในพื้นที่สูญเสียอาชีพ ทรัพยากร หรือความมั่นคงในการดำรงชีวิต การใช้ตัวเลขผลตอบแทนรวมเพียงอย่างเดียวก็อาจทำให้เราเห็น “กำไรของโครงการ” แต่ไม่เห็นว่าใครเป็นผู้จ่ายต้นทุนเพื่อสร้างกำไรนั้น

นี่คือ ความแตกต่างระหว่าง Efficiency หรือประสิทธิภาพ กับ Equity หรือความเป็นธรรม

นโยบายสาธารณะที่ดีต้องตอบทั้งสองเรื่องพร้อมกัน

“บิล” ของการพัฒนาไม่ได้มีเฉพาะบิลทางการเงิน

เมื่อรัฐบาลพิจารณาโครงการขนาดใหญ่ มักมีตัวเลขที่มองเห็นง่าย เช่น เงินลงทุน งบประมาณ ผลตอบแทนทางเศรษฐกิจ จำนวนงานที่สร้างขึ้น มูลค่าการค้า หรือ GDP ที่เพิ่มขึ้น

แต่ต้นทุนบางประเภทไม่มีราคาติดอยู่

หากครอบครัวหนึ่งทำประมงมาตลอดสามชั่วอายุคนแล้วระบบนิเวศเปลี่ยนจนทำต่อไม่ได้ มูลค่าความสูญเสียไม่เท่ากับราคาของเรือและอวน

หากเกษตรกรได้รับค่าชดเชยที่ดิน แต่ไม่สามารถสร้างฐานอาชีพใหม่ซึ่งมีความมั่นคงเท่าเดิม ค่าเสียหายก็ไม่สิ้นสุดในวันที่รับเช็คค่าชดเชย

หากชุมชนสูญเสียพื้นที่ทางวัฒนธรรม สุสาน ศาสนสถาน แหล่งอาหาร หรือเครือข่ายความสัมพันธ์ทางสังคม การประเมินเพียงราคาตลาดของที่ดินย่อมไม่สะท้อนต้นทุนทั้งหมด

สิ่งเหล่านี้คือสิ่งที่อาจเรียกได้ว่า “ต้นทุนเงียบ” ของการพัฒนา

ปัจจุบันหน่วยงานด้านการวางแผนของไทยเองยอมรับความสำคัญของการประเมินผลกระทบทางสังคมมากขึ้น การศึกษาของสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติชี้ให้เห็นข้อจำกัดของการประเมินโครงการแบบเดิมที่มุ่งความเสี่ยงทางเศรษฐกิจมากกว่าความเสี่ยงทางสังคม และให้ความสำคัญกับการนำผลกระทบต่อประชาชน การมีส่วนร่วม และกลไกร้องเรียนเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินโครงการ

การประยุกต์ใช้ Social Return on Investment หรือ SROI ในประเทศไทยก็สะท้อนแนวคิดเดียวกัน คือผลของโครงการไม่ได้มีเฉพาะรายรับทางการเงิน แต่ประกอบด้วยผลลัพธ์ทางสังคมหลายประเภททั้งที่เป็นตัวเงินและไม่เป็นตัวเงิน ซึ่งควรนำมาพิจารณาประกอบการตัดสินใจเชิงนโยบาย

ดังนั้น “บิลนี้ใครจ่าย?” จึงควรถูกพัฒนาให้เป็นเครื่องมือวิเคราะห์นโยบาย ไม่ใช่เป็นเพียงคำขวัญ

ใครกำหนด: คำถามเรื่องอำนาจในการตัดสินใจ

ประเด็นแรกของการพัฒนาที่เป็นธรรมคือ ใครมีสิทธิกำหนดว่าอะไรคือการพัฒนา

ในระบบราชการแบบดั้งเดิม รัฐอาจมองว่าหน้าที่ของผู้เชี่ยวชาญคือออกแบบนโยบาย ส่วนหน้าที่ของประชาชนคือรับทราบหรือปรับตัวตามนโยบาย

แต่การบริหารกิจการสาธารณะสมัยใหม่เปลี่ยนจากแนวคิด “Government knows best” ไปสู่ governance ที่มีผู้แสดงหลายฝ่าย และให้ความสำคัญกับการสร้างนโยบายร่วมกับผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย

OECD อธิบายว่าการมีส่วนร่วมที่มีคุณภาพควรเปิดโอกาสให้ประชาชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเข้ามามีส่วนในหลายช่วงของวงจรนโยบาย ไม่ใช่เฉพาะหลังจากหน่วยงานกำหนดคำตอบไว้แล้ว และควรให้ความสำคัญเป็นพิเศษกับประชากรที่เปราะบางหรืออาจถูกละเลยจากกระบวนการตัดสินใจ

หลักการดังกล่าวสอดคล้องกับรัฐธรรมนูญไทย มาตรา 58 ซึ่งกำหนดว่า หากการดำเนินการของรัฐอาจก่อให้เกิดผลกระทบรุนแรงต่อทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม สุขภาพ คุณภาพชีวิต หรือส่วนได้เสียสำคัญของประชาชนและชุมชน รัฐต้องจัดให้มีการศึกษาและประเมินผลกระทบ รวมทั้งรับฟังความคิดเห็นก่อนตัดสินใจ ประชาชนและชุมชนยังมีสิทธิได้รับข้อมูล คำชี้แจง และเหตุผล และรัฐต้องพยายามลดผลกระทบพร้อมเยียวยาความเสียหายอย่างเป็นธรรม

กล่าวอีกนัยหนึ่ง การมีส่วนร่วมไม่ใช่เพียง “มารยาททางการบริหาร” แต่เชื่อมโยงกับความชอบธรรมของการใช้อำนาจรัฐ

การรับฟังไม่เท่ากับการมีส่วนร่วมเสมอไป

จุดที่ต้องระมัดระวังคือ หน่วยงานรัฐสามารถจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นจำนวนมากโดยที่ประชาชนยังไม่มีอิทธิพลต่อการตัดสินใจอย่างแท้จริง

Arnstein (1969) เสนอแนวคิด “บันไดการมีส่วนร่วม” ซึ่งชี้ให้เห็นว่าการให้ข้อมูลและการรับฟังความคิดเห็นแตกต่างจากการให้อำนาจประชาชนร่วมตัดสินใจอย่างมีนัยสำคัญ

ดังนั้นจึงต้องถามเพิ่มเติมว่า เวทีรับฟังความคิดเห็นเกิดขึ้น ก่อนหรือหลัง การตัดสินใจสำคัญ

ประชาชนสามารถเสนอทางเลือกใหม่ได้หรือไม่

หากประชาชนคัดค้านบางส่วนของโครงการ โครงการสามารถเปลี่ยนได้จริงหรือไม่

ข้อมูลที่ประชาชนต้องใช้วิเคราะห์ถูกเปิดเผยครบถ้วนหรือไม่

และรัฐอธิบายหรือไม่ว่าเหตุใดข้อเสนอของชุมชนบางข้อถูกนำไปใช้ ขณะที่บางข้อไม่ได้รับการยอมรับ

หน่วยงานวางแผนของไทยเองมีแนวทางที่ระบุว่าการมีส่วนร่วมควรเริ่มตั้งแต่ช่วงริเริ่มโครงการ ไปจนถึงการติดตามและประเมินผล โดยต้องวิเคราะห์ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียและข้อกังวลของประชาชน ไม่ใช่เปิดเวทีเฉพาะปลายกระบวนการ

นี่ทำให้คำถามสำคัญไม่ใช่เพียง

“จัดประชาพิจารณ์แล้วหรือยัง?”

แต่ต้องถามว่า

“สิ่งที่ประชาชนพูดสามารถเปลี่ยนการตัดสินใจได้จริงเพียงใด?”

ใครได้ประโยชน์: ต้องมองเลยตัวเลขผลประโยชน์รวม

โครงการสาธารณะมักได้รับการอธิบายด้วย “ผลประโยชน์รวม” เช่น สร้างงาน เพิ่มรายได้ ดึงดูดการลงทุน เพิ่มนักท่องเที่ยว หรือเพิ่มความสามารถในการแข่งขัน

ผลประโยชน์เหล่านี้อาจเป็นจริง และไม่ควรถูกปฏิเสธเพียงเพราะโครงการมีผู้คัดค้าน

แต่ในเชิงนโยบายสาธารณะ คำถามต้องลึกไปกว่านั้นว่า ผลประโยชน์ดังกล่าวตกกับใคร

ตัวเลข “สร้างงาน 10,000 ตำแหน่ง” ไม่ได้ตอบว่างานเหล่านั้นเป็นงานของประชาชนในพื้นที่หรือแรงงานจากภายนอก

ตัวเลข “รายได้เพิ่มขึ้น 1,000 ล้านบาท” ไม่ได้บอกว่ารายได้กระจายสู่ครัวเรือนขนาดเล็กเพียงใด

ตัวเลข “GDP เพิ่ม” ไม่ได้บอกว่าความมั่นคงด้านอาหารของชุมชนเพิ่มหรือลด

ดังนั้น การประเมินนโยบายควรเพิ่ม Distributional Analysis หรือการวิเคราะห์การกระจายผลประโยชน์และต้นทุน เข้าไปในทุกโครงการขนาดใหญ่

คำถามไม่ควรมีเฉพาะ “ประเทศได้อะไร” แต่ต้องตอบด้วยว่า

ใครได้เท่าไร จากอะไร และในช่วงเวลาใด

ใครต้องแบกต้นทุน: จากการชดเชยทรัพย์สินสู่การฟื้นฟูวิถีชีวิต

นี่เป็นจุดที่สำคัญที่สุดสำหรับชุมชน

การชดเชยแบบเดิมมักใช้แนวคิด “ทรัพย์สินที่เสียไปมีราคาเท่าใด” แต่การสูญเสียที่ดินไม่ได้หมายถึงการสูญเสียสินทรัพย์เพียงอย่างเดียว

ที่ดิน คือ ฐานอาชีพ

แม่น้ำ คือ แหล่งอาหาร

ป่า คือ ทั้งรายได้และระบบสวัสดิการของชุมชน

ตลาดชุมชน คือ เครือข่ายเศรษฐกิจ

พื้นที่ทางวัฒนธรรม คือ ความทรงจำร่วม

ดังนั้น หลักการของรัฐไม่ควรหยุดอยู่ที่ Compensation — จ่ายค่าชดเชย แต่ควรยกระดับสู่ Livelihood Restoration — การทำให้ผู้ได้รับผลกระทบสามารถดำรงชีวิตและประกอบอาชีพได้อย่างมั่นคงหลังโครงการ

ในระดับสากล กรอบมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อมและสังคมของสถาบันพหุภาคีเองก็ให้ความสำคัญมากขึ้นกับการปกป้องประชาชน สิ่งแวดล้อม กลุ่มเปราะบาง ความปลอดภัยของชุมชน และการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียตลอดวงจรโครงการ

สิ่งนี้สะท้อนว่าแม้แต่สถาบันที่เคยถูกวิพากษ์เรื่องผลกระทบจากโครงการพัฒนา ก็รับรู้มากขึ้นว่าการพัฒนาไม่สามารถวัดความสำเร็จจากผลผลิตทางเศรษฐกิจเพียงด้านเดียว

จาก “ใครจ่ายบิล” สู่ “บัญชีการพัฒนาสาธารณะ”

ในทัศนะทางรัฐประศาสนศาสตร์ ประเทศไทยควรพัฒนากลไกที่อาจเรียกว่า Public Development Balance Sheet หรือ “บัญชีการพัฒนาสาธารณะ”

ก่อนอนุมัติโครงการขนาดใหญ่ รัฐควรเปิดเผย “สองด้านของบัญชี” ต่อสาธารณะ

ด้านหนึ่งคือสิ่งที่ประเทศคาดว่าจะได้รับ ได้แก่ ผลตอบแทนทางเศรษฐกิจ งาน รายได้ ภาษี โครงสร้างพื้นฐาน ความรู้ การลงทุน หรือผลประโยชน์เชิงยุทธศาสตร์

อีกด้านหนึ่งต้องแสดงต้นทุนทั้งหมด ได้แก่ งบประมาณ หนี้ ภาระทางการคลัง ที่ดิน ทรัพยากร ผลกระทบสิ่งแวดล้อม การโยกย้าย การสูญเสียอาชีพ ผลกระทบต่อสุขภาพ อัตลักษณ์ วัฒนธรรม และค่าเสียโอกาส

จากนั้นต้องแยกให้เห็นอีกว่า ผลประโยชน์และต้นทุนแต่ละรายการตกอยู่กับใคร

หากผลประโยชน์อยู่ในระดับประเทศ แต่ต้นทุนกระจุกตัวอยู่กับหมู่บ้านไม่กี่แห่ง รัฐมีหน้าที่ออกแบบระบบแบ่งปันผลประโยชน์และฟื้นฟูชีวิตของชุมชน มิใช่เพียงบอกว่า “คนส่วนน้อยต้องเสียสละเพื่อส่วนรวม”

เพราะคำว่า “ส่วนรวม” ไม่ควรถูกใช้เป็นใบอนุญาตให้คนกลุ่มหนึ่งจ่ายบิลแทนคนทั้งประเทศ

การพัฒนาและการคัดค้านไม่จำเป็นต้องเป็นศัตรูกัน

การมีประชาชนตั้งคำถาม คัดค้าน หรือชุมนุม ไม่ได้พิสูจน์ว่าโครงการผิด และไม่ได้หมายความว่าฝ่ายคัดค้านถูกต้องในทุกประเด็น

ในทางกลับกัน การที่รัฐบาลหรือหน่วยงานมีเหตุผลทางเศรษฐกิจรองรับก็ไม่ได้หมายความว่าความกังวลของประชาชนไม่มีน้ำหนัก

ในระบบ governance ที่เข้มแข็ง การคัดค้านสามารถทำหน้าที่เป็น feedback mechanism ของระบบราชการ เพราะทำให้ข้อมูลที่ไม่ปรากฏในรายงานทางเทคนิคถูกนำเข้าสู่กระบวนการตัดสินใจ

น่าสังเกตว่า แม้การประชุมเศรษฐกิจระหว่างประเทศที่กำลังจัดขึ้นในประเทศไทยก็มีเวทีสำหรับภาคประชาสังคมและ Town Hall อยู่ในกำหนดการอย่างเป็นทางการ สะท้อนว่าความเห็นต่างและการวิพากษ์นโยบายไม่ได้อยู่นอกระบบการกำกับดูแลเสมอไป แต่สามารถเป็นส่วนหนึ่งของระบบได้

สิ่งที่สำคัญจึงไม่ใช่การพยายามทำให้เสียงคัดค้านหายไป แต่คือความสามารถของรัฐในการเปลี่ยน Conflict ให้เป็น Policy Learning

ข้อกังวล

ประการแรก คือ การสร้างคู่ตรงข้ามเทียมระหว่าง “คนต้องการพัฒนา” กับ “คนต่อต้านการพัฒนา” เพราะทำให้สังคมไม่สามารถอภิปรายคำถามที่แท้จริงได้ คนในชุมชนสามารถสนับสนุนถนน โรงพยาบาล งานและการลงทุน ขณะเดียวกันก็ไม่ยอมรับโครงการที่ทำลายฐานอาชีพของตนได้โดยไม่ขัดแย้งกัน

ประการที่สอง คือ Consultation without Influence หรือรับฟังโดยไม่มีอิทธิพลต่อคำตอบ หากรัฐตัดสินใจเรื่องสำคัญเสร็จแล้วก่อนเปิดเวที การมีส่วนร่วมก็เสี่ยงกลายเป็นพิธีกรรมสร้างความชอบธรรมแทนที่จะเป็นกระบวนการร่วมกำหนดนโยบาย

ประการที่สาม คือ การประเมินความคุ้มค่าที่นับสิ่งที่มีราคา แต่ไม่นับสิ่งที่มีคุณค่า เช่น อาชีพดั้งเดิม ความมั่นคงด้านอาหาร เครือข่ายชุมชน วัฒนธรรม และระบบนิเวศ

ประการที่สี่ คือ การชดเชยแทนการฟื้นฟู เงินชดเชยเพียงครั้งเดียวอาจไม่สามารถทดแทนรายได้ที่สูญเสียตลอดชีวิตได้

ประการที่ห้า คือ ความไม่สมมาตรของข้อมูลและอำนาจ หน่วยงานรัฐ บริษัท และผู้เชี่ยวชาญมีข้อมูล เทคนิค กฎหมายและทรัพยากรมากกว่าชุมชนอย่างมาก หากรัฐไม่จัดระบบสนับสนุนข้อมูลที่ประชาชนเข้าใจได้ การมีส่วนร่วมก็ยากที่จะเกิดขึ้นบนฐานที่เท่าเทียม

และประการสุดท้าย คือ การประเมินความสำเร็จเฉพาะช่วงก่อสร้างหรือเปิดโครงการ ขณะที่ต้นทุนทางสังคมอาจปรากฏหลังจากนั้นหลายปี

ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ

ในทัศนะนักรัฐประศาสนศาสตร์ การยกระดับธรรมาภิบาลการพัฒนาควรเริ่มจากการเปลี่ยนคำถามของรัฐ จาก “จะทำโครงการนี้ให้สำเร็จอย่างไร” เป็น “จะทำให้การพัฒนานี้สร้างคุณค่าสาธารณะอย่างเป็นธรรมได้อย่างไร”

ประการแรก รัฐควรกำหนดให้โครงการขนาดใหญ่มี Distributional Impact Statement หรือรายงานการกระจายผลประโยชน์และต้นทุน ควบคู่กับการวิเคราะห์ความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ โดยต้องระบุอย่างชัดเจนว่าใครเป็นผู้ได้ประโยชน์ ใครเป็นผู้เสียประโยชน์ และกลุ่มใดได้รับผลกระทบมากเป็นพิเศษ

ประการที่สอง ควรเพิ่ม Community Livelihood Impact Assessment เพื่อประเมินผลต่ออาชีพ ความมั่นคงทางอาหาร เศรษฐกิจครัวเรือน เครือข่ายสังคม อัตลักษณ์และวัฒนธรรม ไม่ควรจำกัดการประเมินเฉพาะมูลค่าทรัพย์สินหรือสิ่งแวดล้อมกายภาพ

ประการที่สาม ต้องเปลี่ยนจากการรับฟังหลังออกแบบโครงการไปสู่ Early Participation คือ ให้ชุมชนเข้ามาตั้งแต่ขั้นกำหนดปัญหา เปรียบเทียบทางเลือก เลือกพื้นที่ และออกแบบมาตรการลดผลกระทบ หลักคิดนี้สอดคล้องทั้งกับแนวทาง open government ระหว่างประเทศและแนวทางการมีส่วนร่วมของหน่วยงานวางแผนไทย

ประการที่สี่ ควรกำหนดหลัก “No Net Livelihood Loss” ในเชิงนโยบาย กล่าวคือ โครงการพัฒนาจะต้องไม่ทำให้ครัวเรือนที่ได้รับผลกระทบมีความสามารถในการประกอบอาชีพและดำรงชีวิตต่ำกว่าก่อนโครงการ หากหลีกเลี่ยงผลกระทบไม่ได้ ผู้รับผิดชอบต้องจัดระบบฟื้นฟูอาชีพ มิใช่จ่ายค่าชดเชยแล้วถือว่าภารกิจสิ้นสุด

ประการที่ห้า ต้องสร้าง Benefit-Sharing Mechanism หากพื้นที่หนึ่งต้องแบกรับต้นทุนเพื่อประโยชน์ของประเทศ พื้นที่นั้นควรได้รับส่วนแบ่งผลประโยชน์ที่ชัดเจน ไม่ว่าจะในรูปกองทุนชุมชน รายได้ท้องถิ่น โครงสร้างพื้นฐาน การจ้างงาน หรือสิทธิในการใช้ประโยชน์จากทรัพยากร

ประการที่หก ต้องมีระบบ Open Development Data เปิดเผยงบประมาณ สัญญา สมมติฐานการประเมินผลตอบแทน ผลการศึกษา ผลกระทบและรายงานติดตามในรูปที่ประชาชนเข้าถึงและเข้าใจได้ เพราะ transparency ที่ประชาชนไม่สามารถใช้ข้อมูลได้จริงยังไม่ใช่ transparency ที่สมบูรณ์

ประการที่เจ็ด ต้องมี Independent Grievance Mechanism ซึ่งประชาชนสามารถร้องเรียนได้โดยไม่ขึ้นกับหน่วยงานเจ้าของโครงการเพียงฝ่ายเดียว พร้อมกำหนดระยะเวลาตอบสนองและเปิดเผยผลการแก้ไขต่อสาธารณะ

ประการที่แปด ต้องประเมินหลังโครงการอย่างจริงจัง โดยวัดไม่เพียงว่าก่อสร้างเสร็จหรือไม่ แต่ต้องกลับไปดูหลัง 1 ปี 3 ปี 5 ปี ว่ารายได้ครัวเรือน คุณภาพชีวิต อาชีพและสิ่งแวดล้อมดีขึ้นหรือแย่ลงเพียงใด หน่วยงานวางแผนของไทยมีการพัฒนาเครื่องมือ Impact Evaluation และ SROI อยู่แล้ว จึงมีพื้นฐานที่จะยกระดับแนวคิดนี้สู่ระบบประเมินโครงการขนาดใหญ่ที่เป็นมาตรฐานได้

ทั้งหมดนี้ไม่ใช่การทำให้โครงการพัฒนาช้าลงโดยไม่มีเหตุผล ตรงกันข้าม หากออกแบบตั้งแต่ต้นอย่างถูกต้อง การมีส่วนร่วมและการประเมินผลกระทบที่มีคุณภาพสามารถลดความขัดแย้ง ลดค่าใช้จ่ายจากการแก้ปัญหาภายหลัง และเพิ่มความชอบธรรมของโครงการ

สรุป

คำถาม “บิลนี้ใครจ่าย?” ไม่ควรถูกตีความว่าเป็นคำถามต่อต้านการพัฒนา หากควรถือเป็นคำถามพื้นฐานของธรรมาภิบาลสาธารณะ

ประเทศต้องพัฒนา เศรษฐกิจต้องเติบโต โครงสร้างพื้นฐานต้องได้รับการปรับปรุง เทคโนโลยีและการลงทุนต้องเดินหน้า และประเทศไทยจำเป็นต้องเชื่อมโยงกับเศรษฐกิจโลก

แต่ความเจริญไม่ควรมีเงื่อนไขว่าใครบางคนต้องสูญเสียบ้าน ที่ดิน แม่น้ำ อาชีพ วัฒนธรรม หรืออนาคต โดยไม่มีเสียงในการตัดสินใจ

หัวใจของการพัฒนาที่เป็นธรรมจึงไม่ใช่การเลือกว่าจะ “พัฒนา” หรือ “ไม่พัฒนา”

แต่คือ การตอบให้ได้ว่า

ใครกำหนด?

ใครได้ประโยชน์?

ใครต้องแบกต้นทุน?

และคนที่ต้องจ่ายบิล มีสิทธิร่วมตัดสินใจหรือไม่?

ถ้ารัฐตอบสี่คำถามนี้ได้ด้วยข้อมูลที่โปร่งใส กระบวนการที่เป็นธรรม และกลไกที่ทำให้ผู้ได้รับผลกระทบไม่ถูกทิ้งไว้เบื้องหลัง การพัฒนาก็ไม่จำเป็นต้องเป็นศัตรูกับชุมชน

ตรงกันข้าม ชุมชนจะสามารถเป็น หุ้นส่วนของการพัฒนา

และในท้ายที่สุด ความสำเร็จของรัฐไม่ควรวัดว่า “สร้างโครงการได้มากเพียงใด” แต่ควรวัดว่า รัฐสามารถสร้างความเจริญได้มากเพียงใด โดยไม่โยนบิลของความเจริญนั้นให้คนที่มีอำนาจต่อรองน้อยที่สุดเป็นผู้จ่าย

นั่นคือ ความหมายของการพัฒนาที่มีทั้ง ประสิทธิภาพ ความเป็นธรรม ความชอบธรรม และธรรมาภิบาล

🔍 แหล่งข้อมูลอ้างอิง

ข้อมูลปัจจุบันที่ใช้ประกอบการวิเคราะห์ ได้แก่ มติคณะรัฐมนตรีเกี่ยวกับกรอบงบประมาณ 1,162.27 ล้านบาท สำหรับการเตรียมการประชุมทางเศรษฐกิจระหว่างประเทศในประเทศไทย การเตรียมความพร้อมรองรับผู้เข้าร่วมมากกว่า 15,000 คน กำหนดการประชุมวันที่ 12–18 ตุลาคม 2569 หลักการตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย มาตรา 58 แนวทางการมีส่วนร่วมของประชาชน แนวทางการประเมินโครงการทางสังคมและ SROI ตลอดจนหลักการ Open Government และ Stakeholder Participation.

📚 บรรณานุกรม

Arnstein, S. R. (1969). A ladder of citizen participation. Journal of the American Institute of Planners, 35(4), 216–224. doi:10.1080/01944366908977225.

Moore, M. H. (1995). Creating public value: Strategic management in government. Harvard University Press.

OECD. (2022). OECD guidelines for citizen participation processes. OECD Publishing. เอกสาร OECD

OECD. (2023). Open government for stronger democracies: A global assessment. OECD Publishing. เอกสาร OECD

Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press.

รัฐสภา. (2560). รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560: มาตรา 58. ข้อความมาตรา 58

สำนักงานเลขาธิการนายกรัฐมนตรี. (2569, 11 พฤษภาคม). ครม. เคาะงบกลาง 1.1 พันล้าน จัดประชุม World Bank–IMF ปี 69. รัฐบาลไทย. ข้อมูลมติคณะรัฐมนตรี

สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2567, 26 กันยายน). การพัฒนาเครื่องมือการประเมินผลกระทบด้วยการประเมินผลตอบแทนทางสังคม (Social Return on Investment: SROI). เอกสาร SROI

สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2569). แนวทางการประเมินโครงการทางสังคมและการบูรณาการผลกระทบทางสังคม. รายงานฉบับสมบูรณ์

ธนาคารแห่งประเทศไทย. (2569). การเตรียมความพร้อมการเป็นเจ้าภาพจัดการประชุมประจำปีสภาผู้ว่าการกองทุนการเงินระหว่างประเทศและธนาคารโลก ปี 2569. ข้อมูลการเตรียมความพร้อม

Sen, A. (1999). Development as freedom. Alfred A. Knopf.

สุขภาวะของกลุ่มเปราะบาง

✍️ สามวาระ หนึ่งระบบ: อาหาร ท่องเที่ยว และเยาวชน กับการออกแบบการบริหารสุขภาวะจังหวัดนราธิวาส

Three Agendas, One System: Food, Tourism, and Youth in Designing Well-Being Governance for Narathiwat Province

บทนำ

เมื่อกล่าวถึง “สุขภาวะของกลุ่มเปราะบาง” ในจังหวัดนราธิวาส สิ่งที่ควรระมัดระวังคือการไม่ทำให้คำว่า “เปราะบาง” กลายเป็นป้ายกำกับประชาชนบางกลุ่มอย่างถาวร เพราะความเปราะบางมิได้เกิดจากคุณลักษณะส่วนบุคคลเพียงอย่างเดียว หากเกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างรายได้ สุขภาพ การศึกษา ครอบครัว ภัยพิบัติ โอกาสทางเศรษฐกิจ การเข้าถึงบริการของรัฐ ตลอดจนความสามารถของระบบราชการในการเชื่อมโยงความช่วยเหลือให้ถึงประชาชนอย่างต่อเนื่อง

คำถามสำคัญจึงไม่ควรหยุดอยู่ที่ว่า “จังหวัดมีโครงการช่วยกลุ่มเปราะบางกี่โครงการ” แต่ควรถามต่อว่า ประชาชนที่มีความเสี่ยงถูกค้นพบหรือไม่ อยู่ที่ไหน ต้องการความช่วยเหลืออะไร หน่วยงานใดรับผิดชอบ และเมื่อรัฐใช้งบประมาณไปแล้วชีวิตของประชาชนดีขึ้นจริงหรือไม่

คำถามดังกล่าวนำไปสู่ข้อเสนอ “สามวาระ หนึ่งระบบ” ซึ่งนำความมั่นคงทางอาหาร การท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์และวัฒนธรรม และเด็กและเยาวชน มาพิจารณาในฐานะวาระเชิงพื้นที่ที่สัมพันธ์กัน ไม่ใช่ภารกิจของสามหน่วยงานที่ต่างคนต่างดำเนินงาน แนวคิดสำคัญมิใช่การตั้ง “อีกสามโครงการ” แต่คือการเปลี่ยนจาก Project-Based Administration ซึ่งมักเริ่มต้นจากโครงการ งบประมาณ และภารกิจของหน่วยงาน ไปสู่ Outcome-Based and Place-Based Governance ที่เริ่มต้นจากคน พื้นที่ ปัญหา และผลลัพธ์ที่ประชาชนควรได้รับ

แนวคิดนี้สอดคล้องกับทิศทางแผนพัฒนาจังหวัดนราธิวาส พ.ศ. 2566–2570 ฉบับทบทวนประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2570 ซึ่งไม่ได้มองการพัฒนาเพียงมิติใดมิติหนึ่ง แต่เชื่อมเศรษฐกิจ เกษตร การท่องเที่ยว คุณภาพชีวิต และความมั่นคงทางสังคมเข้าด้วยกัน แผนฉบับดังกล่าวยังกล่าวถึง SDG 2 โดยตรง โดยยอมรับว่านราธิวาสยังมีปัญหาทุพโภชนาการในเด็กปฐมวัยและหญิงตั้งครรภ์ และเสนอทั้งระบบอาหารท้องถิ่น การเกษตรยั่งยืน แหล่งน้ำ โภชนาการ และการเพิ่มมูลค่าผลผลิตเป็นแนวทางดำเนินงาน 

บทความนี้จึงเสนอว่า การยกระดับสุขภาวะของคนในจังหวัดนราธิวาสควรเปลี่ยนจากการบริหาร “สามเรื่อง” ไปสู่การสร้าง “หนึ่งระบบ” ที่สามารถเชื่อม ข้อมูล–คน–งบประมาณ–หน่วยงาน–พื้นที่–การมีส่วนร่วม–ความรับผิดชอบ และผลลัพธ์ เข้าด้วยกัน

คำสำคัญ

นราธิวาส, กลุ่มเปราะบาง, สุขภาวะ, ความมั่นคงทางอาหาร, การท่องเที่ยวโดยชุมชน, เด็กและเยาวชน, การบริหารเชิงพื้นที่, การบริหารภาครัฐแบบบูรณาการ, Collaborative Governance, Outcome-Based Management

1. จาก “โครงการของหน่วยงาน” สู่ “วาระของจังหวัด”

หนึ่งในปัญหาคลาสสิกของการบริหารภาครัฐคือ fragmentation หรือการแยกส่วนตามโครงสร้างกระทรวง กรม และภารกิจ หน่วยงานหนึ่งรับผิดชอบสุขภาพ อีกหน่วยงานดูแลการศึกษา อีกหน่วยส่งเสริมอาชีพ ขณะที่ท้องถิ่นดูแลบริการสาธารณะ และเมื่อเกิดภัยพิบัติก็มีหน่วยงานอีกชุดหนึ่งเข้ามาดำเนินการ ผลคือประชาชนหนึ่งครัวเรือนอาจมีปัญหาหลายมิติแต่ต้องสัมพันธ์กับรัฐหลายระบบ ซึ่งแต่ละระบบอาจใช้ฐานข้อมูล นิยามกลุ่มเป้าหมาย รอบงบประมาณ และตัวชี้วัดแตกต่างกัน

Christensen และ Lægreid (2007) อธิบายแนวคิด Whole-of-Government ว่าเกิดขึ้นส่วนหนึ่งเพื่อแก้ปัญหาการแตกเป็นส่วนย่อยของภาครัฐ และทำให้หน่วยงานสามารถกลับมาทำงานเชื่อมโยงกันในประเด็นที่ซับซ้อนและไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยองค์กรเดียว 

ในทำนองเดียวกัน แนวคิด Collaborative Governance ของ Ansell และ Gash (2008) ชี้ให้เห็นว่า การแก้ปัญหาสาธารณะจำนวนมากต้องอาศัยรัฐ ภาคเอกชน ประชาสังคม และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียมาร่วมตัดสินใจและสร้างความเข้าใจร่วมกัน โดยปัจจัยสำคัญมิใช่เพียงการตั้งคณะกรรมการ แต่รวมถึงความไว้วางใจ ภาวะผู้นำ การออกแบบกติกา และ “ผลสำเร็จเล็ก ๆ” ที่สร้างความเชื่อมั่นต่อกระบวนการร่วมมือ 

สำหรับนราธิวาส แนวคิดนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะอาหาร สุขภาพ การศึกษา อาชีพ การท่องเที่ยว วัฒนธรรม และภัยพิบัติไม่ได้เกิดขึ้นแยกจากกันในชีวิตจริงของประชาชน การจัดการจึงควรใช้ “พื้นที่” และ “ประชาชน” เป็นหน่วยตั้ง มากกว่าใช้ “กรม” หรือ “งบประมาณของหน่วยงาน” เป็นหน่วยตั้ง

OECD (2025) เรียกแนวทางนี้ว่า Place-Based Policy ซึ่งให้ความสำคัญกับลักษณะเฉพาะของพื้นที่ การประสานงานข้ามสาขาและหลายระดับของรัฐบาล ตลอดจนการดึงภาคเอกชนและประชาสังคมเข้าร่วม โดยเน้นว่าการประสานงานที่ดีไม่ควรสร้างชั้นการบริหารเพิ่มขึ้นโดยไม่จำเป็น แต่ควรสร้างกระบวนการที่ทำให้ผู้เกี่ยวข้องทำงานร่วมกันและรับผิดชอบได้จริง 

“สามวาระ หนึ่งระบบ” จึงเป็นแนวทางเดียวกัน กล่าวคือ ไม่จำเป็นต้องสร้างระบบราชการใหม่สามชุด แต่ต้องทำให้ภารกิจเดิมที่กระจัดกระจาย เห็นคนคนเดียวกัน เห็นพื้นที่เดียวกัน และมุ่งสู่ผลลัพธ์เดียวกัน

2. วาระที่หนึ่ง: ความมั่นคงทางอาหารต้องมากกว่า “มีอาหารกิน”

ความมั่นคงทางอาหารในจังหวัดนราธิวาสไม่ควรถูกตีความเพียงว่าจังหวัดสามารถผลิตอาหารได้มากเพียงใด เพราะจังหวัดที่มีฐานการเกษตรเข้มแข็งก็ยังสามารถมีเด็กขาดสารอาหาร ครัวเรือนรายได้น้อยเข้าไม่ถึงอาหารคุณภาพ หรือประชาชนได้รับผลกระทบเมื่อระบบขนส่งและตลาดถูกรบกวนจากภัยพิบัติได้

แผนพัฒนาจังหวัดฉบับทบทวนปี 2570 ระบุอย่างชัดเจนว่านราธิวาสยังมีโจทย์ด้านภาวะทุพโภชนาการของเด็กปฐมวัยและหญิงตั้งครรภ์ ควบคู่กับปัญหาผลิตภาพทางการเกษตร และเสนอให้พัฒนาระบบอาหารท้องถิ่นที่มั่นคงและปลอดภัย ส่งเสริมเกษตรยั่งยืน พัฒนาแหล่งน้ำ ถ่ายทอดความรู้ด้านโภชนาการ และเพิ่มมูลค่าผลผลิต 

สิ่งที่น่าสนใจคือ ปัญหาเดียวกันมีเจ้าภาพจำนวนมาก หากเด็กคนหนึ่งมีภาวะโภชนาการไม่เหมาะสม สาธารณสุขอาจเห็นข้อมูลทางสุขภาพ โรงเรียนเห็นพฤติกรรมการรับประทานอาหาร ครอบครัวอาจอยู่ในฐานข้อมูลความยากจน พัฒนาชุมชนอาจสนับสนุนอาชีพ เกษตรจังหวัดอาจสนับสนุนการผลิตอาหาร ขณะที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นสนับสนุนศูนย์เด็กเล็กและกองทุนสุขภาพ

แต่หากข้อมูลเหล่านั้นไม่เชื่อมกัน ก็อาจเกิดสภาพ “ทุกหน่วยงานทำงาน แต่ไม่มีใครเห็นทั้งชีวิตของประชาชน”

ดังนั้นวาระ Nara Food Security & Nutrition ควรเปลี่ยนกรอบจากการจัดกิจกรรมด้านอาหารเป็นครั้ง ๆ ไปสู่ “ระบบความมั่นคงอาหารระดับพื้นที่” ซึ่งครอบคลุมการผลิต การเข้าถึง การบริโภค คุณภาพทางโภชนาการ ความปลอดภัยอาหาร และความสามารถในการรับมือภาวะฉุกเฉิน

จุดเริ่มต้นไม่ควรรีบกำหนดตัวเลขเป้าหมายโดยใช้ข้อมูลจากคนละปีหรือคนละฐาน แต่ควรสร้าง Food & Nutrition Baseline ระดับจังหวัด–อำเภอ–ตำบล ทำให้ทราบว่าเด็กที่มีปัญหาโภชนาการอยู่ที่ใด ครัวเรือนใดประสบความไม่มั่นคงทางอาหาร ใครได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมซ้ำซาก และพื้นที่ใดสามารถเป็นฐานผลิตอาหารของชุมชน

นอกจากนี้ ทุนทางวัฒนธรรมของพื้นที่สามารถนำมาเชื่อมกับแนวคิดอาหาร Halal–Tayyiban คือไม่เพียงฮาลาลในความหมายของข้อกำหนดทางศาสนา แต่ให้ความสำคัญกับความดี ความสะอาด ความปลอดภัยและคุณค่าของอาหารด้วย เมื่อเชื่อมกับอาหารมลายูท้องถิ่น โรงเรียน ศูนย์เด็กเล็ก โรงพยาบาล ตลาด และเกษตรกร จึงสามารถเปลี่ยนจาก “นโยบายโภชนาการ” ไปสู่ “เศรษฐกิจอาหารท้องถิ่น” ได้

กล่าวอีกนัยหนึ่ง เงินหนึ่งบาทที่รัฐใช้ในวาระอาหารอาจก่อผลพร้อมกันสามด้าน คือ สุขภาพประชาชน รายได้เกษตรกร และความยืดหยุ่นของชุมชนต่อภัยพิบัติ

3. วาระที่สอง: การท่องเที่ยวต้องเปลี่ยนจาก “คนมาเท่าไร” เป็น “ใครได้ประโยชน์”

การท่องเที่ยวเป็นอีกกรณีที่สะท้อนข้อจำกัดของการวัดผลแบบเดิม หากจังหวัดวัดความสำเร็จด้วยจำนวนงานเทศกาล จำนวนผู้ร่วมกิจกรรม หรือจำนวนผู้เยี่ยมเยือนเพียงอย่างเดียว ตัวเลขเหล่านั้นอาจเพิ่มขึ้น แต่ยังตอบไม่ได้ว่าเศรษฐกิจชุมชนดีขึ้นเพียงใด

ข้อมูลสำนักงานสถิติแห่งชาติที่อ้างข้อมูลกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา ระบุว่าในปี 2567 นราธิวาสมีผู้เยี่ยมเยือนทั้งหมด 1,200,817 คน และมีรายรับจากผู้เยี่ยมเยือน 4,812.32 ล้านบาท ต่อมาเอกสารของสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดนราธิวาสรายงานสถิติปี 2568 ว่ามีนักท่องเที่ยว 1,275,008 คน และรายได้ 4,909.53 ล้านบาท 

ข้อมูลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าโจทย์ไม่ควรถูกวางว่า “นราธิวาสไม่มีการท่องเที่ยว” หรือ “ไม่มีการประชาสัมพันธ์” เพราะในความเป็นจริงจังหวัดมีกิจกรรมจำนวนมาก และในปี 2569–2570 ยังมีโครงการเชื่อมกับเทศกาล วัฒนธรรมสองแผ่นดิน ตลาดน้ำ งานวิ่ง ตลอดจนกิจกรรมพัฒนาบุคลากรชุมชนท่องเที่ยวอยู่แล้ว 

แผนจังหวัดยังมีการพัฒนานักเล่าเรื่องท้องถิ่นหรือ Story Teller เพื่อรองรับการท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์และวัฒนธรรม ซึ่งสะท้อนว่ารัฐมีฐานนโยบายด้านนี้อยู่แล้ว และในแผนปี 2570 ประเด็นการท่องเที่ยวถูกวางอยู่บนฐานอัตลักษณ์พหุวัฒนธรรม รวมทั้งการสร้างมูลค่าจากวัฒนธรรม ภูมิปัญญา อาหาร และการท่องเที่ยวโดยชุมชน 

คำถามเชิงรัฐประศาสนศาสตร์จึงควรเปลี่ยนจาก

“จัดงานอะไรอีกดี?”

ไปเป็น

“มูลค่าจากการท่องเที่ยวกระจายไปถึงใคร?”

เพราะรายได้การท่องเที่ยว 4,909.53 ล้านบาทมิได้หมายความโดยอัตโนมัติว่าครัวเรือนเปราะบาง ผู้ประกอบการรายเล็ก กลุ่มสตรี ช่างฝีมือ เยาวชน หรือชุมชนรอบแหล่งท่องเที่ยวได้รับประโยชน์ในสัดส่วนที่เหมาะสม

ดังนั้น Nara Living Heritage & Community Tourism ควรสร้าง Baseline ใหม่เพิ่มจากสถิตินักท่องเที่ยว ได้แก่ รายได้สุทธิที่ตกอยู่ในชุมชน จำนวนการจ้างงานในท้องถิ่น สัดส่วนสินค้าและอาหารที่จัดซื้อจากผู้ประกอบการในพื้นที่ จำนวนเยาวชนที่เกิดอาชีพจากการท่องเที่ยว และจำนวนแหล่งทรัพยากรที่มีระบบดูแลรักษาหรือคืนรายได้สู่การอนุรักษ์

นั่นทำให้สายโซ่ของนโยบายเปลี่ยนจาก

ประชาสัมพันธ์ → นักท่องเที่ยว

เป็น

ทุนธรรมชาติ/วัฒนธรรม → ประสบการณ์ → นักท่องเที่ยว → การใช้จ่าย → รายได้ชุมชน → งาน → การอนุรักษ์ → คุณภาพชีวิต

การท่องเที่ยวจึงกลายเป็นนโยบายสุขภาวะและลดความเปราะบางทางเศรษฐกิจได้ ไม่ใช่เพียงนโยบายเพิ่มจำนวนผู้เดินทาง

4. วาระที่สาม: เด็กและเยาวชน จาก “พากลับโรงเรียน” สู่ “หลักประกันเส้นทางชีวิต”

ในสามวาระนี้ ปัญหาเด็กและเยาวชนมีตัวเลขสถานการณ์ที่เห็นได้ชัดที่สุด ข้อมูลระบบตรวจราชการและติดตามประเมินผล กระทรวงศึกษาธิการ ปี 2569 ระบุว่า จังหวัดนราธิวาสมีเด็กและเยาวชนในฐานข้อมูลผู้หลุดจากระบบการศึกษา 13,574 คน และมีผู้ได้รับโอกาสทางการศึกษาแล้ว 1,612 คน หรือร้อยละ 11.88 ขณะที่ระบบกำหนดค่าเป้าหมายไว้ที่ร้อยละ 70 

ตัวเลขดังกล่าวต้องตีความอย่างระมัดระวัง ไม่ควรเรียกว่า “อัตรา dropout ของนราธิวาส” เพราะเป็นจำนวนบุคคลในฐานติดตามตามนิยามของระบบ ไม่ใช่อัตราการออกจากโรงเรียนในปีใดปีหนึ่ง

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขนี้เพียงพอที่จะชี้ให้เห็นความสำคัญของการสร้างระบบติดตามรายบุคคล

ในระดับประเทศ กสศ. ชี้ให้เห็นเช่นกันว่าเด็กนอกระบบมิใช่ประชากรคงที่ แต่มีการเข้า–ออกจากระบบอยู่ตลอดเวลา และปัญหามีหลายมิติ ตั้งแต่ความยากจน เงื่อนไขครอบครัว ไปจนถึงความไม่เหมาะสมของรูปแบบการเรียนรู้ ข้อมูลล่าสุดที่เผยแพร่ในเดือนกันยายน 2569 ยังชี้ว่า แม้จำนวนเด็กและเยาวชนที่ไม่มีข้อมูลในระบบการศึกษาของประเทศจะลดลงจาก 890,463 คนในปี 2567 เหลือ 603,095 คนในปี 2568 แต่เยาวชนช่วงอายุ 15–18 ปียังเป็นกลุ่มที่กลับเข้าสู่ระบบได้ยาก และมาตรการทางการเงินเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ 

สำหรับนราธิวาส จึงควรออกแบบนโยบายในลักษณะ Nara Youth Guarantee มากกว่า Zero Dropout ในความหมายแคบ โดยหลักคิดคือ

“เด็กและเยาวชนทุกคนต้องมีอย่างน้อยหนึ่งเส้นทางที่ไปต่อได้ — เรียนในระบบ เรียนยืดหยุ่น ฝึกอาชีพ หรือเข้าสู่การทำงานที่เหมาะสม”

สิ่งสำคัญคือการทำ One Child–One Case เด็กแต่ละคนมีเงื่อนไขชีวิตไม่เหมือนกัน บางคนต้องการทุน บางคนต้องดูแลบุคคลในครอบครัว บางคนต้องการหลักสูตรยืดหยุ่น บางคนเหมาะกับสายอาชีพ และบางคนต้องการการดูแลหลายหน่วยงานพร้อมกัน

บทเรียนระดับประเทศจากการเชื่อมฐาน พม. Smart กับ Thailand Zero Dropout แสดงว่าการนำฐานข้อมูลสังคมกับฐานข้อมูลการศึกษามาเชื่อมกันสามารถค้นพบเด็กที่ต้องการความช่วยเหลือ และนำไปสู่การจัดทำ Care Plan รายบุคคลได้ สิ่งนี้สะท้อนโดยตรงว่า การบูรณาการข้อมูลมิใช่เรื่องเทคนิคเท่านั้น แต่เป็นเครื่องมือด้านความเสมอภาค

พร้อมกันนั้น “การมีส่วนร่วมของเยาวชน” ไม่ควรถูกลดรูปเป็นจำนวนเยาวชนที่เข้าร่วมกิจกรรม หากควรวัดว่าเสียงของเยาวชนสามารถเข้าสู่การออกแบบแผน งบประมาณ พื้นที่สร้างสรรค์ และบริการสาธารณะได้จริงเพียงใด

ดังนั้นรัฐควรเปลี่ยนสถานะเด็กจาก ผู้รับนโยบาย ไปสู่ ผู้ร่วมออกแบบนโยบาย

5. “หนึ่งระบบ” ต้องมีองค์ประกอบอะไร

หัวใจของข้อเสนอนี้มิใช่ตัววาระทั้งสาม แต่คือคำว่า “หนึ่งระบบ”

หากอาหารยังมีฐานข้อมูลหนึ่ง การศึกษามีอีกฐานหนึ่ง พม. มีอีกฐานหนึ่ง ท้องถิ่นมีอีกชุดหนึ่ง และหน่วยงานท่องเที่ยวมีอีกชุดหนึ่ง จังหวัดก็จะยังเห็นเพียง “ชิ้นส่วนของปัญหา”

ระบบใหม่จึงต้องมีอย่างน้อยสี่แกน ได้แก่ Baseline ร่วม, Governance ร่วม, Budget Mapping และ Outcome KPI

Baseline ร่วม: รู้ก่อนว่าใครต้องการอะไร

ควรสร้างข้อมูลพื้นฐานสามชุดในช่วงเริ่มต้น ได้แก่ Food & Nutrition Vulnerability Map, Community Tourism & Income Map และ Children & Youth Opportunity Map

แต่คำว่า “Map” ไม่ควรหมายถึงเพียงแผนที่สวยงาม หากต้องนำไปตอบคำถามเชิงบริหารได้ว่า พื้นที่ไหนมีความเสี่ยงสูง กลุ่มใดตกหล่น หน่วยงานใดกำลังช่วยเหลืออยู่ และจุดใดไม่มีใครรับผิดชอบ

การเชื่อมข้อมูลต้องดำเนินภายใต้หลักคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล จำกัดสิทธิการเข้าถึง และไม่ทำให้ “ความเปราะบาง” กลายเป็นตราประทับติดตัวประชาชน

Governance ร่วม: เจ้าภาพต้องหมายถึงผู้รับผิดชอบผลลัพธ์

ปัญหาหนึ่งของการบูรณาการคือทุกหน่วยงานเป็น “คณะทำงาน” แต่ไม่มีใครเป็นเจ้าของผลลัพธ์

จึงควรกำหนด Lead Agency – Co-owner – Delivery Network ให้ชัด เช่น วาระอาหารอาจมีสาธารณสุขเป็นเลขานุการเชิงสุขภาวะ แต่ต้องทำงานกับเกษตร การศึกษา พม. ปภ. และ อปท.; วาระท่องเที่ยวอาจมีท่องเที่ยวและกีฬาและวัฒนธรรมเป็นแกนนำ แต่ชุมชนและผู้ประกอบการต้องเป็นหุ้นส่วน; วาระเยาวชนอาจมีศึกษาธิการเป็นแกน แต่ต้องทำงานกับ พม. สกร. อาชีวศึกษา กสศ. ท้องถิ่น และภาคธุรกิจ

Collaborative Governance จึงไม่ใช่ “ประชุมร่วมกัน” แต่หมายถึงการมีเป้าหมายร่วม ข้อมูลร่วม การตัดสินใจร่วม และความรับผิดชอบร่วม (Ansell & Gash, 2008; Emerson et al., 2012). 

Budget Mapping: รู้ก่อนว่ารัฐใช้งบไปกับเรื่องเดียวกันเท่าไร

กรอบข้อเสนอเดิมประมาณ 235 ล้านบาทในช่วง พ.ศ. 2570–2574 ซึ่งแบ่งเบื้องต้นเป็นวาระอาหาร 65 ล้านบาท วาระท่องเที่ยว 65 ล้านบาท และวาระเยาวชน 105 ล้านบาท ควรถือเป็นเพียงกรอบออกแบบ มิใช่วงเงินที่ได้รับอนุมัติ

สิ่งที่ควรทำก่อนของบใหม่คือ Budget Mapping

จังหวัดควรถามว่า ปัจจุบันกระทรวง ส่วนราชการ จังหวัด กลุ่มจังหวัด อปท. กองทุน และภาคีต่าง ๆ ใช้งบกับสามวาระนี้อยู่แล้วกี่บาท ใช้ทำอะไร ที่ไหน ซ้ำกันหรือไม่ และช่องว่างอยู่ตรงไหน

หลักคิดควรเป็น

“รวมงบเดิมให้เห็นผลลัพธ์ร่วม ก่อนเพิ่มงบใหม่”

นี่คือการเปลี่ยนจากงบประมาณแบบหน่วยงานไปสู่ Portfolio of Outcomes

Outcome KPI: เลิกนับเฉพาะกิจกรรม

หาก KPI ยังคงเป็น “จัดอบรม 10 ครั้ง ผู้เข้าร่วม 500 คน เบิกจ่ายร้อยละ 100” ระบบใหม่ก็ไม่ต่างจากเดิม

วาระอาหารควรวัดว่าเด็กมีภาวะโภชนาการดีขึ้นหรือไม่ ครัวเรือนเสี่ยงเข้าถึงอาหารหรือไม่ และเมื่อเกิดวิกฤตประชาชนได้รับอาหารภายในเวลาที่กำหนดหรือไม่

วาระท่องเที่ยวควรวัดว่ารายได้ตกถึงชุมชนเพิ่มขึ้นเท่าใด เกิดงานกี่งาน และทรัพยากรได้รับการดูแลหรือไม่

วาระเยาวชนควรวัดทั้งการกลับเข้าสู่เส้นทางการเรียนรู้และ Retention เช่น หลังได้รับความช่วยเหลือ 6 หรือ 12 เดือน เด็กยังอยู่ในระบบเรียนรู้ ฝึกอาชีพ หรือการทำงานหรือไม่

เป้าหมาย พ.ศ. 2570–2574 ที่เคยเสนอไว้จึงควรใช้เป็น “เป้าตั้งต้นเพื่อหารือ” และปรับหลังได้ Baseline ปีแรก ไม่ควรตรึงตัวเลขก่อนรู้สถานการณ์จริง

6. แผน 6 เดือนแรก: จากแนวคิดสู่การทดลองจริง

หกเดือนแรกไม่ควรเริ่มด้วยการเปิดตัวโครงการขนาดใหญ่ แต่ควรเป็นช่วงสร้าง “ระบบขั้นต่ำที่ใช้งานได้จริง”

เดือนแรกควรจัดตั้งกลไกอำนวยการภายใต้โครงสร้างจังหวัดที่มีอยู่ กำหนดเจ้าภาพของสามวาระ นิยามกลุ่มเป้าหมาย และรวบรวมงบประมาณที่เกี่ยวข้อง เพื่อหลีกเลี่ยงการตั้งคณะกรรมการซ้ำซ้อน

เดือนที่สองควรจัดทำ Baseline และ Data Mapping แยกตามอำเภอและตำบล พร้อมระบุช่องว่างของข้อมูลอย่างตรงไปตรงมา

เดือนที่สามควรเลือกพื้นที่นำร่องจากหลักฐาน โดยพิจารณาพื้นที่ที่มีทั้ง “ความจำเป็นสูง” และ “ความพร้อมในการดำเนินการ” จากนั้นจัดเวทีร่วมกับประชาชน กลุ่มเปราะบาง เยาวชน ชุมชน และผู้ประกอบการ

เดือนที่สี่ควรเริ่ม Quick Wins ขนาดเล็กที่สามารถเรียนรู้ได้เร็ว เช่น ระบบอาหารชุมชนสำหรับโรงเรียนและกลุ่มเสี่ยง เส้นทางท่องเที่ยวชุมชนที่เชื่อมผู้ประกอบการหลายราย และ Case Management เด็กนอกระบบ

เดือนที่ห้าควรเชื่อมแต่ละ Pilot เข้ากับระบบงบประมาณและบริการปกติของรัฐ เพื่อไม่ให้กลายเป็นโครงการทดลองที่สิ้นสุดพร้อมงบ

เดือนที่หกควรมี Six-Month Outcome Review ไม่ใช่พิธีสรุปผลงาน โดยรายงานสามอย่างให้ตรงไปตรงมา คือ อะไรได้ผล อะไรยังไม่ได้ผล และข้อจำกัดเชิงโครงสร้างใดต้องแก้ในระดับจังหวัดหรือส่วนกลาง

แนวทางนี้สอดคล้องกับ OECD ที่เสนอว่าการบริหารเชิงพื้นที่ควรเปิดพื้นที่ให้มีการทดลองเชิงนโยบาย การติดตามผล และการมีส่วนร่วม เพื่อเรียนรู้ว่าวิธีใดเหมาะกับเงื่อนไขของแต่ละพื้นที่ 

7. ข้อกังวลที่ต้องไม่มองข้าม

ประการแรกคือ ความเสี่ยงจากการสร้างระบบใหม่ซ้อนระบบเก่า หาก “สามวาระ หนึ่งระบบ” นำไปสู่การตั้งคณะกรรมการเพิ่ม การทำ Dashboard ใหม่ และการขอรายงานเพิ่ม แต่หน่วยบริการแนวหน้ายังทำงานเหมือนเดิม ก็จะกลายเป็นภาระทางธุรการมากกว่าการปฏิรูป

ประการที่สองคือ คุณภาพและความเข้ากันได้ของข้อมูล ตัวเลข “เด็กหลุดระบบ” จากแหล่งต่าง ๆ อาจต่างกันเพราะนิยาม อายุ ช่วงเวลา และฐานข้อมูลไม่เหมือนกัน การนำตัวเลขมารวมโดยไม่ทำ Data Dictionary จะสร้างความผิดพลาดทางนโยบายได้

ประการที่สามคือ ความเป็นส่วนตัวและการตีตรา ฐานข้อมูลกลุ่มเปราะบางเป็นข้อมูลที่ละเอียดอ่อน การทำแผนที่ระดับรายบุคคลต้องมีหลักจำเป็นและได้สัดส่วน ผู้ปฏิบัติงานควรเห็นเท่าที่จำเป็นต่อการให้บริการ มิใช่เปิดข้อมูลทั้งชีวิตของประชาชนให้ทุกหน่วยงาน

ประการที่สี่คือ การวัดสิ่งที่นับง่ายแทนสิ่งที่สำคัญ จำนวนผู้เข้าอบรม นักท่องเที่ยว ผู้เข้าร่วมกิจกรรม หรือจำนวนเด็กที่ “กลับเข้าสู่ระบบ” อาจทำให้ผลงานดูดี แต่ยังไม่บอกความยั่งยืนของผลลัพธ์

ประการที่ห้าคือ การมีส่วนร่วมเชิงพิธีกรรม หากเชิญประชาชนหรือเยาวชนเข้าประชุมเมื่อโครงการและงบประมาณถูกกำหนดเรียบร้อยแล้ว การมีส่วนร่วมนั้นย่อมไม่ใช่การร่วมออกแบบนโยบายอย่างแท้จริง

และประการสุดท้ายคือ ความต่อเนื่องทางสถาบัน วาระ พ.ศ. 2570–2574 ต้องไม่ขึ้นอยู่กับตัวบุคคลเพียงคนเดียว แต่ต้องถูกฝังอยู่ในแผนจังหวัด ระบบงบประมาณ ข้อตกลงหน่วยงาน และระบบติดตามผล เพื่อให้ดำเนินต่อได้แม้มีการเปลี่ยนผู้บริหาร

8. ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ

8.1 จัดทำ “Narathiwat Vulnerable Well-being Compact”

จังหวัดควรมีข้อตกลงร่วมที่กำหนดว่า 3 วาระนี้เป็น วาระร่วมของจังหวัด ไม่ใช่ของหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่ง โดยระบุ Outcome เจ้าภาพ ข้อมูลที่จะใช้ และวิธีติดตามอย่างชัดเจน

8.2 ใช้ “One Province–One Baseline”

ควรจัดทำ Baseline กลางปี 2570 และใช้เป็นฐานกำหนด KPI จนถึงปี 2574 เพื่อลดปัญหาหน่วยงานรายงานตัวเลขจากคนละฐานและคนละช่วงเวลา

8.3 ทำ Budget Mapping ก่อนตั้งงบ Flagship

กรอบ 235 ล้านบาทควรใช้เป็นสมมติฐานตั้งต้น หลังจากเห็นงบเดิมทั้งหมดแล้วจึงพิจารณาว่าจังหวัดต้องเติมเงินใหม่เท่าใดและลงตรงจุดใดจึงจะเกิดผลสูงสุด

8.4 สร้าง “Case Management + System Management” ควบคู่กัน

ประชาชนที่มีความซับซ้อนต้องมีคนรับผิดชอบรายกรณี ขณะเดียวกันจังหวัดต้องใช้ข้อมูลจากหลายกรณีเพื่อค้นหาว่า “ระบบติดตรงไหน” แล้วแก้เชิงโครงสร้าง มิใช่แก้ทีละคนตลอดไป

8.5 กำหนด KPI สองระดับ

ระดับแรกคือ Population Outcome เช่น ภาวะโภชนาการ รายได้ชุมชน หรือการคงอยู่ในเส้นทางการศึกษา

ระดับที่สองคือ System Performance เช่น ระยะเวลาเข้าถึงบริการ สัดส่วนเคสที่มีเจ้าภาพ การเชื่อมข้อมูล และอัตราการแก้ไขเคสแบบบูรณาการ

8.6 เปิด “Public Dashboard” แต่ไม่เปิดข้อมูลส่วนบุคคล

ประชาชนควรเห็นว่าจังหวัดตั้งเป้าอะไร ใช้งบเท่าไร และผลลัพธ์เปลี่ยนแปลงหรือไม่ แต่ข้อมูลรายบุคคลต้องได้รับการคุ้มครอง

Dashboard ที่ดีควรตอบให้ได้ว่า

ใครกำลังถูกทิ้งไว้ข้างหลัง — อยู่ที่ไหน — ระบบกำลังทำอะไร — ใช้งบเท่าไร — และชีวิตดีขึ้นหรือยัง

8.7 ให้ประชาชนและเยาวชนมีอำนาจร่วมในการประเมิน

ไม่ควรให้หน่วยงานเจ้าของโครงการเป็นผู้ประเมินตนเองเพียงฝ่ายเดียว จังหวัดสามารถตั้ง Community Review หรือ Youth Review เป็นส่วนหนึ่งของการประเมินรายปี เพื่อให้คำว่า “สุขภาวะ” สะท้อนประสบการณ์จริงของประชาชน

“สามวาระ หนึ่งระบบ” มิใช่ข้อเสนอให้จังหวัดนราธิวาสมีอีกสามโครงการ แต่เป็นข้อเสนอให้ เปลี่ยนวิธีคิดของการบริหารจังหวัด

ความมั่นคงทางอาหารไม่ใช่หน้าที่ของเกษตรหรือสาธารณสุขเพียงฝ่ายเดียว เพราะเชื่อมกับรายได้ โรงเรียน ภัยพิบัติ และเศรษฐกิจครัวเรือน

การท่องเที่ยวไม่ใช่เพียงหน้าที่เพิ่มจำนวนนักท่องเที่ยว เพราะคำถามสุดท้ายคือรายได้กระจายถึงประชาชนและช่วยรักษาทุนวัฒนธรรม–ธรรมชาติหรือไม่

เด็กและเยาวชนไม่ใช่เพียงโจทย์ของโรงเรียน เพราะการหลุดจากระบบสัมพันธ์กับครอบครัว รายได้ รูปแบบการเรียน ทักษะ อาชีพ และโอกาสทางสังคม

จึงอาจสรุปแก่นของการปฏิรูประบบบริหารครั้งนี้ได้ว่า

จาก “หน่วยงานมีโครงการอะไร” → เป็น “ประชาชนมีปัญหาอะไร”

จาก “ใช้เงินไปเท่าไร” → เป็น “ชีวิตดีขึ้นเท่าไร”

จาก “ใครเป็นเจ้าของงบ” → เป็น “ใครรับผิดชอบผลลัพธ์”

และจาก

“สามวาระ” → สู่ “หนึ่งระบบจังหวัด”

หากนราธิวาสสามารถเชื่อมข้อมูล กลไก งบประมาณ และความรับผิดชอบของหลายภาคส่วนเข้าด้วยกันได้ ความสำเร็จที่สำคัญที่สุดอาจไม่ใช่การมีโครงการ Flagship เพิ่มขึ้น หากคือการสร้างระบบบริหารจังหวัดที่สามารถมองเห็นประชาชนก่อนที่จะตกหล่น เข้าไปช่วยเหลือได้ก่อนปัญหารุนแรง และเรียนรู้จากข้อมูลเพื่อแก้ปัญหาเชิงโครงสร้างอย่างต่อเนื่อง

นี่คือความหมายของรัฐประศาสนศาสตร์ร่วมสมัยที่ไม่เพียงต้องการ “ราชการที่ทำงาน” แต่ต้องการ “ระบบการบริหารที่ทำให้ชีวิตประชาชนดีขึ้น”

🔍 แหล่งข้อมูลอ้างอิง

แผนพัฒนาจังหวัดนราธิวาส พ.ศ. 2566–2570 ฉบับทบทวนประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2570 ซึ่งระบุทั้งความมั่นคงทางอาหาร การท่องเที่ยวบนฐานอัตลักษณ์ และโจทย์คุณภาพชีวิตของจังหวัด 

สำนักตรวจราชการและติดตามประเมินผล กระทรวงศึกษาธิการ ปี 2569: นราธิวาสมีฐานเด็กและเยาวชนหลุดระบบ 13,574 คน ได้รับโอกาสทางการศึกษาแล้ว 1,612 คน หรือร้อยละ 11.88 

สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดนราธิวาส: ปี 2568 มีนักท่องเที่ยว 1,275,008 คน รายได้ 4,909.53 ล้านบาท พร้อมรายละเอียดโครงการด้านการท่องเที่ยว พ.ศ. 2569–2570 

กสศ. และ Thailand Zero Dropout ซึ่งสะท้อนความจำเป็นของระบบติดตามรายบุคคล การศึกษาที่ยืดหยุ่น และการเชื่อมฐานข้อมูลหลายหน่วยงาน 

วรรณกรรมด้าน Whole-of-Government, Collaborative Governance และ Place-Based Policy ซึ่งใช้เป็นกรอบรัฐประศาสนศาสตร์สำหรับข้อเสนอ “สามวาระ หนึ่งระบบ” 

📚 บรรณานุกรม

Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543–571. doi:10.1093/jopart/mum032.

Christensen, T., & Lægreid, P. (2007). The whole-of-government approach to public sector reform. Public Administration Review, 67(6), 1059–1066. doi:10.1111/j.1540-6210.2007.00797.x.

Emerson, K., Nabatchi, T., & Balogh, S. (2012). An integrative framework for collaborative governance. Journal of Public Administration Research and Theory, 22(1), 1–29. doi:10.1093/jopart/mur011.

Organisation for Economic Co-operation and Development. (2025). Place-based policies for the future. OECD Publishing. doi:10.1787/e5ff6716-en.

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา. (2569). เมื่อ “เงิน” ไม่ใช่คำตอบเดียว: บทเรียนในการส่งเสริมการเรียนรู้แก่เด็กและเยาวชนนอกระบบการศึกษา. สถาบันวิจัยเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา.

กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา. (2569). พม.–กสศ. ใช้ระบบ พม. Smart ยกระดับการค้นหาและติดตามเด็กเปราะบาง หนุน Thailand Zero Dropout.

กระทรวงศึกษาธิการ, สำนักตรวจราชการและติดตามประเมินผล. (2569). ผลการดำเนินงานตามตัวชี้วัดเด็กและเยาวชนที่หลุดออกจากระบบการศึกษา จังหวัดนราธิวาส.

สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดนราธิวาส. (2568). รายงานสถานการณ์การท่องเที่ยวจังหวัดนราธิวาสและแผนงานด้านการท่องเที่ยวและกีฬา พ.ศ. 2569–2570.

สำนักงานจังหวัดนราธิวาส. (2569). แผนพัฒนาจังหวัดนราธิวาส พ.ศ. 2566–2570 ฉบับทบทวน ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2570.

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2569). รายงานสถิติจังหวัด พ.ศ. 2568: สถิติการท่องเที่ยวและกีฬา. สำนักงานสถิติแห่งชาติ.

⸻—————

Cr. https://www.facebook.com/share/16E4MsuBWff/

ประชาชน–ประชาสังคม–พรรคการเมือง

🙋‍♂️ ประชาชน–ประชาสังคม–พรรคการเมือง: สามบทบาทที่เชื่อมกัน แต่ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

Citizens, Civil Society and Political Parties: Interconnected but Institutionally Distinct Roles in Public Governance

บทนำ

ในสังคมประชาธิปไตย คำว่า “ประชาชน” “ภาคประชาสังคม” และ “พรรคการเมือง” มักถูกกล่าวถึงควบคู่กันจนบางครั้งเกิดความเข้าใจว่าทั้งสามคำสามารถใช้แทนกันได้ อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาผ่านมุมมองของรัฐประศาสนศาสตร์ นโยบายสาธารณะ และธรรมาภิบาล จะพบว่าทั้งสามมีฐานะ บทบาท ฐานความชอบธรรม ความสัมพันธ์กับอำนาจรัฐ และกลไกความรับผิดรับชอบแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ

ความแตกต่างดังกล่าวมิใช่เพียงปัญหาของการเลือกใช้ศัพท์ให้ถูกต้อง แต่ส่งผลโดยตรงต่อการออกแบบกระบวนการมีส่วนร่วม การจัดทำ Stakeholder Mapping การประเมินความชอบธรรมของตัวแทน การกำหนดความรับผิดชอบ ตลอดจนการออกแบบระบบหุ้นส่วนระหว่างรัฐ เอกชน และประชาชน หากผู้กำหนดนโยบายถือว่าผู้นำชุมชน องค์กรพัฒนาเอกชน เครือข่ายประชาสังคม สมาชิกพรรคการเมือง นักการเมือง และประชาชนผู้ได้รับผลกระทบเป็น “ภาคประชาชน” ชุดเดียวกันทั้งหมด ย่อมมีความเสี่ยงที่จะทำให้เสียงของผู้ได้รับผลกระทบจริงถูกแทนที่ด้วยเสียงของผู้มีอำนาจต่อรองมากกว่า

ประเด็นนี้มีความสำคัญยิ่งขึ้นในสถานการณ์ร่วมสมัยของประเทศไทย เมื่อแนวคิดการบริหารราชการกำลังเคลื่อนจากการที่ภาครัฐเป็นผู้ตัดสินใจฝ่ายเดียว ไปสู่ Participatory Governance, Collaborative Governance และ Open Government สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ (สำนักงาน ก.พ.ร.) ระบุว่าการบริหารราชการแบบมีส่วนร่วมควรเปิดให้ประชาชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียเข้ามามีส่วนร่วมตั้งแต่การวางแผน การตัดสินใจ การดำเนินงาน ไปจนถึงการประเมินผล และได้แยกภาคประชาชน ภาคประชาสังคม ภาคธุรกิจ นักวิชาการ สื่อ และหน่วยงานรัฐเป็นตัวแสดงที่ต้องสร้างความร่วมมือระหว่างกัน

ในปี 2569 แนวทางดังกล่าวมีพัฒนาการเพิ่มขึ้นอีก โดยสำนักงาน ก.พ.ร. ผลักดัน e-Participation การใช้แพลตฟอร์มดิจิทัลเพื่อเปิดพื้นที่การมีส่วนร่วม และแนวคิดยกระดับจากเพียง “รับฟังความคิดเห็น” ไปสู่การร่วมออกแบบ ร่วมตัดสินใจ และร่วมดำเนินงาน ด้วยเหตุนี้ คำถามว่า “ใครคือประชาชน ใครพูดแทนประชาชน และใครมีอำนาจตัดสินใจแทนประชาชน” จึงเป็นโจทย์สำคัญทางรัฐประศาสนศาสตร์มากกว่าที่เคย

บทความนี้เสนอว่า จุดแบ่งที่สำคัญที่สุดระหว่างภาคประชาชน ภาคประชาสังคม และพรรคการเมืองอยู่ที่ ฐานของการรวมตัวและความสัมพันธ์ต่ออำนาจรัฐ กล่าวโดยสรุปคือ ภาคประชาชนมีฐานอยู่ที่สิทธิและการได้รับผลกระทบ ภาคประชาสังคมมีฐานอยู่ที่การรวมพลังเพื่อประเด็นสาธารณะ ส่วนพรรคการเมืองมีฐานอยู่ที่การเป็นสถาบันทางการเมืองซึ่งรวบรวมความต้องการ พัฒนานโยบาย ส่งผู้สมัครเข้าสู่การเลือกตั้ง และเชื่อมความต้องการของสังคมเข้าสู่กระบวนการใช้อำนาจรัฐ

คำสำคัญ

ภาคประชาชน; ภาคประชาสังคม; พรรคการเมือง; การมีส่วนร่วมของประชาชน; นโยบายสาธารณะ; ธรรมาภิบาล; การเป็นตัวแทน; ความชอบธรรม; Collaborative Governance; PPPP (Public, Private, People Partnership); CLDO (Community Livelihood Development Organisation)

-----------------

1. ภาคประชาชน: จาก “ผู้รับบริการ” สู่เจ้าของสิทธิและเจ้าของปัญหา

ในทางรัฐประศาสนศาสตร์สมัยใหม่ ประชาชนไม่ควรถูกมองเพียงในฐานะ “ผู้รับบริการ” ของรัฐ แต่เป็นผู้ทรงสิทธิ เป็นเจ้าของปัญหาสาธารณะ ผู้ได้รับผลกระทบจากนโยบาย และผู้มีความรู้จากประสบการณ์ชีวิตที่สามารถนำมาประกอบการตัดสินใจสาธารณะได้

OECD แยกคำว่า “citizens” ออกจาก “stakeholders” ค่อนข้างชัด โดย citizens หมายถึงบุคคลในฐานะประชาชนหรือผู้อยู่อาศัยในพื้นที่ ขณะที่ stakeholders อาจเป็นองค์กรหรือสถาบันที่มีความสนใจหรือได้รับผลกระทบ เช่น องค์กรประชาสังคม ภาควิชาการ ภาคธุรกิจ หรือหน่วยงานอื่น OECD ยังเน้นว่าการมีส่วนร่วมของประชาชนกับการมีส่วนร่วมของ stakeholder ไม่ควรถูกออกแบบให้เหมือนกันทั้งหมด เพราะประชาชนในฐานะบุคคลกับองค์กรที่มีทรัพยากร ความเชี่ยวชาญ และโครงสร้างอยู่แล้วมีเงื่อนไขในการเข้าถึงกระบวนการสาธารณะแตกต่างกัน

ข้อสังเกตนี้มีความสำคัญอย่างมาก ตัวอย่างเช่น การจัดเวทีนโยบายที่มีผู้แทน NGO จำนวนหนึ่ง ผู้นำชุมชน และสมาคมต่าง ๆ เข้าร่วม แม้จะเรียกได้ว่าเป็นการมีส่วนร่วมของ stakeholder แต่ยังไม่อาจสรุปโดยอัตโนมัติว่า “ประชาชนทั้งหมดได้มีส่วนร่วมแล้ว”

ในมุมนี้ ภาคประชาชนจึงควรถูกเข้าใจในฐานะ Voice หรือ “เสียง” ของคนที่มีสิทธิ มีชีวิต มีทรัพยากร มีอาชีพ หรือมีคุณภาพชีวิตซึ่งได้รับผลจากการตัดสินใจสาธารณะ

การมีส่วนร่วมของประชาชนที่มีความหมายจึงต้องมากกว่าการเปิดเวทีเพื่อให้ประชาชนมานั่งฟังหรือกรอกแบบสอบถาม OECD เสนอว่ากระบวนการที่มีคุณภาพควรมีความเชื่อมโยงกับการตัดสินใจอย่างชัดเจน มีความโปร่งใส เปิดกว้าง เข้าถึงได้ และต้องแจ้งกลับว่าความเห็นของประชาชนถูกนำไปใช้อย่างไร

ดังนั้น “การมีเวที” จึงไม่เท่ากับ “การมีส่วนร่วม” และ “มีผู้แทนประชาชนเข้าร่วม” ก็ไม่เท่ากับ “ประชาชนมีอำนาจต่อกระบวนการตัดสินใจ”

-----------------

2. ภาคประชาสังคม: เมื่อเสียงของประชาชนกลายเป็น Collective Action

ภาคประชาสังคม หรือ Civil Society แตกต่างจากประชาชนในฐานะปัจเจกตรงที่มีลักษณะของ การรวมตัว การจัดองค์กร และการกระทำร่วมกัน

องค์การสหประชาชาติอธิบาย Civil Society Organization หรือ CSO ว่าเป็นกลุ่มประชาชนที่รวมตัวโดยสมัครใจ ไม่แสวงหากำไร และสามารถดำเนินงานตั้งแต่ระดับท้องถิ่น ระดับชาติ ไปจนถึงระดับนานาชาติ โดยองค์กรเหล่านี้อาจทำหน้าที่ให้บริการ นำความกังวลของประชาชนเข้าสู่รัฐบาล ตรวจสอบนโยบาย และส่งเสริมการมีส่วนร่วมทางการเมืองในระดับชุมชน

ภาคประชาสังคมจึงกว้างกว่า NGO และอาจรวมถึงองค์กรชุมชน สมาคม มูลนิธิ กลุ่มวิชาชีพ สหภาพแรงงาน องค์กรศาสนา เครือข่ายเกษตรกร กลุ่มเยาวชน กลุ่มสตรี กลุ่มสิ่งแวดล้อม Think Tank และองค์กรไม่แสวงหากำไรในรูปแบบต่าง ๆ World Bank ก็ใช้นิยามที่ครอบคลุมองค์กรหลายประเภทดังกล่าว

ความแตกต่างสำคัญจึงอยู่ที่ ประชาชนคนหนึ่งสามารถแสดงความเห็นในฐานะผู้ได้รับผลกระทบได้โดยไม่ต้องมีองค์กร แต่เมื่อประชาชนหลายคนรวมตัวกันอย่างมีเป้าหมาย มีเครือข่าย มีการจัดการ หรือมีการผลักดันประเด็นสาธารณะร่วมกัน การรวมตัวดังกล่าวย่อมมีลักษณะของประชาสังคมมากขึ้น

หากภาคประชาชนคือ Voice ภาคประชาสังคมจึงอาจเรียกได้ว่าเป็น Collective Action หรือ “การรวมพลังของเสียง”

อย่างไรก็ตาม การมีสถานะเป็นองค์กรประชาสังคมมิได้ทำให้องค์กรนั้นกลายเป็น “ตัวแทนของประชาชนทั้งหมด” โดยอัตโนมัติ ความชอบธรรมของการเป็นตัวแทนต้องถามต่อว่าองค์กรนั้นมีสมาชิกใคร ได้รับมอบหมายจากใคร มีกระบวนการตัดสินใจอย่างไร เปิดเผยหรือไม่ และผู้ได้รับผลกระทบจริงสามารถตรวจสอบหรือคัดค้านการกล่าวอ้างความเป็นตัวแทนได้หรือไม่

นี่คือความแตกต่างระหว่าง advocacy legitimacy หรือความชอบธรรมในการผลักดันประเด็น กับ representative legitimacy หรือความชอบธรรมในการกล่าวว่า “เราเป็นตัวแทนของคนกลุ่มนี้”

สองอย่างนี้ไม่จำเป็นต้องเกิดพร้อมกัน

-----------------

3. พรรคการเมือง: จากการรวมความต้องการสู่การแข่งขันเพื่อเข้าสู่กระบวนการใช้อำนาจรัฐ

พรรคการเมืองมีลักษณะเฉพาะที่แตกต่างจากสองกลุ่มแรกอย่างชัดเจน เพราะเป็นสถาบันทางการเมืองที่มีกฎหมายกำกับ มีโครงสร้างองค์กร และมีบทบาทโดยตรงต่อกระบวนการเลือกตั้ง

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 มาตรา 45 รับรองเสรีภาพของบุคคลในการรวมกันจัดตั้งพรรคการเมืองตามวิถีทางการปกครองระบอบประชาธิปไตยตามกรอบที่กฎหมายกำหนด

พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2560 มาตรา 20 กำหนดว่า พรรคการเมืองที่นายทะเบียนรับจดทะเบียนแล้วเป็นนิติบุคคล และมีวัตถุประสงค์สำคัญเพื่อดำเนินกิจกรรมทางการเมืองและส่งผู้สมัครรับเลือกตั้ง สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้งยังเผยแพร่กฎหมายดังกล่าวรวมถึงฉบับแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2566 เป็นกฎหมายหลักเกี่ยวกับพรรคการเมืองในปัจจุบัน

ในระดับสากล International IDEA อธิบายหน้าที่ของพรรคการเมืองว่าเกี่ยวข้องกับการรวบรวมผลประโยชน์ที่หลากหลายของประชาชนให้กลายเป็นชุดนโยบาย การจัดโครงสร้างทางเลือกให้ผู้มีสิทธิเลือกตั้ง การคัดเลือกบุคลากรทางการเมือง การแข่งขันในการเลือกตั้ง และการเชื่อมระหว่างความต้องการในสังคมกับสถาบันการปกครอง

ดังนั้นพรรคการเมืองสามารถสรุปได้ว่าเป็นกลไกของ Electoral Representation and Public Power กล่าวคือ เป็นองค์กรที่เข้าสู่การแข่งขันทางการเมืองเพื่อให้บุคคลได้รับความไว้วางใจจากประชาชนและเข้าสู่ตำแหน่งในสถาบันการเมือง

อย่างไรก็ดี ควรแยกให้ชัดว่า “พรรคการเมือง” ในฐานะองค์กรไม่ได้เท่ากับ “รัฐ” หรือ “รัฐบาล” โดยตัวมันเอง การใช้อำนาจรัฐเกิดผ่านตำแหน่งและสถาบันที่กฎหมายกำหนด เช่น รัฐสภา รัฐบาล หรือองค์กรทางการเมืองที่ผู้ดำรงตำแหน่งได้รับอำนาจตามกฎหมาย พรรคจึงเป็นสะพานเชื่อมระหว่างสังคม การเลือกตั้ง และระบบอำนาจรัฐ มากกว่าจะเป็นรัฐเสียเอง

-----------------

4. จุดแบ่งสำคัญที่สุด: “มีอิทธิพลต่อนโยบาย” กับ “เข้าสู่อำนาจผ่านการเลือกตั้ง”

หากต้องการแยกภาคประชาสังคมกับพรรคการเมืองอย่างง่ายที่สุด อาจใช้คำถามว่า

องค์กรนั้นมุ่ง “มีอิทธิพลต่อนโยบาย” หรือมุ่ง “ส่งบุคลากรเข้าสู่ตำแหน่งทางการเมืองผ่านการเลือกตั้ง”?

ภาคประชาสังคมสามารถผลักดันนโยบาย ต่อต้านนโยบาย รณรงค์ แสดงจุดยืน หรือเสนอการแก้กฎหมายได้ ทั้งหมดนี้เป็นกิจกรรมทางการเมืองในความหมายกว้าง แต่ไม่ได้ทำให้องค์กรนั้นกลายเป็นพรรคการเมือง

ตัวอย่างเช่น เครือข่ายเกษตรกรอาจเรียกร้องให้รัฐบาลแก้ไขปัญหาราคาสินค้าเกษตร องค์กรสิ่งแวดล้อมอาจเสนอการเปลี่ยนนโยบายพลังงาน หรือองค์กรสิทธิมนุษยชนอาจเรียกร้องการแก้กฎหมาย การมี “จุดยืนทางการเมือง” จึงไม่เหมือนกับการเป็น “พรรคการเมือง”

เส้นแบ่งสำคัญคือ พรรคการเมืองมีบทบาทเชิงสถาบันในการคัดเลือกและส่งผู้สมัครเข้าสู่การแข่งขันเลือกตั้ง เพื่อให้ผู้ได้รับเลือกสามารถเข้าไปทำหน้าที่ในโครงสร้างทางการเมืองตามกฎหมาย

ดังนั้น ประชาสังคมไม่จำเป็นต้อง “ปราศจากการเมือง” แต่ต้องแยกออกจาก “องค์กรสำหรับการแข่งขันเพื่ออำนาจทางการเมืองผ่านระบบเลือกตั้ง”

-----------------

5. สามบทบาทเชื่อมกันอย่างไรในกระบวนการนโยบายสาธารณะ

ความสัมพันธ์ของทั้งสามสามารถอธิบายผ่านตัวอย่างปัญหาราคายางพารา

เมื่อเกษตรกรจำนวนมากประสบปัญหารายได้ลดลง ต้นทุนสูง หรือราคาผลผลิตไม่สอดคล้องกับต้นทุน คนเหล่านั้นอยู่ในฐานะ ภาคประชาชน เพราะเป็นผู้ได้รับผลกระทบโดยตรง

หากเกษตรกรรวมตัวเป็นเครือข่าย เก็บข้อมูลต้นทุน วิเคราะห์ปัญหา จัดเวที และเสนอแนวทางต่อรัฐ การรวมตัวนั้นมีลักษณะของ ภาคประชาสังคม

เมื่อพรรคการเมืองนำข้อเสนอเหล่านั้นไปพิจารณา สังเคราะห์กับข้อมูลอื่น พัฒนาเป็นนโยบาย เสนอต่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ส่งผู้สมัคร และภายหลังผลักดันผ่านกลไกของรัฐสภาหรือรัฐบาลตามสถานะที่ได้รับ พรรคกำลังทำหน้าที่ของ สถาบันทางการเมือง

ในทางแนวคิดจึงอาจเห็นเส้นทางว่า ปัญหาของประชาชนพัฒนาเป็นการรวมพลังของสังคม เกิดเป็นข้อเสนอเชิงนโยบาย และข้อเสนอบางส่วนอาจถูกนำเข้าสู่กระบวนการของพรรค การเลือกตั้ง รัฐสภา รัฐบาล หรือกระบวนการนโยบายในช่องทางอื่น

แต่เส้นทางนี้ไม่เป็นเส้นตรงเสมอไป

ประชาชนสามารถเสนอข้อเรียกร้องต่อหน่วยงานรัฐโดยตรงได้ ประชาสังคมสามารถทำงานร่วมกับราชการหรือองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นได้ และนโยบายจำนวนมากสามารถเกิดผ่านกลไกราชการ กระบวนการปรึกษาหารือ หรือการบริหารท้องถิ่นได้โดยไม่จำเป็นต้องผ่านพรรคการเมืองทุกครั้ง

-----------------

6. ปัญหาเชิงรัฐประศาสนศาสตร์: ใครพูดแทนใคร?

คำถามสำคัญไม่ใช่เพียงว่า “ใครเข้าร่วมประชุม” แต่ต้องถามว่า ผู้เข้าร่วมแต่ละคนเข้ามาในฐานะใด และมีความชอบธรรมในการเป็นตัวแทนของใคร

บุคคลหนึ่งสามารถมีหลายสถานะพร้อมกันได้ เช่น เป็นเกษตรกร เป็นประธานกลุ่ม เป็นสมาชิกเครือข่ายประชาสังคม เป็นสมาชิกพรรค และอาจดำรงตำแหน่งทางการเมืองหรือท้องถิ่นด้วย

ปัญหาจะเกิดขึ้นทันทีหากการทำ Stakeholder Mapping บันทึกบุคคลดังกล่าวเพียงว่าเป็น “ตัวแทนภาคประชาชน” เพราะไม่สามารถทราบได้ว่าในการให้ความเห็นนั้น บุคคลกำลังพูดในนามตนเอง สมาชิกกลุ่ม องค์กรประชาสังคม พรรคการเมือง หรือประชาชนทั้งพื้นที่

แนวคิดที่เหมาะสมกว่าคือ Role-based Analysis หรือการจำแนกตามบทบาทที่กำลังปฏิบัติ ไม่ใช่จำแนกตามตัวบุคคลเพียงอย่างเดียว

ในเชิงการวิจัยและการออกแบบนโยบายจึงควรถามว่า บุคคลเข้าร่วมในฐานะใด เป็นตัวแทนของใคร ได้รับอำนาจหรือการมอบหมายจากไหน มีผลประโยชน์อะไร มีอำนาจตัดสินใจเรื่องใด และต้องรับผิดต่อใคร

คำถามเหล่านี้ทำให้การมีส่วนร่วมเปลี่ยนจาก “การเชิญคนมาประชุม” ไปสู่การวิเคราะห์ representation, power, legitimacy และ accountability

-----------------

7. Power–Interest–Legitimacy: ทำไมทุกเสียงไม่ควรถูกนับเหมือนกัน แต่ทุกเสียงต้องได้รับการพิจารณาอย่างเป็นธรรม

งานของ Mitchell, Agle และ Wood เสนอการจำแนกความสำคัญของ stakeholder จากคุณลักษณะด้าน power, legitimacy และ urgency แม้การประยุกต์ใช้ในงานนโยบายสาธารณะอาจปรับองค์ประกอบเป็น Power–Interest–Legitimacy แต่ควรระบุให้ชัดว่าเป็นการประยุกต์ มิใช่โมเดลดั้งเดิมของ Mitchell และคณะ

ประเด็นสำคัญคือ Power ไม่เท่ากับ Legitimacy

ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบอาจมีอำนาจในการอนุมัติงบประมาณต่ำมาก แต่มีความชอบธรรมสูงในการแสดงความเห็นเกี่ยวกับนโยบายที่กระทบต่อชีวิตของตน

ในทางกลับกัน หน่วยงานรัฐหรือผู้มีตำแหน่งอาจมีอำนาจตามกฎหมายสูง แต่ความชอบธรรมในการเลือกทางออกที่กระทบประชาชนยังต้องอาศัยกระบวนการที่โปร่งใส รับฟัง และสามารถตรวจสอบได้

เช่นเดียวกัน องค์กรประชาสังคมอาจมีความรู้ เครือข่าย และความสามารถในการสื่อสารสูง แต่ไม่ได้หมายความว่ามี mandate พูดแทนประชาชนทุกคน

การแยก Power, Interest และ Legitimacy จึงช่วยป้องกันปัญหาที่ผู้มี “เสียงดังที่สุด” กลายเป็นผู้กำหนดความหมายของ “เสียงประชาชน”

-----------------

8. สถานการณ์ร่วมสมัย พ.ศ. 2569: จาก Public Consultation สู่ Collaborative Governance

บริบทของประเทศไทยในปี 2569 แสดงให้เห็นว่ารัฐกำลังให้ความสำคัญกับการขยายพื้นที่การมีส่วนร่วมมากขึ้น

สำนักงาน ก.พ.ร. ยังคงใช้แนวคิด Participatory Governance และ Collaborative Governance ในการพัฒนาระบบราชการ และหลักเกณฑ์การบริหารราชการแบบมีส่วนร่วมปี 2569 ยังคงปรากฏเป็นส่วนหนึ่งของระบบประเมินและรางวัลภาครัฐ

ยิ่งไปกว่านั้น ในปี 2569 มีการเสนอให้พัฒนาการมีส่วนร่วมผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์หรือ e-Participation ใช้แพลตฟอร์มดิจิทัลขยายการมีส่วนร่วม และผลักดันประเด็นให้ประชาชนมีบทบาทในการร่วมตัดสินใจมากขึ้น

การประชุมที่เกี่ยวข้องกับภาครัฐระบบเปิดในช่วงปลายเดือนกันยายน 2569 ยังมีข้อเสนอชัดเจนว่า การมีส่วนร่วมไม่ควรหยุดอยู่เพียง Public Consultation แต่ควรก้าวไปสู่การร่วมออกแบบ ร่วมตัดสินใจ และ Collaboration

การเปลี่ยนแปลงนี้มีความหมายเชิงรัฐประศาสนศาสตร์อย่างมาก เพราะเมื่อพื้นที่มีส่วนร่วมขยายกว้างขึ้น ปัญหาเรื่อง “ใครเป็นประชาชน” และ “ใครเป็นตัวแทน” จะยิ่งสำคัญขึ้นตามไปด้วย

แพลตฟอร์มดิจิทัลอาจเพิ่มจำนวนความคิดเห็นได้ แต่จำนวนความคิดเห็นไม่เท่ากับความเป็นตัวแทนเสมอไป กลุ่มที่มีทักษะดิจิทัล เวลา ทรัพยากร หรือเครือข่ายมากกว่าอาจสามารถแสดงตัวตนในกระบวนการได้มากกว่า ขณะที่ผู้ได้รับผลกระทบซึ่งเข้าถึงเทคโนโลยีได้น้อยอาจไม่ปรากฏอยู่ในข้อมูล

ดังนั้น Digital Participation ต้องพัฒนาควบคู่กับ Representative Inclusion ไม่ใช่เพียงเพิ่มช่องทางออนไลน์

-----------------

9. นัยสำคัญต่อ PPPP และ CLDO: คำว่า “People” ไม่ควรเป็น Black Box

ความแตกต่างระหว่างประชาชน ประชาสังคม และพรรคการเมืองมีความสำคัญอย่างยิ่งเมื่อนำไปใช้กับโมเดล Public–Private–People Partnership หรือ PPPP

ปัญหาเชิงแนวคิดของ PPPP คือคำว่า People สามารถถูกตีความกว้างมาก ตั้งแต่เกษตรกรรายย่อย ครัวเรือน แรงงาน ผู้นำชุมชน สหกรณ์ NGO เครือข่ายประชาสังคม ไปจนถึงบุคคลซึ่งมีความสัมพันธ์กับองค์กรทางการเมือง

หากนำทุกกลุ่มรวมไว้ในกล่องเดียวกัน ย่อมเกิดสิ่งที่อาจเรียกว่า People Black Box

กล่าวคือ เรารู้ว่ามี “People” อยู่ในโมเดล แต่ไม่รู้ว่าใครเป็นผู้ได้รับผลกระทบ ใครเป็นตัวแทน ใครตัดสินใจ ใครมีอำนาจต่อรอง และใครได้รับผลประโยชน์

สำหรับ CLDO–PPPP จึงควรแตก actor อย่างน้อยเป็นประชาชนโดยตรง องค์กรประชาสังคม ภาคการเมือง รัฐราชการ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และภาคเอกชน แล้วจึงออกแบบกลไกการประสานงาน

แนวคิดสำคัญคือ

“แยกก่อนเชื่อม” หรือ Differentiation before Integration

CLDO ไม่ควรสร้าง integration ด้วยการทำให้ทุกฝ่ายกลายเป็นตัวแสดงเดียวกัน แต่ควรเริ่มจากการระบุว่าใครมีฐานอำนาจอย่างไร ใครมีสิทธิอย่างไร ใครรับความเสี่ยง และใครต้องรับผิด จากนั้นจึงสร้างกลไกเชื่อมโยง

ในความหมายนี้ CLDO มิใช่เพียงเครื่องมือ “รวมหน่วยงาน” แต่ควรเป็น institutional integrator ที่ทำให้ actor ต่างชนิดสามารถทำงานร่วมกันโดยยังคงเห็นเส้นแบ่งของ authority, representation และ accountability อย่างชัดเจน

-----------------

10. ข้อกังวล

ประการแรก คือ ปัญหาการเป็นตัวแทนเทียม (representation substitution) กล่าวคือ การเชิญผู้นำองค์กรหรือเครือข่ายมาร่วมประชุม แล้วสรุปว่าประชาชนทั้งหมดเห็นชอบ อาจทำให้ stakeholder participation ถูกแทนที่เป็น citizen participation โดยไม่ตั้งใจ

ประการที่สอง คือ การมีส่วนร่วมเชิงพิธีกรรม หากความคิดเห็นไม่สามารถเปลี่ยนแปลงการตัดสินใจได้ กระบวนการอาจกลายเป็นการรับฟังหลังจากได้ตัดสินใจไปแล้ว OECD เตือนว่าการจัดกระบวนการมีส่วนร่วมโดยไม่มีพื้นที่ให้ความคิดเห็นส่งผลต่อการตัดสินใจ อาจสร้างความผิดหวังและกระทบความไว้วางใจต่อรัฐ

ประการที่สาม คือ ความคลุมเครือระหว่าง advocacy กับ representation องค์กรหนึ่งอาจมีความเชี่ยวชาญสูงและมีสิทธิผลักดันประเด็น แต่ไม่ได้หมายความว่าจะมี mandate พูดแทนประชาชนทุกคน

ประการที่สี่ คือ ปัญหาคนคนเดียวมีหลายหมวก ซึ่งอาจทำให้การวิเคราะห์ stakeholder และผลประโยชน์ทับซ้อนผิดพลาด หากไม่แยกบทบาทให้ชัด

ประการที่ห้า คือ ความสับสนระหว่างการเมืองกับพรรคการเมือง การที่ประชาชนหรือประชาสังคมมีจุดยืนต่อปัญหาสาธารณะ ไม่ควรถูกตีความทันทีว่าเป็นกิจกรรมของพรรคการเมือง เพราะพื้นที่สาธารณะและการผลักดันนโยบายเป็นส่วนหนึ่งของสังคมประชาธิปไตย ขณะที่พรรคมีบทบาทและสถานะเฉพาะตามกฎหมาย

ประการที่หก คือ Digital Divide ในยุค e-Participation การใช้แพลตฟอร์มออนไลน์ช่วยเพิ่มช่องทาง แต่ต้องระวังไม่ให้ “คนที่เข้าถึงแพลตฟอร์มได้” ถูกใช้แทนความหมายของ “ประชาชนทั้งหมด”

ประการสุดท้าย คือ ความรับผิดรับชอบที่พร่าเลือนในระบบหุ้นส่วน เมื่อมีหลาย actor ทำงานร่วมกัน หากไม่กำหนดอำนาจหน้าที่ตั้งแต่ต้น อาจเกิดสถานการณ์ที่ทุกฝ่ายสามารถอ้างความสำเร็จ แต่ไม่มีฝ่ายใดรับผิดชอบเมื่อเกิดความล้มเหลว

-----------------

11. ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ

1. กำหนดนิยาม stakeholder ให้ชัดในเอกสารนโยบายทุกระดับ โดยแยกอย่างน้อยระหว่างประชาชนโดยตรง องค์กรประชาสังคม พรรค/ตัวแสดงทางการเมือง ภาครัฐ ท้องถิ่น และเอกชน ไม่ใช้คำว่า “ภาคประชาชน” เป็นคำครอบจักรวาล

2. จัดทำ Stakeholder Registry หรือ Stakeholder Map ก่อนเริ่มนโยบายสำคัญ โดยระบุว่าแต่ละ actor เข้าร่วมในฐานะใด เป็นตัวแทนของใคร มีอำนาจจากอะไร มีผลประโยชน์อะไร และต้องรับผิดต่อใคร

3. ใช้หลัก Direct Citizen Voice ควบคู่กับ Representative Participation กล่าวคือ แม้มี CSO หรือผู้นำชุมชนเป็นตัวแทนแล้ว ยังต้องเปิดช่องให้ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบสามารถให้ข้อมูลโดยตรงได้

4. กำหนดหลักฐานของการเป็นตัวแทน (Representation Evidence) เช่น การเลือกตั้ง มติสมาชิก การแต่งตั้งจากองค์กร การประชาคม หรือการรับรองจากกลุ่ม เพื่อไม่ให้การอ้างว่าเป็น “ตัวแทนประชาชน” เกิดขึ้นโดยไม่มีที่มา

5. ใช้ Role-based Disclosure สำหรับบุคคลที่มีหลายบทบาท ผู้เข้าร่วมควรเปิดเผยว่ากำลังเข้าร่วมในฐานะใด และมีบทบาทอื่นใดที่เกี่ยวข้อง เพื่อเพิ่มความโปร่งใสและลดความสับสนเรื่องผลประโยชน์ทับซ้อน

6. ยกระดับ Public Consultation ไปสู่ Co-design, Co-decision และ Co-monitoring ในเรื่องที่เหมาะสม โดยสอดคล้องกับทิศทางของสำนักงาน ก.พ.ร. และแนวทาง OECD ที่ให้ความสำคัญกับ meaningful participation

7. ออกแบบ e-Participation แบบ Hybrid คือเปิดทั้งช่องทางออนไลน์และออฟไลน์ พร้อมมาตรการเข้าถึงกลุ่มที่อาจถูกกีดกันจากเทคโนโลยี เพื่อไม่ให้ Digital Voice กลายเป็นตัวแทนของ Public Voice ทั้งหมด

8. สร้าง Accountability Matrix ในโครงการแบบ PPPP/CLDO โดยต้องตอบให้ได้ว่า Who Decides? Who Pays? Who Implements? Who Benefits? Who Bears Risk? Who Monitors? และ Who Answers When It Fails? เพื่อทำให้ความร่วมมือมีความรับผิดชอบที่ตรวจสอบย้อนกลับได้

-----------------

สรุป

ภาคประชาชน ภาคประชาสังคม และพรรคการเมืองมิใช่สามโลกที่แยกขาดจากกัน แต่ก็ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

ภาคประชาชนมีฐานอยู่ที่ สิทธิ เสียง และผลกระทบ

ภาคประชาสังคมมีฐานอยู่ที่ การรวมตัวและ Collective Action เพื่อประเด็นสาธารณะ

ส่วนพรรคการเมืองมีฐานอยู่ที่ การรวบรวมความต้องการ พัฒนาทางเลือกเชิงนโยบาย การเลือกตั้ง และการเชื่อมความต้องการของสังคมเข้าสู่สถาบันที่ใช้อำนาจสาธารณะ

จึงสามารถสรุปเชิงแนวคิดได้ว่า

ภาคประชาชน = Voice

ภาคประชาสังคม = Collective Action

พรรคการเมือง = Electoral Representation and Pathway to Public Power

แต่ความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างทั้งสามไม่ควรเกิดจากการหลอมทุกฝ่ายเข้าด้วยกันจนแยกไม่ออก หากควรเกิดจากการรักษาความแตกต่างของบทบาทควบคู่กับการสร้างพื้นที่เชื่อมต่ออย่างโปร่งใส

ในยุค Collaborative Governance และ Open Government ความท้าทายสำคัญของรัฐจึงไม่ใช่เพียงคำถามว่า “ประชาชนได้เข้าร่วมแล้วหรือยัง” แต่ต้องถามต่อไปว่า

ใครเข้าร่วม?

เข้าร่วมในฐานะใด?

เป็นตัวแทนของใคร?

ใครมีอำนาจตัดสินใจ?

ความเห็นนั้นส่งผลต่อการตัดสินใจจริงหรือไม่?

และท้ายที่สุด

ใครต้องรับผิดชอบต่อผลของการตัดสินใจนั้น?

สำหรับ CLDO–PPPP บทเรียนสำคัญจึงอยู่ที่การไม่ปล่อยให้คำว่า “People” กลายเป็น Black Box การจำแนกประชาชน ประชาสังคม ตัวแสดงทางการเมือง ราชการ ท้องถิ่น และเอกชนให้ชัดเจนก่อนสร้างความร่วมมือ จะช่วยให้การบูรณาการไม่กลายเป็นการหลอมรวมอำนาจ แต่เป็น “การบูรณาการที่ยังตรวจสอบย้อนกลับได้ว่า ใครมีอำนาจจากไหน ใครพูดแทนใคร และใครต้องรับผิดชอบต่อใคร”

นี่อาจเป็นหัวใจของการบริหารแบบหุ้นส่วนในศตวรรษที่ 21 เพราะคุณภาพของการมีส่วนร่วมไม่ได้วัดเพียงจากจำนวนคนที่อยู่ในห้องประชุม แต่ต้องวัดจาก คุณภาพของเสียง ความชอบธรรมของตัวแทน ความโปร่งใสของอำนาจ และความสามารถในการตรวจสอบความรับผิดชอบ

-----------------

🔍 แหล่งข้อมูลอ้างอิง

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 โดยเฉพาะมาตรา 45 ว่าด้วยเสรีภาพในการรวมกันจัดตั้งพรรคการเมือง

สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง. พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2560 และที่แก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2566 โดยมาตรา 20 กำหนดสถานะนิติบุคคลและวัตถุประสงค์สำคัญของพรรคการเมือง

สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ. แนวคิดการบริหารราชการแบบมีส่วนร่วมและ Collaborative Governance ซึ่งจำแนกภาคประชาชน ภาคประชาสังคม ภาคเอกชน และภาคส่วนอื่นในการทำงานร่วมกับรัฐ

สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ. แนวทาง e-Participation และการยกระดับการมีส่วนร่วมสู่การร่วมออกแบบ ร่วมตัดสินใจ และ Collaboration ในปี 2569

OECD. Guidelines for Citizen Participation Processes ซึ่งแยก citizen participation ออกจาก stakeholder participation และเสนอหลัก meaningful, inclusive และ accountable participation

United Nations. The UN and Civil Society ซึ่งอธิบาย CSO ในฐานะกลุ่มประชาชนที่รวมตัวโดยสมัครใจและไม่แสวงหากำไร

International IDEA. Political Parties: Constitutional Roles, Recognition, Rights and Regulations ซึ่งอธิบายบทบาทของพรรคในการรวบรวมผลประโยชน์ สร้างทางเลือกเชิงนโยบาย และเชื่อมการเลือกตั้งกับการปกครอง

Mitchell, Agle และ Wood. แนวคิด Stakeholder Salience จาก power, legitimacy และ urgency

-----------------

📚 บรรณานุกรม

Bulmer, W. E., & Choudhry, S. (2025). Political parties: Constitutional roles, recognition, rights and regulations (Constitution-Building Primer No. 25). International Institute for Democracy and Electoral Assistance. doi:10.31752/idea.2025.54.

Mitchell, R. K., Agle, B. R., & Wood, D. J. (1997). Toward a theory of stakeholder identification and salience: Defining the principle of who and what really counts. Academy of Management Review, 22(4), 853–886. doi:10.5465/amr.1997.9711022105.

Organisation for Economic Co-operation and Development. (2022). OECD guidelines for citizen participation processes. OECD Publishing. doi:10.1787/f765caf6-en.

United Nations. (n.d.). The UN and civil society. United Nations.

สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง. (2566). พระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญว่าด้วยพรรคการเมือง พ.ศ. 2560 รวมถึงฉบับแก้ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2566. สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง.

สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ. (2567). การบริหารงานภาครัฐแบบมีส่วนร่วม. สำนักงาน ก.พ.ร.

สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ. (2569). การประชุมคณะอนุกรรมการพัฒนาระบบราชการเกี่ยวกับการส่งเสริมการบริหารภาครัฐระบบเปิดและการมีส่วนร่วม ครั้งที่ 2/2569. สำนักงาน ก.พ.ร.

สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ. (2569). การประชุมคณะอนุกรรมการพัฒนาระบบราชการเกี่ยวกับการส่งเสริมการบริหารภาครัฐระบบเปิดและการมีส่วนร่วม ครั้งที่ 4/2569 และการประชุมคณะทำงานด้านการมีส่วนร่วมของประชาชน ครั้งที่ 1/2569. สำนักงาน ก.พ.ร.

สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร. (2560). รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560. สำนักงานเลขาธิการสภาผู้แทนราษฎร.

การแก้ปัญหาประชาชนด้วยศาสตร์พระราชา

๑. หลักการและเหตุผล 

ในฐานะผู้ที่ทำงานกับหมู่บ้าน/ชุมชน ได้รับการเล่าขานต่อ ๆ กันมาว่า ปัญหาประชาชนในหมู่บ้าน/ชุมชนไทย ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน คือ ปัญหา ๔ จ. ได้แก่ จน เจ็บ จ๋อง โจร สามารถอธิบายได้ดังนี้ 

จน คือ ประชาชนยังประสบปัญหาความยากจน รายได้น้อย มีภาระหนี้สิน มีความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ 

เจ็บ คือ ประชาชนยังประสบปัญหาด้านสุขภาพอนามัย ทั้งปัญหาสุขภาพกายหรือสุขภาพจิต ทำให้โรงพยาบาลจะเป็นสถานที่พักแหล่งที่สองของประชาชนนับวันจะเพิ่มปริมาณมากขึ้น หรือบ้านพักคนชราก็จะเป็นที่พักพิงของผู้สูงอายุ 

จ๋อง คือ ประชาชนเกิดอาการทำอะไรไม่ถูก คิดอะไรไม่ออก ไม่ว่าจะเป็นคนจนหรือคนรวย หากมีคนในครัวเรือนไปยุ่งเกี่ยวกับยาเสพติด ลูกหลานเกเร หรือถูกลูกหลานทอดทิ้งเมื่อยามแก่เฒ่า 

โจร หมายความว่า ประชาชนยังประสบปัญหาความไม่ปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน ปัญหาอาชญากรรม หรือบางคนก็เป็นโจรหรือลักเล็กขโมยน้อย หรือไปติดยา ติดพนัน แม้กระทั่งไม่มีอันจะกิน เลยกลายเป็นโจร 

๒. บทวิเคราะห์/แนวความคิด/ข้อเสนอ และข้อจำกัดที่อาจเกิดขึ้นและแนวทางแก้ไข นั่นคือ ในระดับหมู่บ้าน/ชุมชน มักพบว่า ปัญหาอุปสรรคมูลฐานและผลกระทบเชิงโครงสร้างทางสังคมในหมู่บ้าน/ชุมชนที่ชาวบ้านไม่ค่อยพูด เป็นปัญหาซ่อนเร้น (hidden problems) แต่เป็นปัจจัยสำคัญที่บั่นทอนความเข้มแข็งของหมู่บ้าน/ชุมชนและเป็นความทุกข์ของชาวบ้าน ความทุกข์ของชุมชน เป็นผลกระทบจากการแก้ปัญหา ๔ จ. โดยมีหน่วยงานของรัฐที่ทำงานในระดับพื้นที่หมู่บ้าน/ชุมชนไม่ว่า จะเป็นหน่วยงานปกครอง/ตำรวจ/ทหาร พัฒนาชุมชน เกษตร ประมง ปศุสัตว์ สาธารณสุข โรงเรียน และอื่น ๆ เพื่อดำเนินการในการบำบัดทุกข์ บำรุงสุข ใน ๓ รูปแบบ/วิธีการ ได้แก่ 

๑. การปกครองดูแลประชาชนและการบังคับใช้กฎหมาย 

๒. การพัฒนาชุมชน การดึงประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการพัฒนาหมู่บ้าน/ชุมชน หรือใช้วิถีประชาชน 

๓. การสงเคราะห์ เยี่ยวยา การใช้หลักจารีตประเพณี ใช้วิธีการทางสังคมจิตวิทยา 

สิ่งสำคัญที่สุดต้องดึงประชาชนทุกระดับชั้นเข้ามามีส่วนร่วม มาเป็นจิตอาสา/อาสาพัฒนาชุมชน/ภาคประชาสังคม ตั้งแต่ระดับรากหญ้า โดยรัฐบาลให้การสนับสนุนงบประมาณ และหน่วยงานของรัฐอำนวยความสะดวกในการดำเนินกิจกรรม โดยเฉพาะกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาเด็ก เยาวชน การดูและผู้สูงอายุ คนชรา ผู้ด้อยโอกาส คนพิการ เป็นต้น ด้วยการน้อมนำศาสตร์พระราชาที่เกี่ยวข้องกับการแก้ปัญหาประชาชน ได้แก่ ยุทธศาสตร์พระราชทาน “เข้าใจ เข้าถึง พัฒนา” และหลักการทรงงาน ๒๓ ข้อ

รายละเอียด ศาสตร์พระราชาและการแก้ปัญหาประชาขน

๓. ผลที่คาดว่าจะได้รับ 

(๑) การน้อมนำหลักการทรงงานเป็นแนวทางการแก้ปัญหาประชาชน 

(๒) การสร้างความเข้มแข็งของหมู่บ้าน/ชุมชน โดยเกิดจากการมีส่วนร่วมของประชาชน 

(๓) จิตอาสา/อาสาพัฒนาชุมชน/ภาคประชาสังคม ร่วมกันขับเคลื่อนกิจกรรมของหมู่บ้าน/ชุมชน ควบคู่กับคณะกรรมการหมู่บ้าน/ชุมชน กลุ่ม/องค์ต่าง ๆ ที่มีอยู่ในหมู่บ้าน/ชุมชน 

(๔) ประชาชนมีเจ้าหน้าที่ของรัฐเป็นทั้งที่ปรึกษา เพื่อนร่วมงาน ผู้ให้คำแนะนำ ผู้ประสานงาน 

(๕) ผู้ด้อยโอกาส ผู้พิการ ผู้คนเปราะบาง ได้รับการดูแล เอาใจใส่ 

๔. ตัวชี้วัดความสำเร็จ 

๔.๑ ตัวชี้วัดเชิงคุณภาพ คือ ความสามารถในการน้อมนำหลักการทรงงานเป็นแนวทางการแก้ปัญหาประชาชน 

๔.๒ ตัวชี้วัดเชิงปริมาณ ได้แก่ 

(๑) ร้อยละของหมู่บ้าน/ชุมชนที่เข้มแข็งที่เพิ่มขึ้น 

(๒)ร้อยละจิตอาสา/อาสาพัฒนาชุมชน/ภาคประชาชนร่วมกันขับเคลื่อนกิจกรรมของหมู่บ้าน/ชุมชน ควบคู่กับคณะกรรมการหมู่บ้าน/ชุมชน กลุ่ม/องค์ต่าง ๆ ที่มีอยู่ในหมู่บ้าน/ชุมชนที่เพิ่มขึ้น 

(๓) ร้อยละของประชาชนที่มีเจ้าหน้าที่ของรัฐเป็นทั้งที่ปรึกษา เพื่อนร่วมงาน ผู้ให้คำแนะนำ ผู้ประสานงาน 

(๔) ร้อยละของผู้ด้อยโอกาส ผู้พิการ คนเปราะบาง ได้รับการดูแล เอาใจใส่ ที่เพิ่มขึ้น 

โครงการสานเสวนาเพื่อเสริมทักษะการทำงานเครือข่ายขององค์กรภาคประชาชนในจังหวัดนราธิวาส

จัดโดย สถาบันสิทธิมนุษยชนและสันติศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล 

วัตถุประสงค์
๑) เสริมทักษะแก่กลุ่มองค์กรเครือข่ายให้มีความรู้ด้านความร่วมมือและการสื่อสารระหว่างองค์กร
๒) สร้างความสัมพันธ์ระหว่างองค์กร ถอดบทเรียนและแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการร่วมกัน
๓) เปิดพื้นที่ในการสื่อสารและนำข้อมูลและข้อเสนอแนะต่าง ๆ นำไปสู่การปฏิบัติให้เป็นรูปธรรม
๔) สร้างกระบวนการมีส่วนร่วมระหว่างองค์กรและสามารถที่จะทำงานร่วมกันในการแก้ไขปัญหาความไม่สงบในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้

วิธีการและขั้นตอนการดำเนินงาน
- ประชุมทีมงานเครือข่ายเพื่อนัดหมาย วัน เวลา สถานที่ จัดประชุมและกำหนดรูปแบบกิจกรรม
- ร่างโครงการ ทำหนังสืออนุมัติหลักการ และเบิกจ่ายเงิน
- จัดส่งหนังสือเชิญการประชุม
- ดำเเนินการกิจกรรมต่าง ๆ และจัดเวทีสานเสวนา
- จัดทำสรุปผลการจัดเวทีการประชุม

ผู้รับผิดชอบโครงการ
๑) นายนัจมุดดีน อูมา ประธานศูนย์ประสานงานองค์การเอกชน จังหวัดนราธิวาส
๒) นายอัศว์มันต์ บินยูโซะ อาจารย์พิเศษวิทยาลัยชุมชนนราธิวาส
๓) นาซาการียา บินยูซุฟ ประธานมูลนิธิพัษนาชุมชนเป็นสุข
๔) นายฆอซาลี อาแว เจ้าหน้าที่วิจัย สถาบันสิทธิมนุษยชนแะสันติศึกษา
๕) นายมูฮาหมัดอัณวัร หะยีเต๊ะ กลุ่มเยาวชนใจอาสา

องค์กรเครือข่าย
๑. เครือข่ายกองทุนหมู่บ้านและชุมชนเมือง จังหวัดนราธิวาส
๒. กองทุนพัฒนาบทบาทสตรี จังหวัดนราธิวาส
๓. เครือข่ายเสริมสร้างคุณภาพชีวิตเพื่อสันติภาพ
๔. สภาผู้แทนเกษตรกรแห่งชาติ
๕. ชมรมส่งเสริมสุขภาพผู้สูงอายุ

๖. เครือข่ายครูสอนตาดีกา
๗. สถาบันอิสลามและอาหรับศึกษา มหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์
๘. วิทยาลัยชุมชนนราธิวาส
๙. ศูนย์ประสานงานองค์การเอกชน จังหวัดนราธิวาส
๑๐. สมาพันธ์เสริมสร้างความยุติธรรมและการพัฒนาจังหวัดชายแดนภาคใต้
๑๑. ชมรมสังคมมีสุข จังหวัดนราธิวาส
๑๒. ชมรมนายกองค์ฏารบริหารส่วนตำบล จังหวัดนราธิวาส
๑๓. มูลนิธิพัฒนาชุมชนเป็นสุข
๑๔. กลุ่มเยาวชนใจอาสา
๑๕. เครือข่ายบัณฑิตเสริมสร้างการมีงานทำงาน
๑๖. สมัชชาสุขภาพจังหวัดนราธิวาส
๑๗. สมาคมลุ่มน้ำสตรี
๑๘. ศูนย์อำนวยการความยุติธรรม
๑๙. ศูนย์นราศรัทธาชน (ช่วยเหลือผู้ด้อยโอกาส)
๒๐. อาสาสมัครพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (อพม.)
๒๑. สมาคมอิสลามสุไหงโก-ลก
๒๒. ชมรมอิหม่ามสุไหงโก-ลก
๒๓. มูลนิธิตาดีกานราธิวาส (PUSAKA)
๒๔. มูลนิธิศูนย์ทนายความมุสลิม
๒๕. ศูนย์ประสานงานวิชาการให้ความช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบจากเหตุความไม่สงบจังหวัดชายแดนภาคใต้ (ศวชต.)
๒๖. กลุ่มเพื่อนจำเลย

แนวคิด รศ.ดร.โคทม อารียา (สถาบันสิทธิมนุษยชนและสันติศึกษา มหาวิทยาลัมหิดล)
สร้างเครือข่ายเพื่อการจัดการองค์วามรู้ โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ อาจเป็นรูปแบบโรงเรียนเพื่อการเรียนรู้ทุกภาคส่วน ไม่ว่าจะเป็นภาคประชาชน ภาครัฐ ภาคประชาชน ความรู้มีมากมาย อาทิเช่น บนอินเทอร์เน็ต ฯลฯ เป็นต้น แต่เรายังขาดความรู้ในการจัดการ

แนวคิด อ.สุนัย เศรษฐ์บุญสร้าง (ที่ปรึกษารัฐมนตรีว่าการกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร)
สนับสนุนการจัดทำโรงเรียน และ vote ชื่อเป็น "โรงเรียนพัฒนากำปง" และสนับสนุนการใช้ IPTV เพื่อสนับสนุนการเรียนรู้ของชุมชน