การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอบันนังสตา จังหวัดยะลา

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอบันนังสตา จังหวัดยะลา ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569

Large-Scale Agricultural Development in Bannang Sata District, Yala Province, 2020–2026: Agricultural Economics, Forensic Budget Analysis, and Public Policy Perspectives

บทความวิชาการเชิงวิเคราะห์ด้านเศรษฐศาสตร์การเกษตร การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก การตรวจสอบงบประมาณภาครัฐ และนโยบายสาธารณะ

ข้อมูล ณ วันอาทิตย์ที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

บทนำ

ตลอดระยะเวลาหลายปีที่ผ่านมา ประเทศไทยพยายามแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างของภาคเกษตรกรรมผ่านนโยบายการรวมกลุ่มเกษตรกร โดยเฉพาะโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ ซึ่งมีเป้าหมายในการลดต้นทุนการผลิต เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร พัฒนาคุณภาพสินค้า และเสริมสร้างอำนาจต่อรองทางการตลาดให้แก่เกษตรกรรายย่อย

อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญของการพัฒนาการเกษตรมิได้อยู่เพียงว่า รัฐสามารถจัดตั้งกลุ่มเกษตรกรได้กี่แห่ง หรือสนับสนุนงบประมาณจำนวนเท่าใด แต่อยู่ที่ว่า การดำเนินนโยบายดังกล่าวสามารถทำให้เกษตรกรมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้น ลดความเสี่ยงทางเศรษฐกิจ และพัฒนาคุณภาพชีวิตได้อย่างแท้จริงหรือไม่

คำถามนี้มีความสำคัญเป็นพิเศษต่ออำเภอบันนังสตา จังหวัดยะลา ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ประชาชนจำนวนมากมีความเกี่ยวข้องกับภาคเกษตรกรรม ทั้งการปลูกยางพารา ทุเรียน ลองกอง กล้วย พืชผัก และการเลี้ยงสัตว์

ภาคเกษตรของบันนังสตาไม่ได้เป็นเพียงกิจกรรมการผลิตสินค้าเพื่อจำหน่าย แต่มีความสัมพันธ์กับเศรษฐกิจครัวเรือน การจ้างงาน การใช้ประโยชน์ที่ดิน ความมั่นคงทางอาหาร และความเข้มแข็งของชุมชน

หากการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ประสบความสำเร็จ ผลประโยชน์จึงอาจขยายจากระดับเกษตรกรไปสู่เศรษฐกิจฐานรากของอำเภอโดยรวม

ในทางตรงกันข้าม หากการส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่เป็นเพียงการเพิ่มจำนวนกลุ่ม การจัดประชุม การฝึกอบรม หรือการจัดซื้อปัจจัยการผลิตโดยไม่มีระบบประเมินผลทางเศรษฐกิจที่ชัดเจน นโยบายดังกล่าวอาจสร้างผลงานทางการบริหารได้ แต่ไม่สามารถรับประกันความมั่นคงทางรายได้ของเกษตรกร

บทความนี้จึงมุ่งวิเคราะห์พัฒนาการของเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอบันนังสตาระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569 โดยใช้มุมมองของนักเศรษฐศาสตร์การเกษตร ร่วมกับการตรวจสอบงบประมาณภาครัฐเชิงสืบค้น หรือ Forensic Budget Analysis และการประเมินนโยบายสาธารณะ

การวิเคราะห์ใช้หลักฐานจากกรมส่งเสริมการเกษตร สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร สำนักงานสถิติแห่งชาติ และงานวิจัยที่ผ่านกระบวนการเผยแพร่ในวารสารวิชาการ พร้อมแยกข้อเท็จจริง ผลการคำนวณ ข้อสันนิษฐาน และข้อเสนอเชิงนโยบายออกจากกัน

บทความนี้ไม่ใช่รายงานการตรวจสอบบัญชีของหน่วยงานที่มีอำนาจตามกฎหมาย และไม่ถือว่าความคลาดเคลื่อนของเอกสารเป็นหลักฐานการทุจริตโดยอัตโนมัติ

คำสำคัญ: เกษตรแปลงใหญ่, บันนังสตา, จังหวัดยะลา, เศรษฐศาสตร์การเกษตร, การตรวจสอบงบประมาณภาครัฐ, Forensic Budget Analysis, เศรษฐกิจฐานราก, ธรรมาภิบาล, การพัฒนาชุมชน, นโยบายสาธารณะ, CLDO

1. แนวคิดและหลักการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่

1.1 เกษตรแปลงใหญ่ไม่ใช่การรวมกรรมสิทธิ์ที่ดิน

แนวคิดพื้นฐานของระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่คือการรวมกลุ่มเกษตรกรที่ผลิตสินค้าเกษตรชนิดเดียวกันหรือมีลักษณะการผลิตร่วมกัน เพื่อให้สามารถวางแผนและบริหารจัดการการผลิตในลักษณะกลุ่มได้

เกษตรกรยังคงมีสิทธิและความรับผิดชอบในที่ดินของตนเอง การเข้าร่วมโครงการจึงมิได้หมายความว่าต้องโอนกรรมสิทธิ์ที่ดินให้กลุ่ม สหกรณ์ หรือหน่วยงานของรัฐ

หลักเกณฑ์ของกรมส่งเสริมการเกษตรยังเปิดโอกาสให้เกษตรกรที่มีแปลงผลิตไม่ติดกันสามารถรวมกลุ่มได้ หากอยู่ในพื้นที่ที่เหมาะสมต่อการจัดการร่วมกัน

สำหรับพืชสวน พืชผัก และปศุสัตว์ หลักเกณฑ์การเข้าร่วมมีความแตกต่างจากข้าว ยางพารา หรือพืชไร่ จึงไม่ควรใช้ขนาดพื้นที่ขั้นต่ำเพียงเกณฑ์เดียวตัดสินว่ากลุ่มใดเป็นเกษตรแปลงใหญ่หรือไม่ (สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา, 2566)

1.2 หลักเศรษฐศาสตร์การเกษตรที่อยู่เบื้องหลังนโยบาย

ในทางเศรษฐศาสตร์ การรวมกลุ่มเกษตรกรมีเหตุผลสำคัญอย่างน้อยสามประการ

ประการแรก คือ การประหยัดต่อขนาด (Economies of Scale) ซึ่งอาจเกิดจากการจัดซื้อปัจจัยการผลิต การขนส่ง หรือการใช้เครื่องจักรร่วมกัน

ประการที่สอง คือ การลดต้นทุนธุรกรรม (Transaction Cost Reduction) เช่น ลดค่าใช้จ่ายในการค้นหาผู้ซื้อ เจรจาราคา ตรวจสอบคุณภาพ หรือจัดทำเอกสารการค้า

ประการที่สาม คือ การเพิ่มอำนาจต่อรองทางการตลาด (Bargaining Power) โดยเกษตรกรสามารถรวมปริมาณสินค้าและกำหนดมาตรฐานคุณภาพเพื่อสร้างทางเลือกในการจำหน่าย

แต่ประโยชน์ทางเศรษฐศาสตร์เหล่านี้ไม่เกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ

การมีสมาชิกจำนวนมากอาจไม่ช่วยลดต้นทุน หากสมาชิกยังจัดซื้อปัจจัยการผลิตและขายผลผลิตแยกกันทั้งหมด

เช่นเดียวกัน การมีพื้นที่รวมหลายร้อยไร่อาจไม่ทำให้เกษตรกรมีกำไร หากผลผลิตคุณภาพต่ำ ต้นทุนสูง หรือไม่มีตลาดรองรับ

ดังนั้น การประเมินความสำเร็จของเกษตรแปลงใหญ่จึงต้องพิจารณาทั้งประสิทธิภาพการผลิต ความเข้มแข็งของกลุ่ม และผลตอบแทนสุทธิของสมาชิก

2. โครงสร้างเศรษฐกิจเกษตรของอำเภอบันนังสตา

2.1 ภาคเกษตรเป็นฐานสำคัญของครัวเรือน

ข้อมูลพื้นฐานทางการเกษตรที่เผยแพร่ในรายงานของสำนักงานเกษตรจังหวัดยะลา ระบุว่าอำเภอบันนังสตามีครัวเรือนทั้งหมด 18,162 ครัวเรือน เป็นครัวเรือนเกษตรกร 13,342 ครัวเรือน หรือประมาณร้อยละ 73.46 ของครัวเรือนตามชุดข้อมูลดังกล่าว

พื้นที่อำเภอในชุดข้อมูลมีจำนวน 382,123 ไร่ และพื้นที่ถือครองทำการเกษตร 255,367 ไร่

สำหรับการใช้ประโยชน์ที่ดินด้านพืช รายงานประจำปี 2567 ระบุพื้นที่ยางพารา 182,774 ไร่ ทุเรียน 30,242 ไร่ ลองกอง 7,029 ไร่ และกล้วยหิน 2,049 ไร่

ข้อมูลเหล่านี้สะท้อนความสำคัญของยางพาราและไม้ผลต่อเศรษฐกิจเกษตรของอำเภอ แต่เป็นข้อมูลพื้นที่การเกษตรโดยรวม ไม่ใช่พื้นที่เกษตรแปลงใหญ่ทั้งหมด (สำนักงานเกษตรจังหวัดยะลา, 2567)

ในเชิงโครงสร้างเศรษฐกิจ การพึ่งพายางพาราเป็นฐานการผลิตสำคัญทำให้ครัวเรือนเกษตรกรอาจมีความอ่อนไหวต่อความผันผวนของราคายาง ต้นทุนแรงงาน และโรคพืช

ขณะเดียวกัน การขยายตัวของกิจกรรมไม้ผลและพืชผักเปิดโอกาสให้เกิดการกระจายแหล่งรายได้ แต่ก็เพิ่มความจำเป็นในการบริหารคุณภาพผลผลิต การตลาด และความเสี่ยงหลังเก็บเกี่ยว

2.2 จำนวนครัวเรือนเกษตรกรไม่เท่ากับจำนวนสมาชิกแปลงใหญ่

ข้อแตกต่างที่ต้องทำความเข้าใจคือจำนวนครัวเรือนเกษตรกรทั้งหมดของอำเภอ ไม่สามารถนำมาใช้แทนจำนวนสมาชิกเกษตรแปลงใหญ่ได้

เกษตรกรรายหนึ่งอาจไม่ได้เป็นสมาชิกกลุ่มใดเลย หรืออาจเข้าร่วมหลายกลุ่มตามชนิดสินค้า

หากนำจำนวนสมาชิกจากทะเบียนหลายกลุ่มมารวมกันโดยไม่ตรวจสอบบุคคลซ้ำ อาจทำให้จำนวนผู้ได้รับประโยชน์สูงกว่าความเป็นจริง

ประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการวิเคราะห์ต้นทุนงบประมาณต่อผู้ได้รับประโยชน์ ซึ่งจะกล่าวถึงในส่วน Forensic Budget Analysis

3. พัฒนาการเกษตรแปลงใหญ่ระหว่างปี 2563–2569

3.1 ช่วงปี 2563–2565: ข้อจำกัดของหลักฐานย้อนหลัง

สำหรับช่วงปี 2563–2565 การตรวจสอบข้อมูลสาธารณะยังไม่พบชุดอนุกรมเวลาที่สมบูรณ์ซึ่งสามารถระบุจำนวนเกษตรแปลงใหญ่ พื้นที่ สมาชิก และผลสัมฤทธิ์ของอำเภอบันนังสตาแยกเป็นรายปีได้ครบถ้วน

จึงไม่อาจสรุปอย่างมีหลักฐานว่าในแต่ละปีมีจำนวนกลุ่มเพิ่มขึ้นหรือลดลงเท่าใด

การไม่พบข้อมูลสาธารณะครบถ้วนไม่ได้หมายความว่าไม่มีโครงการดำเนินงานในช่วงเวลาดังกล่าว แต่สะท้อนข้อจำกัดของการเข้าถึงและการเชื่อมโยงข้อมูลย้อนหลัง

3.2 ปี 2566–2567: การขยายฐานการรวมกลุ่มพืชสวนและพืชผัก

เอกสารประกอบการประชุมคณะกรรมการขับเคลื่อนงานด้านการเกษตรจังหวัดยะลา ครั้งที่ 4/2566 เมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน 2566 ระบุรายชื่อแปลงใหญ่ของอำเภอบันนังสตาที่เสนอขอรับรองสำหรับปี 2567 จำนวน 5 แห่ง

ประกอบด้วยแปลงใหญ่ผักตำบลตาเนาะปูเต๊ะ หมู่ 9 สมาชิก 47 ราย พื้นที่ 58 ไร่ แปลงใหญ่กล้วยมัสบาเจาะ หมู่ 1 สมาชิก 32 ราย พื้นที่ 75 ไร่ และแปลงใหญ่ทุเรียนตำบลตาเนาะปูเต๊ะ หมู่ 9 สมาชิก 42 ราย พื้นที่ 270 ไร่

อีกสองกลุ่มคือแปลงใหญ่ทุเรียนหมู่ 13 ตำบลตลิ่งชัน สมาชิก 40 ราย พื้นที่ 143.25 ไร่ และแปลงใหญ่ผักหมู่ 3 ตำบลบันนังสตา สมาชิก 31 ราย พื้นที่ 20 ไร่

รวมทั้งห้ากลุ่มมีสมาชิกตามบัญชี 192 รายการ และพื้นที่รวม 566.25 ไร่ (สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา, 2566)

เมื่อจำแนกตามประเภทสินค้า พบว่าทุเรียนมีพื้นที่รวม 413.25 ไร่ หรือประมาณร้อยละ 73.0 ของพื้นที่ทั้งห้ากลุ่ม

ข้อเท็จจริงนี้สะท้อนความสำคัญของทุเรียนในชุดกลุ่มที่เสนอขอรับรองปี 2567 แต่ไม่สามารถนำไปตีความว่าทุเรียนครอบครองพื้นที่ร้อยละ 73 ของเกษตรแปลงใหญ่ทั้งอำเภอ เนื่องจากยังมีแปลงยางพาราและสินค้าอื่นนอกชุดข้อมูลดังกล่าว

3.3 ฐานการรวมกลุ่มด้านปศุสัตว์

รายงานการประชุมคณะกรรมการขับเคลื่อนงานด้านการเกษตรจังหวัดยะลา ครั้งที่ 2/2567 ระบุว่า ในบัญชีแปลงใหญ่ด้านปศุสัตว์ของจังหวัดช่วงปี 2559–2566 มีสองแห่งตั้งอยู่ในอำเภอบันนังสตา

แห่งแรกเป็นแปลงใหญ่แพะเนื้อ หมู่ 1 ตำบลบันนังสตา สมาชิก 40 ราย พื้นที่ 30 ไร่

แห่งที่สองเป็นแปลงใหญ่โคเนื้อ หมู่ 2 ตำบลบันนังสตา สมาชิก 30 ราย พื้นที่ 227 ไร่

ทั้งสองแห่งมีสมาชิกตามบัญชีรวม 70 รายการ และพื้นที่รวม 257 ไร่ (สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา, 2567)

หากนำข้อมูลทั้งสองกลุ่มมาประกอบกับห้ากลุ่มด้านพืช จะพบหลักฐานของแปลงใหญ่เจ็ดกลุ่มที่มีพื้นที่รวมตามเอกสารย้อนหลัง 823.25 ไร่

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรนำตัวเลขนี้ไปใช้เป็นจำนวนพื้นที่แปลงใหญ่ทั้งหมดของอำเภอในปี 2569 เพราะเป็นข้อมูลจากคนละช่วงเวลา และยังมีแปลงใหญ่อื่นที่ไม่ได้รวมอยู่ในชุดข้อมูลดังกล่าว

3.4 ปี 2568: การพัฒนาแปลงใหญ่ยางพาราและปัญหาคุณภาพข้อมูล

รายงานการประชุมคณะกรรมการ SCP จังหวัดยะลา เมื่อวันที่ 3 มีนาคม 2568 มีข้อมูลแปลงใหญ่ยางพาราบ้านรานอ ตำบลตาเนาะปูเต๊ะ ซึ่งอยู่ในกลุ่มแปลงปี 2566 โดยมีเกษตรกร 33 ราย พื้นที่ 422 ไร่

นอกจากนี้ ยังมีข้อมูลแปลงใหญ่ยางพาราบ้านสนามบิน ตำบลเขื่อนบางลาง ซึ่งเสนอผ่านกระบวนการรับรองด้วยสมาชิก 37 ราย พื้นที่ 565.80 ไร่

เมื่อมีการบันทึกข้อมูลในระบบ Co-Farm จำนวนสมาชิกของแปลงบ้านสนามบินเปลี่ยนเป็น 30 ราย และพื้นที่เป็น 443.69 ไร่

กล่าวคือ สมาชิกลดลง 7 ราย ส่วนพื้นที่ตามตัวเลขที่แสดงลดลง 122.11 ไร่

แต่เอกสารราชการระบุผลต่างพื้นที่ลดลง 121.84 ไร่ ซึ่งไม่ตรงกับผลการคำนวณจากตัวเลขต้นทาง (สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา, 2568)

ความแตกต่างดังกล่าวอาจเกิดจากข้อผิดพลาดในการคำนวณ การบันทึกข้อมูล หรือการใช้ข้อมูลคนละฉบับ ซึ่งยังต้องตรวจสอบสาเหตุที่แท้จริง

ประเด็นสำคัญคือ ความคลาดเคลื่อนทางตัวเลขมิใช่หลักฐานการทุจริต แต่เป็นสัญญาณที่แสดงว่าระบบบริหารข้อมูลควรได้รับการตรวจสอบและปรับปรุง

3.5 ปี 2569: กิจกรรมการพัฒนายังคงดำเนินต่อเนื่อง

วันที่ 12 มิถุนายน 2569 สำนักงานเกษตรอำเภอบันนังสตารายงานการลงพื้นที่แปลงใหญ่พืชผักหมู่ 3 ตำบลบันนังสตา

พบกิจกรรมปลูกผักบนแคร่ เช่น ผักเคล ผักสลัด ผักชีฝรั่ง และพริก พร้อมการส่งเสริมชีวภัณฑ์และให้คำแนะนำด้านการเตรียมดิน (สำนักงานเกษตรอำเภอบันนังสตา, 2569ก)

ในวันเดียวกัน ยังมีรายงานการประสานงานวิจัยจากมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลาเพื่อสนับสนุนการขยายพื้นที่ปลูกกล้วยหิน ซึ่งเป็นสินค้าอัตลักษณ์ของจังหวัด โดยมีกิจกรรมในพื้นที่หมู่ 3 ตำบลบันนังสตา (สำนักงานเกษตรอำเภอบันนังสตา, 2569ข)

ข่าวทั้งสองเรื่องแสดงให้เห็นว่ามีการสนับสนุนกิจกรรมเกษตรในพื้นที่จริง แต่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะยืนยันผลกำไรสุทธิหรือผลตอบแทนจากเงินลงทุน

สำหรับกิจกรรมกล้วยหินที่เกี่ยวข้องกับงานวิจัย ยังต้องตรวจสอบว่าได้รับงบประมาณจากแหล่งใดและมีความเชื่อมโยงทางบัญชีกับโครงการแปลงใหญ่หรือไม่ ก่อนนำมารวมเป็นต้นทุนโครงการ

4. การวิเคราะห์ SWOT ในมุมมองนักเศรษฐศาสตร์การเกษตร

4.1 จุดแข็ง (Strengths)

จุดแข็งประการแรกของบันนังสตาคือการมีฐานทรัพยากรและสินค้าเกษตรหลายประเภท ทั้งยางพารา ไม้ผล พืชผัก และปศุสัตว์ ทำให้มีโอกาสพัฒนาห่วงโซ่มูลค่าที่แตกต่างกัน

จุดแข็งประการที่สองคือการมีโครงสร้างกลุ่มเกษตรกรและเครือข่ายหน่วยงานที่รับผิดชอบอยู่แล้ว ซึ่งสามารถนำมาใช้เป็นฐานในการพัฒนาการจัดการร่วมกัน โดยไม่จำเป็นต้องจัดตั้งกลุ่มใหม่ซ้ำซ้อนทุกครั้ง

จุดแข็งประการที่สามคือการมีสินค้าอัตลักษณ์ โดยเฉพาะกล้วยหินบันนังสตาและความเชื่อมโยงกับการพัฒนาคุณภาพทุเรียน ซึ่งมีโอกาสสร้างมูลค่าเพิ่มผ่านมาตรฐานสินค้า การแปรรูป และการตลาด

อย่างไรก็ตาม สิ่งเหล่านี้เป็นศักยภาพ ไม่ใช่หลักฐานว่าทุกกลุ่มสามารถสร้างกำไรได้แล้ว

4.2 จุดอ่อน (Weaknesses)

จุดอ่อนสำคัญที่สุดคือความไม่ครบถ้วนของฐานข้อมูลรายกลุ่ม

แม้จะมีหลักฐานจำนวนแปลงใหญ่หลายแห่ง แต่ยังไม่สามารถตรวจสอบสถานะปัจจุบันของทุกกลุ่ม จำนวนสมาชิกที่เข้าร่วมจริง ต้นทุนต่อหน่วย รายได้สุทธิ และผลการใช้เงินสนับสนุนได้ครบถ้วน

จุดอ่อนอีกประการคือความสามารถทางธุรกิจของกลุ่ม ซึ่งต้องได้รับการประเมินเป็นรายกรณี เพราะการจัดตั้งคณะกรรมการไม่ได้รับประกันว่ากลุ่มมีความสามารถจัดทำบัญชี วางแผนตลาด หรือจัดการความเสี่ยงเพียงพอ

งานวิจัยของคงธนจารุอนันต์และเชื้อเมืองพาน (2564) ซึ่งศึกษากลุ่มเกษตรกรนาแปลงใหญ่ในจังหวัดเชียงราย พบว่าภาวะผู้นำ การบริหารจัดการ และการสนับสนุนจากภาครัฐและภาคเอกชนเป็นปัจจัยสำคัญที่สัมพันธ์กับความเข้มแข็งของกลุ่ม

ผลการวิจัยดังกล่าวสนับสนุนเหตุผลในการพัฒนาการบริหารกลุ่ม แต่ไม่สามารถใช้ยืนยันความเข้มแข็งของกลุ่มในบันนังสตาโดยตรงได้

4.3 โอกาส (Opportunities)

โอกาสสำคัญคือการยกระดับจากการผลิตสินค้าเกษตรขั้นต้นไปสู่ระบบเศรษฐกิจที่เพิ่มมูลค่าตลอดห่วงโซ่

แปลงใหญ่ทุเรียนสามารถพัฒนาการวางแผนเก็บเกี่ยว การคัดคุณภาพ และการเจรจากับผู้ซื้อ

แปลงใหญ่ผักสามารถพัฒนาระบบการผลิตตามคำสั่งซื้อและการกระจายสินค้าสู่ตลาดท้องถิ่น

แปลงใหญ่ยางพาราสามารถร่วมกันลดต้นทุนและยกระดับคุณภาพผลผลิต ขณะที่แปลงใหญ่ปศุสัตว์สามารถร่วมกันบริหารอาหารสัตว์ สุขภาพสัตว์ และตลาดผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสม

แต่โอกาสดังกล่าวจะเกิดผลจริงเมื่อมีผู้ซื้อ ปริมาณสินค้า ระบบคุณภาพ และแผนการเงินรองรับ

4.4 อุปสรรคและภัยคุกคาม (Threats)

ความผันผวนของราคาสินค้าเกษตรเป็นความเสี่ยงสำคัญ เพราะเกษตรกรรายย่อยมักมีอำนาจกำหนดราคาจำกัด และไม่สามารถควบคุมความต้องการตลาดได้

อุปสรรคอีกประการคือโรคพืช สภาพอากาศแปรปรวน และต้นทุนปัจจัยการผลิตที่เปลี่ยนแปลง ซึ่งอาจส่งผลต่อรายได้และความสามารถชำระหนี้

นอกจากนี้ ยังมีความเสี่ยงด้านตลาด หากกลุ่มพึ่งพาผู้ซื้อรายเดียวหรือมีการลงทุนในสินทรัพย์ที่มีต้นทุนสูงโดยไม่มีปริมาณผลผลิตเพียงพอ

ในทางเศรษฐศาสตร์ การลงทุนที่สร้างภาระต้นทุนคงที่สูงอาจลดความยืดหยุ่นของเกษตรกร และอาจทำให้กลุ่มประสบปัญหาทางการเงินได้ แม้จะมีการสนับสนุนเงินลงทุนจากรัฐบางส่วนก็ตาม

5. การตรวจสอบงบประมาณภาครัฐเชิงสืบค้น (Forensic Budget Analysis)

5.1 เหตุใดการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่จึงต้องตรวจสอบงบประมาณ

การใช้งบประมาณเพื่อส่งเสริมการเกษตรมีเป้าหมายสร้างผลประโยชน์สาธารณะ จึงไม่ควรประเมินเพียงว่าหน่วยงานสามารถเบิกจ่ายเงินได้ครบตามแผนหรือไม่

คำถามที่สำคัญกว่าคือ เงินที่ใช้ไปทำให้เกิดผลผลิต ผลลัพธ์ และประโยชน์ต่อเกษตรกรอย่างไร

การตรวจสอบงบประมาณเชิงสืบค้นในบทความนี้หมายถึงการเชื่อมโยงข้อมูลตั้งแต่การอนุมัติงบประมาณ การจัดสรรเงิน การจัดซื้อจัดจ้าง การเบิกจ่าย การส่งมอบ และการใช้ประโยชน์จริง ไปจนถึงผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ

แนวทางนี้สอดคล้องกับหลักการตรวจสอบผลสัมฤทธิ์ตามมาตรฐาน ISSAI 300 ขององค์การสถาบันตรวจสอบสูงสุดระหว่างประเทศ (INTOSAI) ซึ่งเน้นการประเมินความประหยัด ประสิทธิภาพ และประสิทธิผลของการดำเนินงานภาครัฐ

กล่าวคือ การใช้เงินอย่างถูกระเบียบเป็นเรื่องหนึ่ง ส่วนการใช้เงินแล้วสร้างผลประโยชน์คุ้มค่าเป็นอีกเรื่องหนึ่ง

ทั้งสองประเด็นจำเป็นต้องได้รับการตรวจสอบควบคู่กัน

5.2 ภาพรวมงบประมาณด้านการเกษตรจังหวัดยะลา

เอกสารประกอบการประชุมคณะกรรมการ SCP จังหวัดยะลาในปี 2566 รายงานว่า หน่วยงานสังกัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ในจังหวัดยะลา 19 หน่วยงาน มีโครงการหรือกิจกรรมตามแผนปฏิบัติการด้านการเกษตรและสหกรณ์ประจำปีงบประมาณ 2566 รวม 230 โครงการ วงเงิน 216,063,770.16 บาท

ข้อมูลดังกล่าวเป็นงบประมาณด้านการเกษตรและสหกรณ์ของหน่วยงานในจังหวัดโดยรวม ไม่ใช่งบประมาณโครงการเกษตรแปลงใหญ่ของอำเภอบันนังสตาโดยเฉพาะ (สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา, 2566)

สำหรับปีงบประมาณ 2568 รายงานการประชุมวันที่ 3 มีนาคม 2568 ระบุวงเงินรวม 239,072,600.06 บาท และยอดเบิกจ่าย 38,195,151.11 บาท คิดเป็นร้อยละ 15.98 ตามข้อมูล ณ วันที่ 10 กุมภาพันธ์ 2568

จำนวนดังกล่าวเป็นข้อมูลระหว่างปีงบประมาณ จึงไม่สามารถตีความว่าเป็นผลการเบิกจ่ายสิ้นปีได้

รายงานการประชุมคณะอนุกรรมการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา ครั้งที่ 1/2569 ยังแสดงวงเงินตามแผนงานระดับจังหวัดประมาณ 477.88 ล้านบาท และยอดเบิกจ่ายประมาณ 28.54 ล้านบาท หรือร้อยละ 5.97 ตามข้อมูล ณ วันที่ 12 มกราคม 2569

ข้อมูลดังกล่าวเป็นภาพรวมของหน่วยงานภายใต้แผน ไม่ใช่ยอดงบประมาณเกษตรแปลงใหญ่บันนังสตา และเป็นข้อมูลในช่วงต้นปีงบประมาณเท่านั้น

การเปรียบเทียบยอดเหล่านี้จึงต้องระวังความแตกต่างของช่วงเวลารายงาน ขอบเขตโครงการ และลักษณะการจัดสรรงบประมาณในแต่ละปี

ไม่สามารถสรุปว่าเงินงบประมาณเกษตรแปลงใหญ่ของบันนังสตาเพิ่มขึ้นตามวงเงินรวมระดับจังหวัดได้

5.3 ข้อค้นพบเรื่องความคลาดเคลื่อนของข้อมูลการเงิน

การตรวจสอบเชิงเอกสารพบประเด็นที่ควรได้รับการกระทบยอดเพิ่มเติม

ประเด็นแรก ในรายงานการประชุมปี 2568 ข้อความสรุปจำนวนโครงการระดับจังหวัดระบุ 215 โครงการ ขณะที่รายการรวมตามแหล่งงบประมาณแสดง 216 โครงการ

ประเด็นที่สอง ในรายงานการประชุมต้นปี 2569 ข้อความสรุปวงเงินและยอดเบิกจ่ายที่แสดงเป็นจำนวนล้านบาทมีความแตกต่างเล็กน้อยจากยอดรวมตัวเลขเต็มบาทในส่วนรายละเอียด

ประเด็นที่สาม คือกรณีแปลงใหญ่ยางพาราบ้านสนามบิน ซึ่งผลต่างพื้นที่ที่ระบุในเอกสารไม่ตรงกับการลบตัวเลขพื้นที่ก่อนและหลังปรับปรุงข้อมูล

ข้อค้นพบทั้งสามเป็นประเด็นด้าน ความสอดคล้องของข้อมูลและการควบคุมคุณภาพเอกสาร ซึ่งควรตรวจสอบกับบัญชีและทะเบียนต้นทาง

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะระบุว่าเกิดความเสียหายทางการเงิน หรือมีบุคคลใดกระทำผิด

การตรวจสอบที่เป็นธรรมต้องเปิดโอกาสให้หน่วยงานเจ้าของข้อมูลชี้แจงสาเหตุ พร้อมแก้ไขข้อมูลและเผยแพร่หลักฐานอ้างอิงที่ตรวจสอบได้

5.4 ความเสี่ยงจากงบประมาณที่กระจายอยู่หลายหน่วยงาน

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่อาจได้รับการสนับสนุนจากหลายหน่วยงาน เช่น กรมส่งเสริมการเกษตร การยางแห่งประเทศไทย กรมปศุสัตว์ กรมส่งเสริมสหกรณ์ หรือหน่วยงานด้านการพัฒนาเศรษฐกิจในพื้นที่

ในบางกรณี การสนับสนุนอาจเป็นการฝึกอบรม การถ่ายทอดเทคโนโลยี การจัดหาปัจจัยการผลิต หรือการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานที่มีรหัสงบประมาณต่างกัน

หากไม่มีฐานข้อมูลกลาง จะเกิดความเสี่ยงที่ผู้ประเมินนำงบประมาณหลายโครงการมานับซ้ำ หรือไม่สามารถระบุได้ว่าเกษตรกรรายหนึ่งได้รับการสนับสนุนจากแหล่งใดบ้าง

ความเสี่ยงอีกลักษณะคือการนับผลผลิตหรือประโยชน์ของกิจกรรมเดียวกันเป็นผลงานของหลายหน่วยงานพร้อมกัน

สิ่งนี้อาจทำให้รายงานผลสำเร็จระดับภาพรวมสูงกว่าประโยชน์สุทธิที่เกิดขึ้นจริง โดยไม่จำเป็นต้องมีเจตนาทุจริต

จึงควรสร้างระบบเชื่อมโยง รหัสโครงการ–รหัสแปลงใหญ่–ปีงบประมาณ–หน่วยงานรับผิดชอบ–รายการค่าใช้จ่าย–ผู้ได้รับประโยชน์–ผลลัพธ์ เพื่อทำให้ข้อมูลสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้

5.5 การตรวจสอบต้นทุนต่อผู้ได้รับประโยชน์จริง

ตัวชี้วัดที่สำคัญคือจำนวนเงินงบประมาณต่อเกษตรกรที่ได้รับประโยชน์จริง

ตัวอย่างเชิงสมมติ หากโครงการหนึ่งใช้งบประมาณ 1,200,000 บาท และรายงานว่ามีสมาชิกได้รับประโยชน์ 60 ราย ต้นทุนตามบัญชีสมาชิกจะเท่ากับ 20,000 บาทต่อราย

แต่หากตรวจสอบแล้วพบว่าผู้ได้รับประโยชน์ที่เป็นบุคคลไม่ซ้ำกันมีเพียง 45 ราย ต้นทุนต่อบุคคลจะเพิ่มเป็นประมาณ 26,667 บาท

ตัวเลขนี้เป็นเพียงตัวอย่างวิธีวิเคราะห์ ไม่ใช่งบประมาณหรือผลการดำเนินงานจริงของแปลงใหญ่บันนังสตาแห่งใด

นอกจากนี้ การคำนวณต้นทุนต่อคนยังไม่เพียงพอที่จะสรุปความคุ้มค่า เพราะต้องประเมินคุณภาพและผลลัพธ์ที่ได้รับประกอบด้วย

โครงการที่ใช้งบประมาณต่อคนสูงกว่าอาจมีความคุ้มค่ามากกว่า หากสามารถลดความเสียหาย เพิ่มรายได้ระยะยาว หรือแก้ปัญหาที่มีความสำคัญต่อกลุ่มเปราะบางได้จริง

5.6 การตรวจสอบการจัดซื้อจัดจ้างและทรัพย์สินโครงการ

สำหรับโครงการที่มีการซื้ออุปกรณ์ เครื่องจักร วัสดุการผลิต หรือการก่อสร้าง ควรตรวจสอบอย่างน้อยห้าประเด็น

หนึ่ง ตรวจสอบวงเงินอนุมัติและรายละเอียดขอบเขตงานว่ามีความสอดคล้องกับความต้องการของเกษตรกรหรือไม่

สอง เปรียบเทียบราคาจัดซื้อกับราคาตลาดและคุณลักษณะของสินค้าที่เทียบเคียงกันได้

สาม ตรวจสอบผู้รับจ้าง ผู้ส่งมอบ สัญญา และหลักฐานตรวจรับ โดยอาศัยระบบจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐและเอกสารของหน่วยงานเจ้าของโครงการ

สี่ ตรวจสอบว่าทรัพย์สินถูกส่งมอบให้หน่วยงานหรือกลุ่มใด ใครรับผิดชอบการบำรุงรักษา และใครมีสิทธิใช้ประโยชน์

ห้า ประเมินอัตราการใช้งานจริง ต้นทุนการดูแลรักษา และประโยชน์ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นหลังการส่งมอบ

ตัวอย่างเช่น หากมีการจัดซื้อเครื่องจักรให้กลุ่มเกษตรกร การตรวจสอบไม่ควรสิ้นสุดเพียงการยืนยันว่ามีเครื่องจักรอยู่จริง แต่ต้องตรวจสอบจำนวนชั่วโมงใช้งาน ค่าซ่อมบำรุง ค่าเชื้อเพลิง จำนวนสมาชิกที่ได้ใช้ และต้นทุนที่ประหยัดได้จริงด้วย

ในกรณีที่ยังไม่มีหลักฐานการจัดซื้อจัดจ้างเฉพาะโครงการ ไม่ควรกล่าวหาว่ามีการจัดซื้อเกินราคา การสมยอมราคา หรือการใช้ทรัพย์สินผิดวัตถุประสงค์

5.7 การตรวจสอบความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ

การตรวจสอบงบประมาณที่สมบูรณ์ควรพิจารณาทั้งต้นทุนทางการเงินและผลตอบแทนทางเศรษฐกิจ

การวิเคราะห์อาจใช้เครื่องมือ เช่น การวิเคราะห์ต้นทุน–ผลประโยชน์ (Cost–Benefit Analysis) มูลค่าปัจจุบันสุทธิ (Net Present Value: NPV) อัตราผลตอบแทนภายใน (Internal Rate of Return: IRR) และการประเมินต้นทุนต่อผลลัพธ์

อย่างไรก็ตาม ต้องใช้ข้อมูลกระแสเงินสดจริง อายุการใช้งานทรัพย์สิน ค่าใช้จ่ายบำรุงรักษา และสมมติฐานด้านราคาที่มีเหตุผล

ที่สำคัญ ต้องแยกประโยชน์ที่เกิดจากการสนับสนุนของรัฐออกจากประโยชน์ที่เกษตรกรอาจได้รับอยู่แล้ว แม้ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (2563) ศึกษาศักยภาพการผลิตและการตลาดข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ในระบบเกษตรแปลงใหญ่ โดยสำรวจเกษตรกร 298 รายใน 12 จังหวัด พบว่าเกษตรกรในโครงการมีผลตอบแทนสุทธิเฉลี่ย 1,613.67 บาทต่อไร่ ส่วนเกษตรกรนอกโครงการมีผลตอบแทนสุทธิเฉลี่ย 1,544.67 บาทต่อไร่

แม้กลุ่มในโครงการมีผลตอบแทนสุทธิสูงกว่าเล็กน้อย แต่การศึกษาเดียวกันยังพบปัญหาการรวมกลุ่มที่ไม่เข้มแข็งและการพึ่งพาน้ำฝน

ผลการวิจัยนี้สะท้อนว่าการเข้าร่วมโครงการอาจมีประโยชน์ แต่ระดับผลตอบแทนต้องพิสูจน์เป็นรายสินค้าและรายพื้นที่ ไม่สามารถนำผลต่างจากการศึกษาข้าวโพดในพื้นที่อื่นมาใช้แทนผลลัพธ์ของบันนังสตาได้

5.8 ตัวเลขผลสำเร็จระดับประเทศต้องตรวจสอบวิธีคำนวณด้วย

คู่มือโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ประจำปีงบประมาณ 2569 ของกรมส่งเสริมการเกษตร ระบุผลประโยชน์สะสมจากการลดต้นทุนและเพิ่มผลผลิตในระดับประเทศรวมประมาณ 137,213.18 ล้านบาทตลอดช่วงการดำเนินงานแปดปีที่อ้างถึงในเอกสาร

ตัวเลขนี้เป็นผลประโยชน์ที่หน่วยงานรายงานตามวิธีประเมินของโครงการ มิใช่วงเงินที่รัฐบาลเบิกจ่าย และมิใช่รายได้สุทธิที่ได้รับการพิสูจน์เป็นรายบุคคล

ในการนำตัวเลขดังกล่าวไปใช้เชิงนโยบาย จำเป็นต้องตรวจสอบวิธีคำนวณ ฐานเปรียบเทียบ การนับซ้ำ และการแยกผลของโครงการออกจากความเปลี่ยนแปลงของตลาด

ไม่ควรใช้ผลประโยชน์สะสมระดับประเทศเป็นหลักฐานว่าทุกแปลงในอำเภอบันนังสตาประสบความสำเร็จในอัตราเดียวกัน

6. ข้อดี ข้อเสีย และข้อจำกัดของการพัฒนา

6.1 ประโยชน์เชิงเศรษฐกิจที่มีศักยภาพ

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่มีโอกาสช่วยเกษตรกรในสามมิติสำคัญ ได้แก่ การลดต้นทุนต่อหน่วย การเพิ่มรายได้จากสินค้าที่มีคุณภาพ และการลดความเสี่ยงจากการดำเนินธุรกิจโดยลำพัง

การจัดซื้อปัจจัยการผลิตร่วมกันอาจช่วยลดต้นทุน หากกลุ่มมีปริมาณการซื้อที่เหมาะสมและบริหารจัดการอย่างโปร่งใส

การรวมผลผลิตอาจช่วยลดค่าใช้จ่ายขนส่งและเพิ่มความสม่ำเสมอของสินค้า หากสามารถจัดการมาตรฐานและเวลาเก็บเกี่ยวได้

การใช้ระบบข้อมูลร่วมกันอาจช่วยให้สมาชิกตัดสินใจเกี่ยวกับราคา ปริมาณผลิต และช่องทางตลาดได้ดีขึ้น

ประโยชน์ทั้งหมดนี้ควรถูกตรวจวัดด้วยข้อมูลจริง ไม่ใช่ใช้เพียงจำนวนกิจกรรมการฝึกอบรมหรือจำนวนผู้เข้าร่วมประชุมเป็นตัวแทนผลสัมฤทธิ์ทางเศรษฐกิจ

6.2 ข้อเสียและความเสี่ยงจากการรวมกลุ่ม

การบริหารแบบกลุ่มอาจมีต้นทุนใหม่เกิดขึ้น เช่น ค่าใช้จ่ายการประชุม การทำบัญชี ค่าจ้างผู้จัดการ ค่าขนส่งร่วม และค่าบำรุงรักษาทรัพย์สิน

หากต้นทุนการบริหารกลุ่มสูงกว่าประโยชน์ที่ประหยัดได้ การรวมกลุ่มอาจไม่สร้างกำไรสุทธิเพิ่มขึ้น

นอกจากนี้ ยังมีความเสี่ยงจากการกระจายผลประโยชน์ไม่เท่าเทียมกัน สมาชิกที่มีพื้นที่มากหรือมีความสัมพันธ์ทางการตลาดดีกว่าอาจได้รับประโยชน์มากกว่าสมาชิกที่มีพื้นที่ขนาดเล็ก

จึงจำเป็นต้องกำหนดหลักเกณฑ์ด้านสิทธิ การตัดสินใจ และการแบ่งปันผลประโยชน์ให้ชัดเจนตั้งแต่เริ่มดำเนินงาน

6.3 ข้อจำกัดด้านหลักฐานเชิงประจักษ์

เมื่อพิจารณาหลักฐานระหว่างปี 2563–2569 ยังไม่สามารถยืนยันข้อมูลสำคัญบางประการได้อย่างครบถ้วน ได้แก่ จำนวนกลุ่มที่ยังดำเนินงานในปี 2569 พื้นที่รวมปัจจุบัน จำนวนสมาชิกที่ไม่ซ้ำกัน ผลผลิตรวม ต้นทุนเฉลี่ย และรายได้สุทธิหลังเข้าร่วมโครงการ

ยิ่งไปกว่านั้น ยังไม่พบฐานข้อมูลสาธารณะที่เชื่อมงบประมาณรายโครงการเข้ากับผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจของสมาชิกทุกกลุ่มได้ครบถ้วน

ดังนั้น การสรุปว่าโครงการแปลงใหญ่ทั้งหมดของอำเภอประสบความสำเร็จ หรือการสรุปว่าใช้งบประมาณไม่คุ้มค่า จึงยังไม่มีหลักฐานรองรับเพียงพอทั้งสองกรณี

7. ข้อสังเกตหรือข้อกังวล

7.1 ความสำเร็จทางทะเบียนอาจไม่เท่ากับความสำเร็จทางเศรษฐกิจ

การมีชื่อกลุ่มในทะเบียนและมีจำนวนสมาชิกตามเกณฑ์เป็นเพียงเงื่อนไขเริ่มต้นของการดำเนินโครงการ

สิ่งที่จำเป็นต้องพิสูจน์ต่อไปคือกลุ่มมีการจัดซื้อร่วม การวางแผนผลิตร่วม การจำหน่ายผ่านกลุ่ม และการแบ่งผลประโยชน์จริงมากน้อยเพียงใด

หากสมาชิกยังดำเนินธุรกิจแยกกันเป็นส่วนใหญ่ ประโยชน์ด้านอำนาจต่อรองอาจเกิดขึ้นน้อยกว่าที่คาดหวัง

7.2 ความเสี่ยงจากการกำหนดเป้าหมายเชิงปริมาณมากเกินไป

หากหน่วยงานมุ่งเพิ่มจำนวนแปลงหรือจำนวนสมาชิกเป็นหลัก อาจเกิดแรงจูงใจให้เร่งจัดตั้งกลุ่มโดยไม่ได้ประเมินความพร้อมอย่างเพียงพอ

การขยายตัวของจำนวนกลุ่มจึงควรเกิดขึ้นตามความต้องการทางธุรกิจจริง ไม่ใช่เพียงเพื่อให้บรรลุเป้าหมายทางการบริหาร

7.3 ความเสี่ยงจากการใช้งบประมาณที่ไม่เชื่อมโยงกับตลาด

การสนับสนุนอาคาร เครื่องจักร หรือระบบแปรรูปโดยไม่มีแผนธุรกิจและตลาดรองรับ อาจสร้างสินทรัพย์ที่ใช้งานต่ำกว่าศักยภาพ

ในกรณีดังกล่าว รัฐอาจสามารถเบิกจ่ายเงินและส่งมอบทรัพย์สินได้ครบถ้วน แต่เกษตรกรอาจไม่ได้รับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจตามเป้าหมาย

จึงควรให้ความสำคัญกับการตรวจสอบความต้องการของตลาดและปริมาณผลผลิตก่อนตัดสินใจลงทุน

7.4 ความเสี่ยงด้านข้อมูลและความเป็นธรรม

การที่ทะเบียนสมาชิกและพื้นที่มีความคลาดเคลื่อนอาจส่งผลต่อการคัดเลือกผู้ได้รับการสนับสนุน การคำนวณเงินช่วยเหลือ และการประเมินผลสัมฤทธิ์

หากไม่มีระบบตรวจสอบข้อมูลที่โปร่งใส เกษตรกรบางกลุ่มอาจเสียโอกาส ขณะที่บางกลุ่มอาจได้รับการสนับสนุนซ้ำโดยไม่ตั้งใจ

ระบบข้อมูลควรให้ความสำคัญกับความถูกต้อง ความเป็นปัจจุบัน และการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลควบคู่กัน

7.5 ความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและข้อกำหนดตลาด

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ระยะต่อไปต้องคำนึงถึงฝนตกหนัก น้ำท่วมขัง ภัยแล้ง โรคพืช และความไม่แน่นอนของฤดูกาลผลิต

สำหรับสินค้าเกษตรที่เข้าสู่ห่วงโซ่การค้าระหว่างประเทศ ยังต้องติดตามข้อกำหนดด้านคุณภาพ ความปลอดภัย และการตรวจสอบย้อนกลับตามลักษณะของสินค้าและตลาดปลายทาง

การเพิ่มผลผลิตโดยไม่คำนึงถึงสิ่งแวดล้อมหรือมาตรฐานตลาดอาจสร้างต้นทุนและความเสี่ยงใหม่ให้เกษตรกรในอนาคต

8. ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ

8.1 จัดทำทะเบียนเกษตรแปลงใหญ่ระดับอำเภอที่ตรวจสอบได้

ควรให้สำนักงานเกษตรอำเภอบันนังสตาร่วมกับสำนักงานเกษตรจังหวัดยะลา การยางแห่งประเทศไทย และสำนักงานปศุสัตว์ ตรวจสอบรายชื่อและสถานะกลุ่มทั้งหมด

ข้อมูลพื้นฐานควรประกอบด้วยรหัสกลุ่ม ปีที่รับรอง ชนิดสินค้า ที่ตั้ง พื้นที่ สมาชิก สถานะการดำเนินงาน และหน่วยงานที่รับผิดชอบ

ต้องมีระบบตรวจสอบการซ้ำซ้อนของสมาชิกและปรับปรุงข้อมูลตามรอบเวลาที่กำหนด

ข้อเสนอนี้สอดคล้องกับหลักการพัฒนาสถิติระดับพื้นที่ของสำนักงานสถิติแห่งชาติ ที่ให้ความสำคัญกับการใช้ข้อมูลสำหรับการตัดสินใจตามปัญหาและบริบทของพื้นที่

8.2 จัดทำระบบเปิดเผยงบประมาณเกษตรแปลงใหญ่

ควรพัฒนาระบบแสดงข้อมูลงบประมาณและผลการดำเนินงานเป็นรายกลุ่ม โดยระบุว่าได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานใด ปีใด วงเงินเท่าใด และใช้เพื่อกิจกรรมประเภทใด

ระบบดังกล่าวควรเปิดเผยรายการจัดซื้อจัดจ้างและผลตรวจรับเท่าที่กฎหมายอนุญาต พร้อมสรุปจำนวนผู้ได้รับประโยชน์และผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ

การเปิดเผยข้อมูลไม่ควรจำกัดอยู่เพียงรายงานว่าใช้เงินไปเท่าใด แต่ควรแสดงด้วยว่าเกิดประโยชน์ต่อเกษตรกรอย่างไร

8.3 สร้างระบบประเมินผลที่เน้นรายได้สุทธิ

ควรกำหนดตัวชี้วัดสำคัญ ได้แก่ ต้นทุนต่อไร่ ต้นทุนต่อกิโลกรัม ผลผลิตต่อไร่ รายได้สุทธิ จำนวนสมาชิกที่มีส่วนร่วมจริง และสัดส่วนผลผลิตที่จำหน่ายผ่านกลุ่ม

สำหรับกลุ่มปศุสัตว์ควรเพิ่มเติมต้นทุนอาหารสัตว์ อัตรารอด ระยะเวลาเลี้ยง และผลตอบแทนต่อรอบการผลิต

ตัวชี้วัดต้องมีข้อมูลก่อนเริ่มกิจกรรมและข้อมูลหลังดำเนินงาน เพื่อประเมินความเปลี่ยนแปลงได้อย่างมีเหตุผล

8.4 สนับสนุนการตลาดก่อนการขยายการผลิต

ควรเปลี่ยนแนวทางจากการเพิ่มปริมาณสินค้าโดยไม่ทราบความต้องการตลาด ไปสู่การผลิตตามความต้องการของผู้ซื้อและมาตรฐานที่ตลาดกำหนด

กลุ่มทุเรียนควรมีข้อมูลปริมาณผลผลิตตามฤดูกาล คุณภาพสินค้า และเงื่อนไขผู้รับซื้อ

กลุ่มพืชผักควรพัฒนาปฏิทินการผลิตและระบบจัดส่งที่สามารถตอบสนองตลาดท้องถิ่นได้อย่างต่อเนื่อง

กลุ่มยางพาราควรพัฒนาการรวมผลผลิตและการตรวจสอบคุณภาพ ส่วนกลุ่มปศุสัตว์ควรเชื่อมโยงต้นทุนอาหารสัตว์ การจัดการสุขภาพสัตว์ และตลาดปลายทาง

8.5 พัฒนาผู้นำและผู้จัดการธุรกิจเกษตรชุมชน

ความสำเร็จของการรวมกลุ่มขึ้นอยู่กับความสามารถในการบริหารไม่น้อยกว่าความสามารถในการผลิต

จึงควรส่งเสริมการพัฒนาผู้นำกลุ่มและผู้จัดการธุรกิจชุมชนให้มีทักษะด้านบัญชี การตลาด การบริหารความเสี่ยง การจัดทำสัญญา และการใช้ข้อมูลประกอบการตัดสินใจ

งานวิจัยของวิระกุล (2564) ซึ่งศึกษาความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรแปลงใหญ่ข้าวในจังหวัดขอนแก่น สนับสนุนความสำคัญของคุณลักษณะผู้ประกอบการ ความสามารถในการปรับตัว และการนำความรู้และเทคโนโลยีมาใช้

แนวทางนี้สามารถนำมาปรับใช้เป็นกรอบพัฒนาศักยภาพ แต่ต้องคำนึงถึงความแตกต่างของบริบทอำเภอบันนังสตา

8.6 พัฒนา CLDO เป็นกลไกสนับสนุนเศรษฐกิจฐานราก

อีกแนวทางหนึ่งที่ควรพิจารณาคือการพัฒนาองค์กรด้านวิถีชีวิตและอาชีพชุมชน หรือ Community Livelihood Development Organization (CLDO) เป็นกลไกประสานความร่วมมือระหว่างรัฐ เอกชน และประชาชน

CLDO อาจทำหน้าที่สนับสนุนข้อมูลธุรกิจ ตลาด การวางแผนผลิต การจัดซื้อร่วม และการพัฒนาผู้จัดการกลุ่ม โดยไม่จำเป็นต้องเข้าไปควบรวมกรรมสิทธิ์ที่ดินหรือแทนที่การบริหารของทุกกลุ่ม

การจัดตั้งหรือทดลองใช้รูปแบบดังกล่าวควรกำหนดบทบาท ตัวแทน สิทธิ ทรัพยากร ความรับผิดชอบ ความเสี่ยง และผลตอบแทนตามหลัก 7R อย่างชัดเจน

ที่สำคัญ CLDO ต้องไม่กลายเป็นองค์กรบริหารอีกชั้นหนึ่งที่เพิ่มค่าใช้จ่ายโดยไม่สร้างประโยชน์ต่อสมาชิก

ก่อนขยายผลจึงควรทดลองในระดับที่มีความพร้อม และประเมินความคุ้มค่ากับการยอมรับของเกษตรกรอย่างเป็นระบบ

8.7 จัดทำการประเมินผลอิสระและเปิดรับการมีส่วนร่วม

ควรเปิดโอกาสให้มหาวิทยาลัย นักวิจัย ภาคประชาสังคม และองค์กรเกษตรกรมีส่วนร่วมในการประเมินผลตามบทบาทที่เหมาะสม

การประเมินควรครอบคลุมทั้งผลทางเศรษฐกิจ ความเป็นธรรม ความโปร่งใส ความพึงพอใจของสมาชิก และผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม

โดยเฉพาะการประเมินผลสัมฤทธิ์ของเงินงบประมาณ ควรแยกผู้ดำเนินโครงการออกจากผู้ประเมินในระดับที่เหมาะสม เพื่อสร้างความน่าเชื่อถือของข้อค้นพบ

8.8 กำหนดแผนพัฒนาเป็นระยะและขยายผลตามหลักฐาน

ระยะเริ่มต้นควรเน้นการจัดทำทะเบียนและข้อมูลเศรษฐกิจฐานของแต่ละกลุ่ม

ระยะต่อมาควรทดลองกิจกรรมที่มีต้นทุนต่ำ เช่น การจัดซื้อร่วม การวางแผนผลผลิต การเชื่อมผู้ซื้อ และการปรับปรุงบัญชี

เมื่อมีหลักฐานว่ากิจกรรมใดลดต้นทุนหรือเพิ่มรายได้สุทธิได้จริง จึงค่อยพิจารณาขยายผลและลงทุนโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็น

เป้าหมายเชิงนโยบายควรอยู่ที่การเพิ่มผลตอบแทนสุทธิและคุณภาพชีวิตของเกษตรกร มากกว่าการเพิ่มจำนวนโครงการหรือวงเงินใช้จ่าย

9. ข้อเสนอด้านธรรมาภิบาลและการกระจายผลประโยชน์

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ที่ยั่งยืนจำเป็นต้องมีหลักธรรมาภิบาลควบคู่กับการเพิ่มประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ

ประการแรก กลุ่มควรมีระบบเปิดเผยบัญชีรายรับ รายจ่าย และผลประกอบการให้สมาชิกตรวจสอบได้

ประการที่สอง สมาชิกควรมีสิทธิร่วมตัดสินใจเกี่ยวกับการลงทุน การใช้ทรัพย์สิน และการจัดสรรผลประโยชน์ตามกติกาที่เป็นธรรม

ประการที่สาม ควรมีกลไกป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อนในการจัดซื้อ การจำหน่ายสินค้า และการทำสัญญากับผู้ประกอบการ

ประการที่สี่ ต้องคำนึงถึงเกษตรกรรายย่อย ผู้หญิง เยาวชน และครัวเรือนที่มีข้อจำกัดด้านทุนหรือการเข้าถึงตลาด เพื่อไม่ให้การสนับสนุนภาครัฐกระจุกตัวอยู่กับสมาชิกที่มีทรัพยากรมากกว่า

ประการสุดท้าย ควรมีระบบรับข้อร้องเรียนและติดตามแก้ไขปัญหาที่สามารถเข้าถึงได้โดยไม่สร้างความเสี่ยงต่อผู้ร้องเรียน

ในมุมมองเศรษฐศาสตร์สถาบัน การพัฒนาการเกษตรไม่ได้ขึ้นอยู่กับปัจจัยการผลิตเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับกติกา ความไว้วางใจ และความสามารถในการประสานความร่วมมือระหว่างผู้เกี่ยวข้องด้วย

หากกติกาของกลุ่มไม่เป็นธรรม แม้ประสิทธิภาพการผลิตจะเพิ่มขึ้น ผลประโยชน์อาจไม่กระจายไปถึงสมาชิกทุกกลุ่มอย่างเหมาะสม

สรุป

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ของอำเภอบันนังสตา จังหวัดยะลา ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569 สะท้อนความพยายามของภาครัฐในการส่งเสริมการรวมกลุ่มเกษตรกร เพื่อแก้ไขข้อจำกัดด้านขนาดการผลิต ต้นทุน คุณภาพสินค้า และอำนาจต่อรองทางการตลาด

หลักฐานราชการแสดงให้เห็นการรวมกลุ่มด้านพืชสวน พืชผัก ยางพารา และปศุสัตว์ ตลอดจนกิจกรรมส่งเสริมการเกษตรที่ยังดำเนินอยู่ในปี 2569

อย่างไรก็ตาม ยังมีข้อจำกัดด้านความครบถ้วนของทะเบียนข้อมูลและผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ ทำให้ไม่สามารถยืนยันได้ว่าเกษตรแปลงใหญ่ทั้งหมดของอำเภอมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้นหรือลดต้นทุนได้มากน้อยเพียงใด

ขณะเดียวกัน การตรวจสอบข้อมูลทางงบประมาณพบว่ามีเอกสารทางราชการเกี่ยวกับวงเงินและผลการเบิกจ่ายระดับจังหวัด แต่ยังไม่สามารถเชื่อมโยงตัวเลขเหล่านั้นกับต้นทุนและผลสัมฤทธิ์ของเกษตรแปลงใหญ่ทุกกลุ่มในอำเภอบันนังสตาได้อย่างครบถ้วน

ความคลาดเคลื่อนทางข้อมูลบางรายการเป็นประเด็นที่ควรตรวจสอบและกระทบยอด แต่ไม่สามารถนำไปกล่าวหาว่ามีการทุจริตโดยปราศจากหลักฐานทางบัญชีและพยานหลักฐานที่เกี่ยวข้อง

ในทัศนะนักเศรษฐศาสตร์การเกษตร ความสำเร็จของนโยบายเกษตรแปลงใหญ่จึงไม่ควรตัดสินจากจำนวนกลุ่ม จำนวนสมาชิก จำนวนไร่ หรือร้อยละการเบิกจ่ายงบประมาณเพียงอย่างเดียว

แต่ต้องพิจารณาว่าเกษตรกรสามารถเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ลดต้นทุนธุรกรรม เข้าถึงตลาดที่เป็นธรรม มีรายได้สุทธิที่มั่นคง และลดความเปราะบางทางเศรษฐกิจได้จริงหรือไม่

ข้อเสนอสำคัญคือการพัฒนาระบบข้อมูลเดียวที่ตรวจสอบได้ การเปิดเผยงบประมาณรายโครงการ การส่งเสริมการตลาดนำการผลิต การพัฒนาผู้นำและผู้จัดการธุรกิจเกษตรชุมชน ตลอดจนการประเมินผลสัมฤทธิ์อย่างเป็นอิสระ

การพัฒนา CLDO อาจเป็นอีกทางเลือกหนึ่งสำหรับประสานความร่วมมือระหว่างรัฐ เอกชน และประชาชน แต่ต้องได้รับการออกแบบและทดลองโดยยึดหลักความคุ้มค่า ความโปร่งใส และความเป็นธรรม

ท้ายที่สุด โจทย์สำคัญของเกษตรแปลงใหญ่บันนังสตาไม่ใช่เพียงว่าจะเพิ่มจำนวนแปลงใหญ่ได้อีกกี่แห่ง แต่คือจะทำอย่างไรให้เกษตรกรที่รวมกลุ่มกันแล้วมีชีวิตความเป็นอยู่ดีขึ้นอย่างวัดผลได้ และให้เงินงบประมาณของประชาชนสร้างคุณค่าต่อเศรษฐกิจฐานรากอย่างแท้จริง

เพราะการพัฒนาการเกษตรที่ยั่งยืน ไม่ควรจบลงที่รายงานการใช้จ่ายงบประมาณ แต่ควรสะท้อนอยู่ในรายได้ ความมั่นคง และโอกาสทางเศรษฐกิจของครัวเรือนเกษตรกรทุกกลุ่มอย่างเป็นธรรม

🔍 แหล่งข้อมูลอ้างอิง

เอกสารต้นทางสำคัญที่สามารถใช้ตรวจสอบข้อมูลและติดตามเพิ่มเติม ได้แก่

1. กรมส่งเสริมการเกษตร — ระบบสารสนเทศเกษตรแปลงใหญ่ (Co-Farm)
   https://co-farm.doae.go.th/profileslist.php
2. สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา — เอกสารประกอบการประชุม SCP ครั้งที่ 4/2566
   https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-452891791140
3. สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา — รายงานการประชุม SCP ครั้งที่ 2/2567
   https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-461191791840
4. สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา — รายงานการประชุม SCP ครั้งที่ 1/2568
   https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-471091791062
5. สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา — รายงานการประชุมคณะอนุกรรมการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา ครั้งที่ 1/2569
   https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-481991791799
6. สำนักงานเกษตรอำเภอบันนังสตา — ข่าวกิจกรรมส่งเสริมการเกษตร
   https://yala.doae.go.th/bannangsata/
7. สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร — สำนักวิจัยเศรษฐกิจการเกษตร
   https://baer.oae.go.th/
8. สำนักงานสถิติแห่งชาติ — สถิติทางการระดับจังหวัดยะลา
   https://www.nso.go.th/nsoweb/official_stat/province/J?set_lang=th
9. สำนักงบประมาณ — ระบบข้อมูลและการวิเคราะห์งบประมาณภาครัฐ
   https://thaibudget.bb.go.th/
10. ระบบการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐด้วยอิเล็กทรอนิกส์ (e-GP)
    https://www.gprocurement.go.th/
11. INTOSAI — Performance Audit Principles (ISSAI 300)
    https://www.issai.org/pronouncements/issai-300-performance-audit-principles/

📚 บรรณานุกรม

กรมส่งเสริมการเกษตร. (ม.ป.ป.). ระบบสารสนเทศโครงการส่งเสริมการเกษตรแบบแปลงใหญ่ (Co-Farm). https://co-farm.doae.go.th/profileslist.php

กรมส่งเสริมการเกษตร, สำนักส่งเสริมและจัดการสินค้าเกษตร. (2569). คู่มือโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่เพื่อปรับเพิ่มผลิตภาพการผลิต ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569. https://agriman.doae.go.th/ปีงบประมาณ-พ-ศ-2569/

คงธนจารุอนันต์, ร., และเชื้อเมืองพาน, อ. (2564). ความเข้มแข็งของกลุ่มเกษตรกรระบบเกษตรนาแปลงใหญ่ในจังหวัดเชียงราย. วารสารวิจัยและส่งเสริมวิชาการเกษตร, 38(3), 182–193. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/MJUJN/article/view/243335

วิระกุล, ว. (2564). ปัจจัยที่มีผลต่อความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรแปลงใหญ่ข้าวจังหวัดขอนแก่น. วารสารวิชาการและวิจัย มหาวิทยาลัยภาคตะวันออกเฉียงเหนือ, 11(2), 197–211. https://so04.tci-thaijo.org/index.php/neuarj/article/view/249487

สำนักงานเกษตรจังหวัดยะลา. (2567). รายงานประจำปี 2567.

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา. (2566). เอกสารประกอบการประชุมคณะกรรมการขับเคลื่อนงานด้านการเกษตรจังหวัดยะลา ครั้งที่ 4/2566 วันที่ 24 พฤศจิกายน 2566. https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-452891791140

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา. (2567). รายงานการประชุมคณะกรรมการขับเคลื่อนงานด้านการเกษตรจังหวัดยะลา ครั้งที่ 2/2567 วันที่ 20 มีนาคม 2567. https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-461191791840

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา. (2568). รายงานการประชุมคณะกรรมการขับเคลื่อนงานด้านการเกษตรจังหวัดยะลา ครั้งที่ 1/2568 วันที่ 3 มีนาคม 2568. https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-471091791062

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา. (2569). รายงานการประชุมคณะอนุกรรมการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา ครั้งที่ 1/2569 วันที่ 21 มกราคม 2569. https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-481991791799

สำนักงานเกษตรอำเภอบันนังสตา. (2569ก, 15 มิถุนายน). เกษตรบันนังสตา ลงพื้นที่เยี่ยมเยียนแปลงใหญ่พืชผัก ตำบลบันนังสตา. https://yala.doae.go.th/bannangsata/

สำนักงานเกษตรอำเภอบันนังสตา. (2569ข, 15 มิถุนายน). เกษตรบันนังสตา ร่วมบูรณาการงานวิจัยจากมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา เพื่อขยายพื้นที่ปลูกกล้วยหิน พืช GI จังหวัดยะลา. https://yala.doae.go.th/bannangsata/

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร, สำนักวิจัยเศรษฐกิจการเกษตร. (2563). การศึกษาศักยภาพการผลิตและการตลาดข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ในพื้นที่โครงการระบบส่งเสริมการเกษตรแบบแปลงใหญ่ (เอกสารวิจัยเศรษฐกิจการเกษตร เลขที่ 123/2563). https://baer.oae.go.th/no-123-2563/

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2569). แผนพัฒนาสถิติระดับจังหวัดยะลา พ.ศ. 2566–2570 ฉบับทบทวนประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569. https://www.nso.go.th/nsoweb/official_stat/province/J?set_lang=th

International Organization of Supreme Audit Institutions. (2019). ISSAI 300: Performance audit principles. https://www.issai.org/pronouncements/issai-300-performance-audit-principles/

หมายเหตุด้านหลักฐานและจริยธรรมทางวิชาการ: บทความนี้เป็นการสังเคราะห์เอกสารสาธารณะและวิเคราะห์เชิงนโยบาย ไม่ใช่ผลการตรวจสอบบัญชีหรือการตรวจสอบการทุจริตโดยหน่วยงานที่มีอำนาจ ข้อมูลที่ยังไม่สมบูรณ์ไม่ควรถูกตีความเป็นข้อมูลศูนย์ และข้อผิดพลาดด้านเอกสารไม่ควรถูกนำไปใช้กล่าวหาบุคคลหรือหน่วยงานโดยปราศจากหลักฐานเพิ่มเติม