ไทยกลั่นน้ำมันขายเพื่อนบ้าน แต่ทำไมคนไทยจ่ายแพงกว่า?
Thailand Exports Refined Oil to Its Neighbours, Yet Why Do Thai Consumers Pay More?
บทความวิชาการเชิงวิเคราะห์ด้านเศรษฐศาสตร์พลังงาน การค้าระหว่างประเทศ เศรษฐศาสตร์การคลัง การตรวจสอบงบประมาณภาครัฐ (Forensic Budget Analysis) และนโยบายสาธารณะ
ข้อมูล ณ วันจันทร์ที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569
บทนำ
ประเทศไทยมีโรงกลั่นน้ำมันขนาดใหญ่ สามารถผลิตน้ำมันสำเร็จรูปเพื่อจำหน่ายภายในประเทศและส่งออกไปยังต่างประเทศได้ แต่เหตุใดประชาชนไทยกลับต้องจ่ายค่าน้ำมันบางประเภทสูงกว่าประชาชนในประเทศเพื่อนบ้านที่นำเข้าผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมจากไทย?
คำถามนี้กลายเป็นประเด็นสาธารณะที่น่าสนใจ ภายหลัง ม.ล.กรกสิวัฒน์ เกษมศรี หรือ “หม่อมกร” ตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับความแตกต่างของราคาน้ำมันระหว่างประเทศไทย เวียดนาม และมาเลเซีย ตามรายงานข่าวของ NEWS1 ที่นำมาเป็นจุดตั้งต้นของบทความ
ประเด็นดังกล่าวสะท้อนความรู้สึกของประชาชนที่ต้องแบกรับภาระค่าครองชีพจากราคาพลังงาน ไม่ว่าจะเป็นค่าเดินทาง ค่าขนส่งสินค้า ต้นทุนการผลิตทางการเกษตร การประมง หรือการประกอบธุรกิจขนาดเล็ก
สำหรับประชาชนทั่วไป คำถามอาจดูเรียบง่ายว่า เมื่อประเทศไทยผลิตน้ำมันสำเร็จรูปได้เอง เหตุใดจึงต้องซื้อแพงกว่าประเทศที่นำเข้าจากไทย?
แต่ในทางเศรษฐศาสตร์ คำตอบมีความซับซ้อนกว่านั้น เพราะราคาน้ำมันไม่ได้ขึ้นอยู่กับต้นทุนการกลั่นเพียงอย่างเดียว หากยังเกี่ยวข้องกับราคาน้ำมันดิบในตลาดโลก อัตราแลกเปลี่ยน โครงสร้างภาษี เงินกองทุนน้ำมัน เงินอุดหนุน การแข่งขันของตลาด และการตัดสินใจเชิงนโยบายของรัฐบาลแต่ละประเทศ
ที่สำคัญ การมีโรงกลั่นน้ำมันจำนวนมากไม่ได้หมายความว่าประเทศนั้นมีน้ำมันดิบเพียงพอสำหรับใช้เอง และการส่งออกน้ำมันสำเร็จรูปก็ไม่ได้หมายความว่าราคาขายปลีกภายในประเทศจะต้องต่ำกว่าประเทศปลายทางเสมอไป
อย่างไรก็ตาม ข้อเท็จจริงเหล่านี้ไม่ได้ทำให้คำถามเรื่องความเป็นธรรมของราคาน้ำมันหมดความสำคัญ ตรงกันข้าม ยิ่งโครงสร้างราคามีความซับซ้อนเท่าใด รัฐบาลยิ่งมีหน้าที่ต้องเปิดเผยข้อมูลให้ประชาชนตรวจสอบได้มากขึ้นเท่านั้น
บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ข้อกล่าวอ้างดังกล่าวด้วยข้อมูลเศรษฐกิจและพลังงานที่ตรวจสอบได้ เปรียบเทียบราคาน้ำมันของทั้งสามประเทศ ศึกษาโครงสร้างอุตสาหกรรมโรงกลั่นของไทย และตรวจสอบผลกระทบด้านการคลังผ่านแนวทาง Forensic Budget Analysis
ทั้งนี้ การตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์ในบทความหมายถึงการวิเคราะห์เส้นทางเงิน ภาระผูกพัน และความสอดคล้องของข้อมูลทางการเงินจากหลักฐานที่เปิดเผยต่อสาธารณะ มิใช่การตรวจสอบบัญชีโดยผู้สอบบัญชีตามมาตรฐานวิชาชีพ และมิได้มีวัตถุประสงค์กล่าวหาว่าบุคคลหรือหน่วยงานใดกระทำความผิดโดยปราศจากหลักฐาน
คำสำคัญ
ราคาน้ำมัน, เศรษฐศาสตร์พลังงาน, โรงกลั่นน้ำมัน, การส่งออกน้ำมันสำเร็จรูป, ภาษีสรรพสามิต, กองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง, การอุดหนุนพลังงาน, Forensic Budget Analysis, ความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจ, นโยบายสาธารณะ
1. ประเทศไทยเป็นผู้ผลิตและส่งออกน้ำมันสำเร็จรูปจริงหรือไม่?
ประเทศไทยมีอุตสาหกรรมการกลั่นน้ำมันที่พัฒนามาอย่างต่อเนื่อง และเป็นหนึ่งในประเทศที่มีกำลังการกลั่นสูงในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ข้อมูลของ Krungsri Research (2026) ระบุว่า ประเทศไทยมีกำลังการกลั่นน้ำมันประมาณ 1.242 ล้านบาร์เรลต่อวัน อยู่ในอันดับสองของอาเซียนรองจากสิงคโปร์
โรงกลั่นเชิงพาณิชย์หลักของประเทศไทยมีจำนวน 6 แห่ง ได้แก่ โรงกลั่นไทยออยล์ โรงกลั่นไออาร์พีซี โรงกลั่นพีทีที โกลบอล เคมิคอล โรงกลั่นบางจากพระโขนง โรงกลั่นบางจากศรีราชา และโรงกลั่นสตาร์ ปิโตรเลียม รีไฟน์นิ่ง
หากนับหน่วยกลั่นฝางขนาดเล็กเพิ่มเติม จำนวนสถานประกอบการกลั่นตามนิยามที่กว้างขึ้นอาจเป็น 7 แห่ง จึงควรแยกคำว่า “โรงกลั่นหลัก” ออกจากจำนวนโรงกลั่นทั้งหมดให้ชัดเจน
ความสามารถในการกลั่นน้ำมันระดับดังกล่าวทำให้ประเทศไทยไม่ได้เป็นเพียงตลาดผู้ใช้น้ำมันสำเร็จรูป แต่ยังเป็นฐานอุตสาหกรรมที่เชื่อมโยงกับการค้าผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมระหว่างประเทศด้วย
1.1 หลักฐานการส่งออกน้ำมันไปมาเลเซียและเวียดนาม
ข้อมูล World Integrated Trade Solution (WITS) ของธนาคารโลก ซึ่งใช้ข้อมูลการค้าระหว่างประเทศปี ค.ศ. 2025 แสดงว่า ไทยส่งออกผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมในหมวดสินค้าที่ไม่ใช่น้ำมันดิบและผลิตภัณฑ์ปรุงแต่งที่เกี่ยวข้อง คิดเป็นมูลค่ารวมประมาณ 6,489.27 ล้านดอลลาร์สหรัฐ
ในจำนวนดังกล่าว ไทยส่งออกไปมาเลเซียประมาณ 800.40 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ปริมาณ 1.387 ล้านตัน และส่งออกไปเวียดนามประมาณ 430.03 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ปริมาณ 0.525 ล้านตัน
มูลค่าการส่งออกไปทั้งสองประเทศรวมกันประมาณ 1,230.43 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือคิดเป็นประมาณร้อยละ 18.96 ของมูลค่าการส่งออกในหมวดสินค้านี้ทั้งหมด (World Bank, n.d.)
หลักฐานดังกล่าวยืนยันว่า ประเทศไทยส่งออกผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมไปมาเลเซียและเวียดนามจริง
อย่างไรก็ตาม มีข้อจำกัดสำคัญในการตีความข้อมูล
พิกัดศุลกากรที่ใช้ในการเปรียบเทียบเป็นหมวดสินค้าปิโตรเลียมหลายประเภท ไม่ได้จำแนกเฉพาะน้ำมันเบนซิน RON95 แก๊สโซฮอล์ E10 หรือดีเซลที่จำหน่ายตามสถานีบริการ
จึงยังไม่สามารถสรุปได้ว่า น้ำมันที่ประชาชนมาเลเซียหรือเวียดนามเติมในรถยนต์นั้น เป็นน้ำมันชนิดเดียวกันที่นำเข้าจากประเทศไทยโดยตรงในปริมาณเท่าใด
ยิ่งไปกว่านั้น ข้อมูลปี 2025 เป็นข้อมูลการค้าในอดีต ไม่ใช่หลักฐานการส่งออกเฉพาะเดือนพฤศจิกายน 2026
นี่คือความแตกต่างระหว่างการยืนยันข้อเท็จจริงว่า “มีการส่งออก” กับการพิสูจน์ข้อกล่าวอ้างว่า “น้ำมันที่ส่งออกไปขายให้ประชาชนต่างประเทศถูกกว่าที่ขายในไทย”
สองเรื่องนี้เกี่ยวข้องกัน แต่ยังไม่ใช่ข้อเท็จจริงเดียวกัน
1.2 ส่งออกน้ำมันสำเร็จรูป แต่ยังพึ่งพาน้ำมันดิบต่างประเทศ
ข้อมูลจาก International Energy Agency หรือ IEA (2026) ในรายงาน ASEAN Energy Security Review ชี้ว่า ประเทศไทยมีสัดส่วนการพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันดิบสุทธิประมาณร้อยละ 87 ขณะที่เวียดนามอยู่ที่ร้อยละ 56 และมาเลเซียร้อยละ 25
ตัวเลขดังกล่าวใช้ข้อมูลน้ำมันดิบปี 2024 โดยคำนวณจากการนำเข้าสุทธิเทียบกับอุปทาน ไม่ใช่สัดส่วนต้นทุนการผลิตในปี 2026
ข้อมูลนี้สะท้อนความแตกต่างเชิงโครงสร้างระหว่างสามประเทศอย่างชัดเจน
ประเทศไทยมีกำลังการกลั่นสูง แต่พึ่งพาวัตถุดิบจากต่างประเทศในสัดส่วนมาก ส่วนมาเลเซียมีทรัพยากรปิโตรเลียมภายในประเทศและการผลิตน้ำมันดิบของตนเองในระดับที่ช่วยลดความเสี่ยงบางส่วนจากการนำเข้า
อย่างไรก็ตาม แม้มีแหล่งน้ำมันดิบภายในประเทศ มาเลเซียก็ยังมีการค้าปิโตรเลียมกับต่างประเทศ เนื่องจากคุณภาพน้ำมันดิบ ความเหมาะสมของโรงกลั่น และความต้องการผลิตภัณฑ์แต่ละประเภทแตกต่างกัน
ในทางเศรษฐศาสตร์จึงต้องแยกความมั่นคงด้านการจัดหาน้ำมันดิบออกจากความสามารถในการกลั่นและการกระจายน้ำมันสำเร็จรูป
การเป็นผู้ส่งออกน้ำมันสำเร็จรูปไม่ได้หมายความว่าประเทศนั้นจะปลอดจากความผันผวนของราคาน้ำมันโลก
ในทำนองเดียวกัน การที่ข้อมูลของ IEA แสดงการพึ่งพาการนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปสุทธิของไทยใกล้ศูนย์ ก็ไม่ได้หมายความว่าไทยไม่มีการนำเข้าน้ำมันสำเร็จรูปเลย เพราะการนำเข้าและการส่งออกสามารถเกิดขึ้นพร้อมกันได้
ดังนั้น ข้อกล่าวอ้างเรื่องความย้อนแย้งของราคาน้ำมันมีความสำคัญในเชิงนโยบาย แต่ไม่อาจใช้จำนวนโรงกลั่นหรือการส่งออกเป็นหลักฐานเพียงพอในการตัดสินว่าราคาน้ำมันในประเทศสูงเกินสมควร
2. ทำไมราคาน้ำมันในไทยจึงสูงกว่าเวียดนามและมาเลเซีย?
การเปรียบเทียบราคาน้ำมันระหว่างประเทศจำเป็นต้องพิจารณาอย่างน้อยสามองค์ประกอบพร้อมกัน ได้แก่ ชนิดเชื้อเพลิงที่มีคุณสมบัติใกล้เคียงกัน ราคาขายในช่วงเวลาเดียวกัน และผลของภาษีหรือเงินอุดหนุนที่ประชาชนแต่ละประเทศได้รับ
ข้อมูลสำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน ณ วันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 ระบุว่า ราคาขายปลีกมาตรฐานของน้ำมันแก๊สโซฮอล์ 95 ในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑลอยู่ที่ 39.34 บาทต่อลิตร น้ำมัน E20 อยู่ที่ 31.30 บาทต่อลิตร และดีเซล B7 อยู่ที่ 40.79 บาทต่อลิตร
ราคาดังกล่าวเป็นราคามาตรฐานตามเงื่อนไขที่หน่วยงานประกาศ ยังไม่รวมภาษีบำรุงท้องถิ่น และอาจแตกต่างตามผู้จำหน่ายหรือพื้นที่ (สำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน, 2569)
ส่วนกระทรวงอุตสาหกรรมและการค้าเวียดนามรายงานว่า วันที่ 12 พฤศจิกายน 2026 เวียดนามกำหนดราคาขายสูงสุดของน้ำมัน E10 RON95-III ที่ 19,845 ดองต่อลิตร และดีเซลชนิด 0.05S ที่ 26,822 ดองต่อลิตร (Ministry of Industry and Trade of Vietnam, 2026)
เมื่อแปลงสกุลเงินเพื่อใช้เปรียบเทียบอย่างคร่าว ๆ ราคา E10 RON95 ของเวียดนามอยู่ที่ประมาณ 26 บาทต่อลิตร ต่ำกว่าแก๊สโซฮอล์ 95 ของไทยประมาณ 13 บาทต่อลิตร
สำหรับมาเลเซีย กระทรวงการคลังประกาศว่า ในช่วงวันที่ 12–18 พฤศจิกายน 2026 ราคาน้ำมัน RON95 สำหรับผู้ไม่มีสิทธิอุดหนุนอยู่ที่ 3.87 ริงกิตต่อลิตร ขณะที่ราคาสำหรับผู้มีสิทธิในโครงการ BUDI95 อยู่ที่ 1.99 ริงกิตต่อลิตร
เมื่อใช้อัตราแลกเปลี่ยนประมาณ 8.30 บาทต่อริงกิต จะคิดเป็นราว 32 บาทต่อลิตรสำหรับราคาที่ไม่อุดหนุน และประมาณ 16.5 บาทต่อลิตรสำหรับผู้ได้รับสิทธิ BUDI95 (Ministry of Finance Malaysia, 2026)
ข้อมูลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าราคาน้ำมันบางชนิดที่ผู้บริโภคไทยจ่ายสูงกว่าประเทศเพื่อนบ้านจริง
แต่ข้อเท็จจริงที่สำคัญไม่แพ้กันคือ ราคาทั้งหมดไม่ได้อยู่ภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน
แก๊สโซฮอล์ 95 ของไทยและ E10 RON95 ของเวียดนามมีลักษณะการผสมเอทานอลที่ใกล้เคียงกัน แต่ยังต้องตรวจสอบคุณภาพและข้อกำหนดเชื้อเพลิงอย่างละเอียด ส่วน RON95 ของมาเลเซียไม่ได้เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนผสมเอทานอลเหมือนแก๊สโซฮอล์ของไทยในทุกประการ
ราคามาเลเซียที่ 1.99 ริงกิตยังเป็นราคาที่ได้รับสิทธิอุดหนุน ไม่ใช่ราคาที่ผู้ซื้อทุกกลุ่มสามารถเข้าถึงได้
ดังนั้น การนำราคาน้ำมันสามประเทศมาเปรียบเทียบโดยไม่แยกประเภทผลิตภัณฑ์และเงื่อนไขการสนับสนุน อาจสร้างความเข้าใจผิดว่าเป็นการเปรียบเทียบต้นทุนการผลิตชนิดเดียวกัน ทั้งที่ในความเป็นจริงเป็นการเปรียบเทียบราคาขายปลีกภายใต้ระบบนโยบายที่แตกต่างกัน
2.1 มาเลเซีย: ราคาถูกเพราะรัฐบาลรับภาระบางส่วน
ข้อมูลกระทรวงการคลังมาเลเซียระบุว่า รัฐบาลรับภาระส่วนต่างสำหรับผู้ได้รับสิทธิ BUDI95 จำนวน 1.88 ริงกิตต่อลิตร คิดเป็นประมาณร้อยละ 49 ของราคา RON95 ที่ไม่ได้รับเงินอุดหนุน
นี่คือข้อเท็จจริงที่ช่วยอธิบายราคาน้ำมันมาเลเซียได้โดยตรง
ราคาที่ประชาชนบางกลุ่มจ่ายต่ำ ไม่ได้หมายความว่าต้นทุนการจัดหาน้ำมันทั้งหมดต่ำตามไปด้วย แต่เป็นเพราะรัฐบาลตัดสินใจรับภาระต้นทุนส่วนหนึ่งแทนผู้บริโภค
ในทางเศรษฐศาสตร์ การอุดหนุนลักษณะนี้สามารถช่วยลดภาระค่าครองชีพ และเพิ่มความสามารถในการใช้จ่ายของครัวเรือนในระยะสั้น
แต่การอุดหนุนย่อมมีต้นทุน โดยเฉพาะหากราคาตลาดโลกเพิ่มสูงขึ้น หรือรัฐบาลไม่สามารถควบคุมปริมาณและกลุ่มผู้ได้รับสิทธิได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ความสำเร็จของนโยบายจึงไม่ได้วัดจากราคาหน้าปั๊มที่ต่ำเพียงอย่างเดียว แต่ต้องพิจารณาภาระงบประมาณ ความสามารถในการคัดกรองผู้ได้รับสิทธิ การป้องกันการรั่วไหล และความยั่งยืนทางการคลังด้วย
2.2 เวียดนาม: ราคาที่ต่ำเกี่ยวข้องกับนโยบายภาษีและการกำกับตลาด
เวียดนามใช้มาตรการภาษีและการบริหารราคาน้ำมันที่แตกต่างจากประเทศไทย
ข้อมูลกระทรวงอุตสาหกรรมและการค้าเวียดนามระบุว่า รัฐบาลเวียดนามกำหนดอัตราภาษีสรรพสามิตสำหรับน้ำมันเบนซินเป็นร้อยละ 0 ระหว่างวันที่ 1 พฤศจิกายน 2026 ถึงวันที่ 31 มีนาคม 2027
เวียดนามยังใช้กลไกบริหารราคาขายสูงสุดและกองทุนรักษาเสถียรภาพราคาน้ำมัน เพื่อรับมือกับความผันผวนของราคาพลังงาน
การลดภาษีดังกล่าวทำให้ราคาที่ประชาชนจ่ายลดลงได้โดยไม่จำเป็นต้องเกิดจากต้นทุนการกลั่นที่ต่ำกว่าไทยเพียงอย่างเดียว
แต่ในอีกด้านหนึ่ง การลดภาษีก็ทำให้รัฐสูญเสียรายได้บางส่วน และต้องประเมินว่าจะสามารถดำเนินมาตรการต่อเนื่องได้นานเพียงใด
กล่าวอีกนัยหนึ่ง เวียดนามไม่ได้เป็นตัวอย่างที่พิสูจน์ว่าโรงกลั่นไทยจำหน่ายน้ำมันแพงเกินต้นทุน แต่เป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่า นโยบายภาษีและการกำกับราคาของรัฐมีบทบาทสำคัญต่อราคาที่ประชาชนจ่าย
3. ราคาน้ำมันไทยแพงเพราะโรงกลั่น ภาษี หรือกองทุนน้ำมัน?
ราคาน้ำมันหนึ่งลิตรที่ผู้บริโภคจ่ายไม่ได้ประกอบด้วยราคาเนื้อน้ำมันเพียงรายการเดียว
สำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงอธิบายว่า โครงสร้างราคาขายปลีกน้ำมันภายในประเทศไทยประกอบด้วยต้นทุนเนื้อน้ำมัน ภาษีสรรพสามิต ภาษีเทศบาล ภาษีมูลค่าเพิ่ม เงินส่งเข้าหรือเงินชดเชยจากกองทุนน้ำมัน เงินกองทุนเพื่อส่งเสริมการอนุรักษ์พลังงาน และค่าการตลาด
ส่วนประกอบทั้งหมดเหล่านี้มีที่มาและวัตถุประสงค์แตกต่างกัน
ราคาเนื้อน้ำมันเกี่ยวข้องกับราคาตลาดโลก ต้นทุนการจัดหาและการกลั่น ส่วนภาษีเป็นรายได้ของรัฐ เงินกองทุนเป็นเครื่องมือบริหารเสถียรภาพราคา ขณะที่ค่าการตลาดเป็นส่วนรองรับต้นทุนและผลตอบแทนของธุรกิจค้าส่งและค้าปลีกน้ำมัน
สิ่งสำคัญคือ ค่าการตลาดไม่เท่ากับกำไรสุทธิของสถานีบริการ และค่าการกลั่นหรือส่วนต่างระหว่างราคาผลิตภัณฑ์กับน้ำมันดิบก็ไม่เท่ากับกำไรสุทธิของโรงกลั่น
โรงกลั่นยังมีต้นทุนการดำเนินงาน ค่าเสื่อมราคา ดอกเบี้ย ค่าใช้จ่ายด้านสิ่งแวดล้อม และความเสี่ยงจากมูลค่าสินค้าคงคลัง
ด้วยเหตุนี้ การกล่าวว่าราคาน้ำมันสูงเกิดจากโรงกลั่นได้กำไรมากเกินไป จึงจำเป็นต้องใช้หลักฐานต้นทุนและรายงานทางการเงินที่ละเอียดกว่าการเปรียบเทียบราคาขายปลีก
3.1 สูตรราคาหน้าโรงกลั่นกับข้อถกเถียงเรื่องต้นทุนสมมุติ
ประเด็นสำคัญของโครงสร้างราคาน้ำมันไทยคือ การใช้อ้างอิงราคาผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมในตลาดสิงคโปร์ตามหลักการเทียบเคียงราคานำเข้า หรือ Import Price Parity
หลักการนี้มีเหตุผลทางเศรษฐศาสตร์อยู่ส่วนหนึ่ง กล่าวคือ ราคาผลิตภัณฑ์ที่สามารถซื้อขายในตลาดระหว่างประเทศได้ควรสะท้อนต้นทุนค่าเสียโอกาสและทางเลือกในการนำเข้า
อย่างไรก็ตาม การอ้างอิงราคาตลาดต่างประเทศไม่ได้หมายความว่าทุกรายการที่นำมาบวกเข้ากับสูตรจะเหมาะสมเสมอไป
เมื่อวันที่ 28 ตุลาคม 2569 รัฐบาลไทยประกาศปรับหลักเกณฑ์คำนวณราคาน้ำมัน ณ โรงกลั่น โดยมีผลตั้งแต่วันที่ 29 ตุลาคม 2569 เป็นต้นไป
มาตรการนี้ยกเลิกค่าใช้จ่ายสมมุติบางประเภท ได้แก่ ค่าขนส่ง ค่าประกันภัย และค่าสูญเสียระหว่างขนส่ง ที่คำนวณเสมือนมีการนำเข้าน้ำมันจากสิงคโปร์ และปรับลดส่วนค่าสำรองน้ำมัน
รัฐบาลคาดว่าจะทำให้ราคาน้ำมัน ณ โรงกลั่นลดลงระหว่าง 0.0875–0.3548 บาทต่อลิตร หรือคิดเป็นผลประหยัดประมาณ 10,839 ล้านบาทต่อปี (รัฐบาลไทย, 2569; Thai PBS, 2569)
การปรับสูตรดังกล่าวถือเป็นพัฒนาการเชิงบวก เพราะทำให้มีการตรวจสอบความเหมาะสมขององค์ประกอบราคาเดิม
แต่ในเชิงวิชาการ ควรแยกสองข้อสรุปออกจากกัน
ข้อแรก รัฐบาลพบว่ามีรายการบางประเภทในสูตรราคาที่ควรปรับให้สอดคล้องกับบริบทและต้นทุนมากขึ้น
ข้อที่สอง การปรับสูตรไม่ได้เป็นหลักฐานโดยอัตโนมัติว่ารายการทั้งหมดในสูตรเดิมเป็นการเรียกเก็บเงินโดยมิชอบ หรือเป็นกำไรที่ผิดกฎหมายของผู้ประกอบการ
การพิสูจน์ประเด็นหลังต้องอาศัยข้อมูลสัญญา หลักเกณฑ์กำกับราคา ภาระต้นทุนจริง และหลักฐานการรับผลประโยชน์ทางการเงินเพิ่มเติม
3.2 อุตสาหกรรมกลั่นน้ำมันมีผลตอบแทนเพิ่มขึ้นหรือไม่?
ข้อมูลวิเคราะห์ของ Krungsri Research ณ เดือนตุลาคม 2026 ระบุว่า ความตึงเครียดในตลาดพลังงานโลกส่งผลให้ส่วนต่างค่าการกลั่นอยู่ในระดับสูงกว่าปีก่อน โดยคาดว่าค่าการกลั่นรวมเฉลี่ยของไทยในปี 2026 จะอยู่ที่ประมาณ 24–29 ดอลลาร์สหรัฐต่อบาร์เรล เทียบกับ 9.5 ดอลลาร์สหรัฐต่อบาร์เรลในปี 2025
ตัวเลขนี้เป็นประมาณการเชิงอุตสาหกรรม ไม่ใช่กำไรสุทธิจริงของทุกโรงกลั่นเมื่อปิดงบการเงิน
อย่างไรก็ตาม การเพิ่มขึ้นของส่วนต่างค่าการกลั่นทำให้เกิดคำถามสำคัญว่า ในช่วงวิกฤตพลังงาน ผลประโยชน์จากการเปลี่ยนแปลงของตลาดถูกกระจายระหว่างโรงกลั่น รัฐบาล และประชาชนอย่างไร
คำถามดังกล่าวเป็นเรื่องที่ควรตรวจสอบอย่างจริงจัง แต่ต้องระมัดระวังไม่ใช้ตัวเลขค่าการกลั่นรวมไปแทนกำไรสุทธิ หรือสรุปว่าผู้ประกอบการทุกรายมีผลตอบแทนสูงผิดปกติเท่ากัน
4. Forensic Budget Analysis: ตรวจสอบเงินภาษี เงินกองทุน และภาระที่ประชาชนต้องแบกรับ
หัวใจของการตรวจสอบงบประมาณด้านพลังงานไม่ได้อยู่เพียงการถามว่ารัฐบาลใช้เงินไปเท่าใด แต่ต้องติดตามว่าเงินมาจากแหล่งใด ผ่านกลไกใด ไปถึงผู้รับผลประโยชน์รายใด และสร้างภาระผูกพันในอนาคตอย่างไร
การวิเคราะห์ครั้งนี้ใช้หลักการติดตามเส้นทางการเงิน (Follow the Money) โดยแยกข้อมูลเป็นสี่ประเภท ได้แก่ รายได้ภาษีที่รัฐจัดเก็บหรือยกเว้น เงินนำส่งและเงินชดเชยของกองทุนน้ำมัน ผลประโยชน์ทางการเงินจากการปรับสูตรราคา และผลกระทบที่เกิดขึ้นกับประชาชนจริง
นอกจากนี้ ต้องแยกข้อมูลฐานะการเงิน ณ วันหนึ่งออกจากรายรับรายจ่ายระหว่างช่วงเวลา และแยกผลประหยัดที่คาดการณ์ออกจากผลประหยัดที่เกิดขึ้นจริง
4.1 กองทุนน้ำมันติดลบกว่า 108,000 ล้านบาท สะท้อนอะไร?
ข้อมูลประมาณการฐานะกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงสิ้นสุด ณ วันที่ 8 พฤศจิกายน 2569 แสดงฐานะสุทธิติดลบ 108,082 ล้านบาท
ประกอบด้วยบัญชีน้ำมันติดลบ 65,696 ล้านบาท และบัญชีก๊าซปิโตรเลียมเหลวหรือ LPG ติดลบ 42,386 ล้านบาท
ข้อมูลที่เผยแพร่ยังระบุสินทรัพย์รวมประมาณ 34,221 ล้านบาท และหนี้สินรวมประมาณ 142,303 ล้านบาท
เมื่อเปรียบเทียบกับวันที่ 1 พฤศจิกายน 2569 ซึ่งกองทุนมีฐานะสุทธิติดลบ 107,203 ล้านบาท พบว่าฐานะสุทธิติดลบเพิ่มขึ้น 879 ล้านบาทในหนึ่งสัปดาห์ (สำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง, ม.ป.ป.; สำนักข่าวอิศรา, 2569)
ตัวเลขดังกล่าวทำให้เห็นว่าการอุดหนุนราคาพลังงานไม่ใช่มาตรการที่ไม่มีต้นทุน
อย่างไรก็ตาม ต้องระบุให้ชัดว่า ยอดติดลบ 108,082 ล้านบาทเป็นฐานะการเงินสุทธิของกองทุน ไม่ใช่ยอดเงินงบประมาณแผ่นดินที่รัฐบาลเบิกจ่ายในปีเดียวกัน และไม่ใช่เงินที่สูญหายจากการทุจริต
เช่นเดียวกัน การที่ฐานะกองทุนติดลบเพิ่มขึ้น 879 ล้านบาทในหนึ่งสัปดาห์ ไม่ได้หมายความว่าเป็นการเบิกจ่ายเงินสดในสัปดาห์นั้นทั้งหมด เพราะยังมีการเปลี่ยนแปลงของลูกหนี้ เจ้าหนี้ เงินกู้ และรายการทางบัญชีอื่น
ข้อกังวลสำคัญคือ หากกองทุนมีภาระติดลบอย่างต่อเนื่อง แต่ยังต้องใช้อุดหนุนราคาพลังงานในระดับสูง ความสามารถในการรับมือวิกฤตครั้งต่อไปอาจลดลง
ภาระหนี้และดอกเบี้ยยังอาจกลายเป็นต้นทุนที่ต้องชำระในอนาคต ซึ่งสุดท้ายต้องมีแหล่งเงินรองรับผ่านรายได้ของกองทุน การจัดการหนี้ หรือมาตรการการคลังที่เกี่ยวข้อง
การบริหารกองทุนจึงต้องพิจารณาทั้งการช่วยประชาชนในปัจจุบันและภาระที่จะส่งต่อไปยังอนาคต
4.2 รัฐบาลลดภาษีน้ำมัน E20 และ B20 แต่รายได้รัฐหายไปเท่าใด?
เมื่อวันที่ 27 ตุลาคม 2569 คณะรัฐมนตรีมีมติลดอัตราภาษีสรรพสามิตน้ำมัน E20 และ B20 เป็นเวลา 3 เดือน ตั้งแต่วันที่ 28 ตุลาคม 2569 ถึงวันที่ 27 มกราคม 2570
น้ำมัน E20 ลดภาษีจาก 6.000 บาท เหลือ 0.358 บาทต่อลิตร เท่ากับลดลง 5.642 บาทต่อลิตร
ส่วนน้ำมัน B20 ลดภาษีจาก 5.953 บาท เหลือ 0.431 บาทต่อลิตร เท่ากับลดลง 5.522 บาทต่อลิตร (รัฐบาลไทย, 2569)
หากพิจารณาในมุมของผู้บริโภค การลดภาษีเป็นมาตรการที่ช่วยลดภาระได้รวดเร็ว โดยเฉพาะเมื่อราคาตลาดโลกอยู่ในระดับสูง
แต่ในมุมการคลัง รายได้ภาษีสรรพสามิตที่รัฐจัดเก็บได้ย่อมลดลงตามปริมาณการใช้น้ำมันที่ได้รับสิทธิ
ตัวอย่างเชิงสมมติ หากมีการจำหน่าย E20 จำนวนหนึ่งล้านลิตรต่อวันอย่างต่อเนื่อง 30 วัน และไม่มีการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการใช้เชื้อเพลิง รายได้ภาษีสรรพสามิตที่ลดลงจากอัตราเดิมจะเท่ากับ 169.26 ล้านบาทในช่วงดังกล่าว
หาก B20 มีปริมาณจำหน่ายหนึ่งล้านลิตรต่อวันภายใต้สมมติฐานเดียวกัน รายได้ภาษีสรรพสามิตที่ลดลงจะเท่ากับ 165.66 ล้านบาท
รวมทั้งสองประเภทคิดเป็น 334.92 ล้านบาทใน 30 วัน ภายใต้สมมติฐานปริมาณจำหน่ายที่กำหนดขึ้นเพื่อแสดงวิธีคำนวณเท่านั้น
ตัวเลขนี้ไม่ใช่ประมาณการรายได้ภาษีที่รัฐบาลสูญเสียจริง เพราะยังไม่มีการนำข้อมูลปริมาณจำหน่ายที่เสียภาษีจริง การเปลี่ยนชนิดเชื้อเพลิง และผลทางภาษีที่เกี่ยวข้องมาคำนวณ
การประเมินภาระการคลังอย่างถูกต้องจึงควรใช้สูตรดังนี้
รายได้ภาษีสรรพสามิตที่ลดลงจากมาตรการ = ผลต่างอัตราภาษีต่อหน่วย × ปริมาณจำหน่ายที่ได้รับมาตรการ
จากนั้นต้องปรับด้วยการเปลี่ยนแปลงปริมาณซื้อ พฤติกรรมการใช้เชื้อเพลิง และรายได้ภาษีที่เกี่ยวเนื่อง เช่น ภาษีเทศบาลและภาษีมูลค่าเพิ่ม
นอกจากนี้ การลดภาษีไม่ได้รับประกันว่าราคาขายปลีกจะลดลงเต็มจำนวนเสมอไป หากมีการปรับเงินนำส่งหรือเงินชดเชยกองทุนน้ำมัน และราคาต้นทางเปลี่ยนแปลงในเวลาเดียวกัน
จึงต้องตรวจสอบว่า มาตรการลดภาษีนำไปสู่การลดราคาหน้าปั๊มจริงเท่าใด หรือช่วยลดภาระการชดเชยของกองทุนมากกว่า
สองผลลัพธ์นี้อาจเป็นประโยชน์ต่อระบบการคลังทั้งคู่ แต่ไม่ใช่ผลประโยชน์ที่ประชาชนได้รับโดยตรงในรูปแบบเดียวกัน
4.3 เงิน 10,839 ล้านบาทจากการปรับสูตรราคาโรงกลั่น ไปอยู่ที่ใคร?
รัฐบาลประเมินว่า การปรับสูตรราคา ณ โรงกลั่นจะลดภาระได้ประมาณ 10,839 ล้านบาทต่อปี หรือเฉลี่ยประมาณ 29.70 ล้านบาทต่อวัน
ตัวเลขนี้มีความสำคัญ แต่ต้องตรวจสอบสถานะของข้อมูลก่อนนำไปใช้ในบทวิเคราะห์
ประการแรก จำนวนเงินดังกล่าวเป็นประมาณการผลประหยัดจากการเปลี่ยนแปลงสูตรราคา ไม่ใช่เงินงบประมาณที่รัฐบาลได้รับเข้าคลังแล้ว
ประการที่สอง ผลประหยัดที่เกิดขึ้นอาจส่งผ่านไปยังผู้เกี่ยวข้องหลายกลุ่ม ได้แก่ ผู้บริโภค ผู้ค้าน้ำมัน หรือกองทุนน้ำมัน ขึ้นอยู่กับวิธีบริหารราคาขายปลีกและอัตราเงินกองทุน
ประการที่สาม ตัวเลขผลประหยัดรายปีอาศัยสมมติฐานปริมาณการใช้น้ำมันและส่วนต่างราคาที่อาจเปลี่ยนแปลงในอนาคต จึงไม่ควรถือเป็นผลสำเร็จที่เกิดขึ้นครบจำนวนแล้ว
การตรวจสอบที่เหมาะสมต้องนำโครงสร้างราคาก่อนวันที่ 29 ตุลาคม 2569 มาเปรียบเทียบกับโครงสร้างหลังปรับสูตร โดยแยกผลจากราคาตลาดโลก อัตราแลกเปลี่ยน และการเปลี่ยนแปลงอัตรากองทุนน้ำมันออกจากกัน
ถ้าราคา ณ โรงกลั่นลดลง แต่ราคาขายปลีกไม่ได้ลดลงในสัดส่วนเดียวกัน ก็ต้องตรวจสอบต่อว่าเงินส่วนต่างถูกใช้ลดภาระของกองทุน หรือเกิดจากองค์ประกอบราคาอื่นที่เปลี่ยนแปลง
การตรวจสอบดังกล่าวจะช่วยตอบคำถามสำคัญว่า ประชาชนได้รับประโยชน์จากการปฏิรูปโครงสร้างราคาน้ำมันจริงเพียงใด
4.4 ห้ามนำตัวเลขคนละประเภทมารวมกันโดยไม่ตรวจสอบ
ข้อผิดพลาดที่พบได้บ่อยในการวิเคราะห์งบประมาณด้านพลังงาน คือการนำยอดหนี้กองทุน ยอดเงินชดเชย รายได้ภาษีที่ลดลง และผลประหยัดตามประมาณการมารวมเป็นจำนวนเงินก้อนเดียว
วิธีดังกล่าวไม่ถูกต้องในทางบัญชีและเศรษฐศาสตร์การคลัง
เพราะยอดฐานะกองทุนติดลบเป็นข้อมูลฐานะการเงิน ณ เวลาใดเวลาหนึ่ง ขณะที่เงินชดเชยเป็นรายจ่ายหรือภาระระหว่างช่วงเวลา ส่วนการลดภาษีเป็นรายได้รัฐที่ไม่ได้จัดเก็บตามอัตราเดิม และผลประหยัดจากการปรับสูตรราคาเป็นการประเมินผลทางเศรษฐกิจ
รายการเหล่านี้มีหน่วยเวลาและความหมายต่างกัน บางรายการอาจเกี่ยวข้องหรือทับซ้อนกัน
หากนำมาบวกรวมโดยตรง อาจทำให้ประชาชนเข้าใจว่ารัฐสูญเสียเงินมากกว่าที่เกิดขึ้นจริง หรือกล่าวหาว่ามีงบประมาณผิดปกติโดยไม่มีฐานข้อมูลรองรับ
นี่คือเหตุผลที่ Forensic Budget Analysis ต้องเริ่มจากการจัดประเภทข้อมูลให้ถูกต้องก่อนวิเคราะห์ความผิดปกติ
4.5 ใครคือผู้ได้รับประโยชน์จากการอุดหนุน?
คำถามที่สำคัญที่สุดอาจไม่ใช่เพียงรัฐบาลอุดหนุนไปกี่บาท แต่คือใครได้รับประโยชน์จากเงินอุดหนุนดังกล่าว
การอุดหนุนราคาน้ำมันแบบทั่วไปย่อมทำให้ผู้บริโภคที่ใช้น้ำมันปริมาณมากได้รับผลประโยชน์เป็นจำนวนเงินบาทมากกว่าผู้ที่ใช้น้อย หากได้รับส่วนลดต่อลิตรเท่ากัน
งานวิจัยของ Black และคณะ (2025) ซึ่งศึกษาเงินอุดหนุนเชื้อเพลิงฟอสซิลในหลายประเทศ พบว่า เงินอุดหนุนทั่วไปมีข้อจำกัดด้านการกระจายประโยชน์ โดยครัวเรือนที่มีรายได้สูงมักได้รับประโยชน์รวมมากกว่า เนื่องจากมีการใช้พลังงานทั้งทางตรงและทางอ้อมมากกว่า
ผลการศึกษาระดับโลกดังกล่าวไม่ใช่ตัวเลขเฉพาะประเทศไทย แต่เป็นกรอบสำคัญในการออกแบบนโยบาย
หากรัฐมีงบประมาณจำกัด การช่วยเหลือแบบมุ่งเป้าอาจมีประสิทธิภาพด้านการกระจายรายได้มากกว่าการอุดหนุนราคาน้ำมันทุกลิตรอย่างไม่มีเงื่อนไข
อย่างไรก็ตาม การช่วยเหลือแบบมุ่งเป้าก็มีความเสี่ยงเรื่องการตกหล่นของผู้มีสิทธิ ความผิดพลาดของฐานข้อมูล และต้นทุนในการบริหารจัดการ
จึงต้องออกแบบระบบที่สมดุลระหว่างความครอบคลุม ความแม่นยำ และความคุ้มค่าทางการคลัง
5. ผลกระทบทางเศรษฐกิจ: ราคาน้ำมันไม่ได้จบที่สถานีบริการ
ราคาน้ำมันเป็นต้นทุนพื้นฐานที่เชื่อมโยงกิจกรรมเศรษฐกิจหลายประเภท โดยเฉพาะการขนส่งและการผลิตสินค้าที่ต้องใช้เครื่องจักรหรือพลังงานจากเชื้อเพลิง
เมื่อราคาน้ำมันเพิ่มสูงขึ้น ผู้ขนส่งสินค้าอาจเผชิญต้นทุนต่อเที่ยวที่สูงขึ้น ผู้ประกอบการร้านอาหารและธุรกิจขนาดเล็กอาจเผชิญต้นทุนวัตถุดิบและการจัดส่งเพิ่มขึ้น ขณะที่เกษตรกรและชาวประมงต้องแบกรับค่าเชื้อเพลิงในการประกอบอาชีพ
ผลกระทบเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นเท่ากันทุกกลุ่ม
ธุรกิจที่มีอำนาจกำหนดราคาสูงอาจส่งผ่านต้นทุนไปยังผู้บริโภคได้ แต่ผู้ประกอบการรายย่อยในตลาดที่มีการแข่งขันสูงอาจไม่สามารถปรับราคาได้เต็มจำนวน
ผลที่ตามมาคือกำไรลดลง สภาพคล่องตึงตัว และความเสี่ยงในการหยุดประกอบกิจการเพิ่มขึ้น
ในระดับครัวเรือน ผู้มีรายได้น้อยอาจได้รับผลกระทบทางอ้อมจากราคาสินค้าและค่าขนส่ง แม้ไม่ได้เป็นผู้ใช้น้ำมันปริมาณมากโดยตรง
ดังนั้น การประเมินความเป็นธรรมของนโยบายพลังงานต้องพิจารณาทั้งผู้เติมน้ำมันและผู้บริโภคที่ได้รับผลจากต้นทุนที่ส่งผ่านมาตามห่วงโซ่เศรษฐกิจ
5.1 เศรษฐกิจชายแดนไทย–มาเลเซียกับความแตกต่างของราคาพลังงาน
ในพื้นที่ชายแดนภาคใต้ ความแตกต่างของราคาน้ำมันระหว่างประเทศไทยกับมาเลเซียเป็นประเด็นที่ควรศึกษาเพิ่มเติมเป็นพิเศษ
กิจกรรมการค้าชายแดน การขนส่งสินค้า การท่องเที่ยว และการเดินทางข้ามพรมแดนมีความเกี่ยวข้องกับต้นทุนพลังงาน
เมื่อราคาน้ำมันสองประเทศแตกต่างกันมาก อาจเกิดแรงจูงใจทางเศรษฐกิจให้ผู้ประกอบการปรับเปลี่ยนรูปแบบการเดินทาง การจัดหาพลังงาน หรือการขนส่งสินค้า
ในทางทฤษฎี ส่วนต่างราคาที่มากอาจเพิ่มแรงจูงใจในการค้าข้ามพรมแดนนอกระบบ แต่ไม่สามารถสรุปว่ามีการลักลอบค้าน้ำมันเพิ่มขึ้นจริงโดยไม่มีข้อมูลคดี ปริมาณการจับกุม และหลักฐานจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
นโยบายที่ดีจึงต้องมองส่วนต่างราคาน้ำมันร่วมกับระบบศุลกากร การแข่งขันทางธุรกิจ และต้นทุนการขนส่งชายแดน
การศึกษาผลกระทบดังกล่าวอาจเริ่มจากพื้นที่อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส และพื้นที่ชายแดนอื่นที่มีการเชื่อมโยงทางเศรษฐกิจกับมาเลเซีย
ประเด็นนี้มีคุณค่าในเชิงนโยบาย เพราะช่วยให้เห็นว่าราคาน้ำมันไม่ได้เป็นเรื่องของตลาดพลังงานระดับประเทศเท่านั้น แต่ยังสัมพันธ์กับศักยภาพการแข่งขันของเศรษฐกิจท้องถิ่นด้วย
6. วิเคราะห์เชิงบวก เชิงลบ ข้อดี และข้อจำกัดของนโยบายพลังงานไทย
การมีโรงกลั่นขนาดใหญ่ถือเป็นจุดแข็งของประเทศไทย เพราะช่วยสร้างความสามารถในการแปรรูปน้ำมัน ลดความเสี่ยงจากการขาดแคลนน้ำมันสำเร็จรูปบางชนิด และสร้างรายได้จากการส่งออก
แต่จุดแข็งนี้มีข้อจำกัดจากการพึ่งพาน้ำมันดิบต่างประเทศ ทำให้ต้นทุนยังอ่อนไหวต่อราคาตลาดโลกและความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์
การใช้ราคาอ้างอิงตลาดภูมิภาคมีข้อดีด้านความโปร่งใสของราคาอ้างอิงและการเชื่อมโยงกับตลาดโลก แต่ก็จำเป็นต้องกำกับสูตรคำนวณเพื่อไม่ให้มีการรวมรายการต้นทุนที่ไม่เหมาะสมหรือไม่สอดคล้องกับเงื่อนไขทางเศรษฐกิจ
ส่วนการใช้กองทุนน้ำมันช่วยรักษาเสถียรภาพราคามีประโยชน์ในช่วงที่ตลาดผันผวนรุนแรง แต่หากอุดหนุนต่อเนื่องโดยไม่มีแผนฟื้นฐานะกองทุน ก็อาจกลายเป็นปัญหาหนี้สินสะสม
การลดภาษีเชื้อเพลิงเป็นเครื่องมือที่ส่งผลต่อโครงสร้างราคาได้รวดเร็ว แต่มีต้นทุนเป็นรายได้รัฐที่ลดลง และอาจไม่ได้ช่วยกลุ่มเปราะบางได้มากที่สุด
สำหรับการอุดหนุนแบบมุ่งเป้า มีข้อดีเรื่องการจำกัดวงเงินและการกระจายประโยชน์ แต่ความสำเร็จขึ้นอยู่กับข้อมูลผู้มีสิทธิและระบบบริหารจัดการที่มีประสิทธิภาพ
นอกจากนี้ การสนับสนุนเชื้อเพลิงชีวภาพอย่าง E20 และ B20 อาจช่วยเพิ่มอุปสงค์ผลผลิตทางการเกษตร เช่น อ้อย มันสำปะหลัง และปาล์มน้ำมัน แต่ยังต้องประเมินความคุ้มค่าตลอดห่วงโซ่การผลิต ความเข้ากันได้กับยานพาหนะ ผลกระทบต่อราคาพืชอาหาร และประสิทธิภาพด้านสิ่งแวดล้อมด้วย
ดังนั้น ไม่มีมาตรการใดที่มีแต่ข้อดีหรือข้อเสียเพียงด้านเดียว
การตัดสินใจเชิงนโยบายต้องใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์เปรียบเทียบต้นทุน ประโยชน์ ผู้ได้รับผลกระทบ และความเสี่ยงในระยะยาว
7. ข้อสังเกตหรือข้อกังวล
7.1 ความโปร่งใสของสูตรราคาหน้าโรงกลั่น
การที่รัฐบาลปรับสูตรราคาในเดือนตุลาคม 2569 ทำให้เกิดคำถามว่า เหตุใดจึงใช้เวลานานกว่าจะมีการทบทวนรายการต้นทุนที่รัฐบาลเห็นสมควรปรับเปลี่ยน
ควรตรวจสอบกระบวนการกำหนดสูตรราคา การทบทวนย้อนหลัง และระบบกำกับดูแลว่ามีความเหมาะสมกับสภาพตลาดที่เปลี่ยนไปเพียงใด
7.2 การส่งผ่านผลประโยชน์จากโรงกลั่นถึงประชาชน
แม้รัฐบาลคาดว่าจะลดภาระได้กว่า 10,000 ล้านบาทต่อปี แต่ยังต้องตรวจสอบว่าเงินดังกล่าวส่งผ่านไปยังผู้บริโภคจริงมากน้อยเพียงใด
ไม่ควรนับผลประหยัดที่คาดการณ์เป็นผลสำเร็จเต็มจำนวนก่อนมีข้อมูลราคาหลังดำเนินมาตรการและปริมาณจำหน่ายจริง
7.3 ความยั่งยืนของกองทุนน้ำมัน
ฐานะกองทุนที่ติดลบกว่า 108,000 ล้านบาทเป็นสัญญาณว่าการรักษาเสถียรภาพราคามีภาระทางการเงินสูง
หากไม่มีแผนฟื้นฟูที่ชัดเจน การอุดหนุนในปัจจุบันอาจจำกัดความสามารถในการรับมือวิกฤตพลังงานในอนาคต
7.4 ความเป็นธรรมของผู้เสียภาษี
ผู้ใช้น้ำมันปริมาณมากอาจได้รับประโยชน์จากการลดภาษีหรืออุดหนุนทั่วไปมากกว่าในเชิงจำนวนเงิน ขณะที่คนรายได้น้อยซึ่งไม่ได้ใช้รถยนต์ส่วนบุคคลมากอาจได้รับประโยชน์ทางตรงน้อยกว่า
รัฐจึงควรประเมินผลการกระจายประโยชน์ตามระดับรายได้ อาชีพ และพื้นที่ ไม่ใช่พิจารณาเพียงราคาน้ำมันเฉลี่ยระดับประเทศ
7.5 ความเสี่ยงจากการใช้ข้อมูลเพื่อสร้างความเข้าใจผิด
การนำราคาน้ำมันต่างชนิด ต่างวัน หรือราคาที่ได้รับเงินอุดหนุนมาเปรียบเทียบกับราคาที่ไม่ได้รับเงินอุดหนุน อาจทำให้สาธารณชนเข้าใจสาเหตุของความแตกต่างคลาดเคลื่อน
ในทำนองเดียวกัน การกล่าวหาว่าโรงกลั่นได้กำไรเกินควรต้องอาศัยข้อมูลต้นทุนและผลตอบแทนที่ตรวจสอบได้ มิใช่ใช้ส่วนต่างราคาขายปลีกเป็นหลักฐานเพียงอย่างเดียว
7.6 ความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมและการเปลี่ยนผ่านพลังงาน
การอุดหนุนราคาน้ำมันอย่างต่อเนื่องอาจลดแรงจูงใจในการประหยัดพลังงานและการลงทุนในระบบขนส่งที่มีประสิทธิภาพ
นโยบายลดค่าครองชีพจึงไม่ควรขัดแย้งกับเป้าหมายการเพิ่มประสิทธิภาพพลังงานและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในระยะยาว
8. ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ
8.1 จัดทำระบบเปิดเผยโครงสร้างราคาน้ำมันแห่งชาติ
รัฐบาลควรพัฒนาระบบข้อมูลราคาน้ำมันที่ประชาชนสามารถตรวจสอบย้อนหลังได้ โดยเผยแพร่ราคาอ้างอิงตลาดโลก ราคาหน้าโรงกลั่น ภาษี เงินกองทุน ค่าการตลาด และราคาขายปลีกในรูปแบบที่ดาวน์โหลดและนำไปวิเคราะห์ต่อได้
ข้อมูลควรระบุวันมีผลบังคับใช้ ชนิดน้ำมัน หน่วยนับ และวิธีคำนวณอย่างครบถ้วน
ความโปร่งใสลักษณะนี้จะช่วยลดข้อขัดแย้งที่เกิดจากการใช้ข้อมูลคนละช่วงเวลาหรือคนละนิยาม
8.2 ตรวจสอบผลการปรับสูตรราคาโรงกลั่นอย่างเป็นอิสระ
ควรจัดให้มีการประเมินผลการเปลี่ยนสูตรราคาตั้งแต่วันที่ 29 ตุลาคม 2569 โดยหน่วยงานที่มีความเป็นอิสระทางวิชาการและไม่มีผลประโยชน์ทับซ้อน
การประเมินควรตรวจสอบทั้งผลต่อราคา ณ โรงกลั่น ราคาขายปลีก ภาระกองทุน และผลตอบแทนของผู้ประกอบการ
ผลประหยัดที่รัฐบาลประกาศต้องมีการติดตามเทียบกับผลที่เกิดขึ้นจริงอย่างสม่ำเสมอ
8.3 จัดทำ Forensic Fiscal Dashboard ด้านพลังงาน
เสนอให้พัฒนาระบบติดตามการเงินการคลังด้านพลังงานที่เชื่อมข้อมูลระหว่างกระทรวงการคลัง กรมสรรพสามิต กระทรวงพลังงาน สำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง และหน่วยงานกำกับดูแลที่เกี่ยวข้อง
ระบบดังกล่าวควรแสดงรายได้ภาษีที่จัดเก็บจริง ภาษีที่ลดหรือยกเว้น เงินนำส่งกองทุน เงินชดเชยค้างจ่าย ภาระเงินกู้ ดอกเบี้ย และฐานะสุทธิของกองทุน
ควรมีระบบแจ้งเตือนเมื่อพบความผิดปกติ เช่น เงินชดเชยเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว ราคาหน้าโรงกลั่นลดลงแต่ราคาขายปลีกไม่เปลี่ยนตามโดยไม่มีคำอธิบาย หรือภาระเจ้าหนี้ค้างจ่ายเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง
ระบบนี้ไม่ควรใช้เพื่อกล่าวหาความผิดโดยอัตโนมัติ แต่ใช้เป็นเครื่องมือคัดกรองประเด็นสำหรับการตรวจสอบโดยหน่วยงานที่มีอำนาจตามกฎหมาย
8.4 ปรับเงินอุดหนุนไปสู่ระบบช่วยเหลือแบบมุ่งเป้า
รัฐบาลควรศึกษาความเป็นไปได้ในการลดการอุดหนุนแบบทั่วไปบางส่วน และเปลี่ยนเป็นมาตรการช่วยเหลือที่ตรงกับกลุ่มได้รับผลกระทบสูง
กลุ่มเป้าหมายอาจประกอบด้วยครัวเรือนรายได้น้อย ผู้ประกอบการขนส่งสาธารณะ เกษตรกรรายย่อย ชาวประมงพื้นบ้าน และผู้ประกอบการขนาดเล็กที่มีต้นทุนพลังงานสูงเมื่อเทียบกับรายได้
อย่างไรก็ตาม ต้องออกแบบมาตรการให้ป้องกันการตกหล่นและไม่สร้างภาระการลงทะเบียนเกินความจำเป็น
8.5 จัดทำมาตรฐานเปรียบเทียบราคาน้ำมันอาเซียน
ควรจัดทำฐานข้อมูลเปรียบเทียบราคาน้ำมันไทยกับประเทศอาเซียนอย่างเป็นระบบ
การเปรียบเทียบต้องใช้ชนิดน้ำมันที่มีคุณสมบัติเทียบเคียงกัน ระบุอัตราแลกเปลี่ยนและวันอ้างอิง และแยกราคาก่อนภาษี หลังภาษี ก่อนอุดหนุน และหลังอุดหนุน
วิธีนี้จะช่วยให้ประชาชนเห็นว่า ส่วนต่างราคามาจากต้นทุนหรือการตัดสินใจเชิงนโยบายด้านใด
8.6 กำหนดแผนฟื้นฟูกองทุนน้ำมันอย่างเป็นรูปธรรม
รัฐบาลควรกำหนดเป้าหมายฐานะกองทุน แผนบริหารเงินกู้ ภาระดอกเบี้ย และระยะเวลาการลดภาระอย่างชัดเจน
ควรกำหนดหลักเกณฑ์ว่าภายใต้เงื่อนไขใดจึงสามารถใช้เงินกองทุนชดเชยราคาได้ และเมื่อใดควรทยอยลดการอุดหนุน
การฟื้นฟูกองทุนควรดำเนินการอย่างค่อยเป็นค่อยไป โดยคำนึงถึงผลกระทบต่อค่าครองชีพและเศรษฐกิจฐานราก
8.7 ส่งเสริมการแข่งขันและประสิทธิภาพของตลาดพลังงาน
หน่วยงานกำกับดูแลควรติดตามการแข่งขันตลอดห่วงโซ่ ตั้งแต่การจัดหาน้ำมันดิบ การกลั่น การค้าส่ง ไปจนถึงสถานีบริการ
หากมีพฤติกรรมที่อาจจำกัดการแข่งขัน ควรตรวจสอบตามข้อเท็จจริงและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง
ในระยะยาว ควรสนับสนุนระบบขนส่งสาธารณะ การเพิ่มประสิทธิภาพโลจิสติกส์ และการใช้พลังงานทางเลือกที่มีความคุ้มค่าจริง เพื่อลดการพึ่งพาน้ำมันนำเข้า
8.8 กำหนดตัวชี้วัดความสำเร็จจากประโยชน์ที่ประชาชนได้รับ
ผลสำเร็จของนโยบายไม่ควรวัดเพียงจำนวนเงินชดเชยหรือจำนวนมาตรการที่ประกาศ แต่ควรวัดผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง
ตัวชี้วัดที่สำคัญ ได้แก่ ภาระค่าใช้จ่ายพลังงานต่อรายได้ครัวเรือน ต้นทุนขนส่งสินค้า การเปลี่ยนแปลงราคาขายปลีกหลังลดต้นทุน อัตราการส่งผ่านผลประโยชน์จากมาตรการภาษี ฐานะกองทุนน้ำมัน และสัดส่วนผู้มีรายได้น้อยที่ได้รับความช่วยเหลือ
นอกจากนี้ ควรเผยแพร่ผลการประเมินทุกไตรมาส เพื่อให้ประชาชนและฝ่ายนิติบัญญัติสามารถตรวจสอบประสิทธิผลของนโยบายได้อย่างต่อเนื่อง
9. กรอบดำเนินการเชิงนโยบายและการติดตามผล
ในระยะเร่งด่วนภายใน 90 วัน ควรเริ่มจากการเปิดเผยข้อมูลโครงสร้างราคาน้ำมันที่ตรวจสอบย้อนหลังได้ และจัดทำรายงานประเมินผลการปรับสูตรราคา ณ โรงกลั่น รวมถึงผลของการลดภาษี E20 และ B20
ในระยะ 3–12 เดือน ควรมีการประเมินภาระการคลังของกองทุนน้ำมันและรายได้ภาษีที่ลดลง พร้อมออกแบบมาตรการช่วยเหลือแบบมุ่งเป้าที่สามารถตรวจสอบผู้ได้รับประโยชน์ได้จริง
ในระยะ 1–5 ปี ควรให้ความสำคัญกับการลดความเสี่ยงเชิงโครงสร้างจากการพึ่งพาน้ำมันดิบต่างประเทศ ผ่านการเพิ่มประสิทธิภาพพลังงาน การพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะ การปรับปรุงโลจิสติกส์ และการลงทุนด้านพลังงานทางเลือก
สิ่งสำคัญคือทุกมาตรการต้องมีหน่วยงานรับผิดชอบ เป้าหมายระยะเวลา ข้อมูลฐานก่อนเริ่มนโยบาย และระบบประเมินผลที่เปิดเผยต่อสาธารณะ
การปฏิรูปที่ดีต้องสามารถตรวจสอบได้ว่า นโยบายช่วยลดภาระประชาชนมากน้อยเพียงใด มีต้นทุนการคลังเท่าใด และผลประโยชน์กระจายถึงกลุ่มเป้าหมายจริงหรือไม่
10. สรุป
คำถามว่า “ไทยกลั่นน้ำมันขายเพื่อนบ้าน แต่ทำไมคนไทยจ่ายแพงกว่า?” เป็นคำถามที่มีความสำคัญต่อการกำหนดนโยบายสาธารณะ เพราะสะท้อนข้อกังวลของประชาชนเกี่ยวกับความเป็นธรรมด้านพลังงานและค่าครองชีพ
เมื่อพิจารณาหลักฐานอย่างรอบด้าน พบว่าประเทศไทยส่งออกผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมไปมาเลเซียและเวียดนามจริง ขณะที่ราคาน้ำมันขายปลีกบางประเภทในประเทศไทยสูงกว่าราคาที่ประชาชนในสองประเทศดังกล่าวจ่ายจริงในช่วงเวลาที่ศึกษา
อย่างไรก็ตาม ความแตกต่างดังกล่าวไม่อาจอธิบายด้วยจำนวนโรงกลั่นหรือการส่งออกน้ำมันสำเร็จรูปเพียงอย่างเดียว
ประเทศไทยยังพึ่งพาน้ำมันดิบจากต่างประเทศในสัดส่วนสูง ขณะที่มาเลเซียและเวียดนามมีมาตรการภาษี การอุดหนุน และการบริหารราคาที่แตกต่างจากประเทศไทย
การกล่าวว่าคนไทยถูกเอาเปรียบจึงเป็นข้อกล่าวอ้างที่ต้องพิสูจน์ด้วยข้อมูลต้นทุนและการกระจายผลประโยชน์ มิใช่ใช้ราคาขายปลีกระหว่างประเทศเป็นหลักฐานเพียงข้อเดียว
ขณะเดียวกัน ข้อมูลเกี่ยวกับการปรับสูตรราคาหน้าโรงกลั่นของไทยในเดือนตุลาคม 2569 และฐานะกองทุนน้ำมันที่ติดลบกว่า 108,000 ล้านบาท สะท้อนว่าระบบราคาพลังงานของประเทศไทยมีประเด็นสำคัญที่ต้องได้รับการตรวจสอบและพัฒนา
การลดราคาน้ำมันอาจช่วยประชาชนในระยะสั้น แต่หากต้องแลกกับการสูญเสียรายได้ภาษีจำนวนมากหรือการสะสมหนี้ของกองทุนโดยไม่มีแผนฟื้นฟู ก็อาจสร้างภาระต่อเศรษฐกิจในอนาคต
ในทางกลับกัน หากรัฐบาลมุ่งรักษาวินัยการคลังโดยไม่ดูแลประชาชนกลุ่มเปราะบาง ก็อาจทำให้ต้นทุนพลังงานกลายเป็นปัจจัยซ้ำเติมความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ
นโยบายพลังงานที่ดีจึงต้องสร้างสมดุลระหว่างราคาที่ประชาชนเข้าถึงได้ ความมั่นคงของระบบพลังงาน การแข่งขันที่เป็นธรรม และความยั่งยืนทางการคลัง
ท้ายที่สุด คำถามที่สำคัญกว่า “เหตุใดคนไทยจึงซื้อน้ำมันแพงกว่าประเทศเพื่อนบ้าน?” อาจเป็นคำถามว่า
“ในราคาน้ำมันทุกหนึ่งลิตรที่ประชาชนจ่าย ใครได้รับเงินส่วนใด ใครเป็นผู้รับภาระต้นทุน และรัฐสามารถพิสูจน์ได้หรือไม่ว่าระบบดังกล่าวมีความเป็นธรรมและคุ้มค่าต่อสาธารณะ?”
เพราะความเป็นธรรมทางเศรษฐกิจไม่ได้หมายถึงการทำให้ราคาน้ำมันต่ำที่สุดโดยไม่คำนึงถึงต้นทุน แต่หมายถึงการทำให้ต้นทุนที่ประชาชนจ่ายมีเหตุผล โปร่งใส ตรวจสอบได้ และผลประโยชน์จากนโยบายรัฐกระจายอย่างเหมาะสม
ประเทศที่มีโรงกลั่นน้ำมันขนาดใหญ่ไม่จำเป็นต้องมีน้ำมันถูกที่สุดเสมอไป แต่ประเทศที่มีธรรมาภิบาลด้านพลังงานที่ดีต้องอธิบายได้ว่า เหตุใดประชาชนจึงต้องจ่ายราคานั้น และเงินทุกส่วนถูกนำไปใช้เพื่อประโยชน์ของใคร
🔍 แหล่งข้อมูลอ้างอิง
บทความนี้ใช้ข้อมูลจากหน่วยงานและแหล่งเผยแพร่ที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ โดยเน้นหลักฐานดังต่อไปนี้
ข้อมูลการค้าระหว่างประเทศ: World Integrated Trade Solution (WITS) ของธนาคารโลก สำหรับการส่งออกผลิตภัณฑ์ปิโตรเลียมของประเทศไทยปี 2025
ข้อมูลความมั่นคงพลังงาน: International Energy Agency (IEA) รายงาน ASEAN Energy Security Review ปี 2026
ข้อมูลราคาขายปลีกน้ำมัน: สำนักงานนโยบายและแผนพลังงานของไทย กระทรวงการคลังมาเลเซีย และกระทรวงอุตสาหกรรมและการค้าเวียดนาม
ข้อมูลโรงกลั่นและเศรษฐกิจอุตสาหกรรม: Krungsri Research รายงานอุตสาหกรรมโรงกลั่นปี 2026–2028 และบทวิเคราะห์เศรษฐกิจอุตสาหกรรมเดือนตุลาคม 2026
ข้อมูลด้านภาษีและโครงสร้างราคา: ข่าวประชาสัมพันธ์รัฐบาลไทย กรมสรรพสามิต และสำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง
ข้อมูลฐานะกองทุนน้ำมัน: ประมาณการฐานะกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง ณ วันที่ 8 พฤศจิกายน 2569 และรายงานข่าวที่อ้างอิงข้อมูลจากสำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง
หลักฐานเชิงวิชาการ: งานวิจัยของกองทุนการเงินระหว่างประเทศเกี่ยวกับเงินอุดหนุนพลังงานและประสิทธิภาพของนโยบายการกระจายรายได้
ข้อจำกัดสำคัญคือ ยังไม่มีหลักฐานสัญญาส่งออกน้ำมันรายธุรกรรม ต้นทุนรายโรงกลั่น และข้อมูลผู้ได้รับประโยชน์จากการปรับสูตรราคาที่ครบถ้วนเพียงพอสำหรับสรุปเรื่องกำไรเกินควรหรือความผิดปกติทางการเงินของผู้ประกอบการรายใดโดยเฉพาะ
📚 บรรณานุกรม
จัดรูปแบบตามหลัก APA 7th edition โดยใช้ปี ค.ศ. สำหรับแหล่งข้อมูลภาษาอังกฤษ และปี พ.ศ. สำหรับแหล่งข้อมูลภาษาไทย
Black, S., Celniak, W., Garcia Huitron, A., Parry, I. W. H., Schulz Antipa, P., & Vernon-Lin, N. (2025). Underpriced and overused: Fossil fuel subsidies data 2025 update (IMF Working Paper No. 2025/270). International Monetary Fund. https://doi.org/10.5089/9798229034715.001
International Energy Agency. (2026). ASEAN energy security review: Strengthening energy systems for a growing region. https://www.iea.org/reports/asean-energy-security-review
Krungsri Research. (2026). Industry outlook 2026–2028: Refinery. https://www.krungsri.com/en/research/industry/industry-outlook/energy-utilities/refinery/io/refinery-2026-2028
Krungsri Research. (2026, October 28). Industry horizon October 2026. https://www.krungsri.com/en/research/industry/industry-horizon/20261028
Ministry of Finance Malaysia. (2026, November 11). Retail prices of RON97, unsubsidised RON95, diesel to drop from tomorrow—MOF. https://mof.gov.my/portal/en/news/press-citations/retail-prices-of-ron97-unsubsidised-ron95-diesel-to-drop-from-tomorrow-mof
Ministry of Industry and Trade of Vietnam. (2026, November 12). Thông tin về việc điều hành giá xăng dầu ngày 12/11 [ข้อมูลการบริหารราคาน้ำมันวันที่ 12 พฤศจิกายน]. https://moit.gov.vn/tin-tuc/thong-tin-ve-viec-dieu-hanh-gia-xang-dau-ngay-12-11.html
World Bank. (n.d.). Thailand petroleum oils, etc. (excl. crude); preparation exports by country, 2025. World Integrated Trade Solution. https://wits.worldbank.org/trade/comtrade/en/country/THA/year/2025/tradeflow/Exports/partner/ALL/product/271000
รัฐบาลไทย. (2569, 27 ตุลาคม). กรมสรรพสามิตบรรเทาค่าครองชีพประชาชน เดินหน้าขับเคลื่อนเศรษฐกิจสีเขียว ปรับลดภาษีสรรพสามิตน้ำมัน B20 และ E20. https://www.thaigov.go.th/th/news/170569
รัฐบาลไทย. (2569, 31 ตุลาคม). ไฟเขียว 2 มาตรการพลังงาน “ปรับโครงสร้างราคาน้ำมัน–ลดภาษีน้ำมัน 3 เดือน” บรรเทาภาระค่าครองชีพประชาชน. https://www.thaigov.go.th/th/government-policy/read/216
สำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง. (ม.ป.ป.). ประมาณการฐานะกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง. https://www.offo.or.th/th/estimate/fuelfund-status
สำนักงานกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง. (ม.ป.ป.). เจาะลึกโครงสร้างราคาน้ำมัน: เราจ่ายอะไรอยู่บ้าง? https://www.offo.or.th/th/node/2252
สำนักงานนโยบายและแผนพลังงาน. (2569, 15 พฤศจิกายน). ราคาขายปลีกน้ำมัน ณ วันที่ 15 พฤศจิกายน 2569. https://www.eppo.go.th/energy-price/oil-retail-price-today/
สำนักข่าวอิศรา. (2569, 9 พฤศจิกายน). สกนช.เผยฐานะกองทุนน้ำมันฯ ติดลบ 1.08 แสนล้าน. https://www.isranews.org/article/isranews-news/150053-Oil-Fuel-Fund-Posts-108-Billion-Deficit-news.html
ไทยพีบีเอส. (2569, 28 ตุลาคม). “เอกนัฏ” รื้อโครงสร้างน้ำมัน ถอดต้นทุนทิพย์ลดต้นทุน 1.08 หมื่นล้าน/ปี. https://www.thaipbs.th/news/content/571792
หมายเหตุทางวิชาการ: ข้อวิเคราะห์และข้อเสนอเชิงนโยบายในบทความเป็นการสังเคราะห์จากข้อมูลที่เปิดเผยต่อสาธารณะ ณ วันที่ 16 พฤศจิกายน 2569 โดยไม่ถือว่าการพบความแตกต่างของราคา ภาระหนี้ หรือส่วนต่างค่าการกลั่น เป็นหลักฐานยืนยันความผิดทางกฎหมายหรือการทุจริตโดยอัตโนมัติ
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น