การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอเมืองยะลา จังหวัดยะลา

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอเมืองยะลา จังหวัดยะลา ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569

Development of Large-Scale Agriculture in Mueang Yala District, Yala Province, Thailand, 2020–2026: An Agricultural Economic and Forensic Budget Analysis

บทความวิชาการเชิงวิเคราะห์ด้านเศรษฐศาสตร์การเกษตร การตรวจสอบงบประมาณภาครัฐ (Forensic Budget Analysis) การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก และนโยบายสาธารณะ

ข้อมูล ณ วันอาทิตย์ที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

บทนำ

ตลอดระยะเวลาหลายปีที่ผ่านมา ประเทศไทยพยายามแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างของภาคการเกษตรผ่านนโยบายส่งเสริมการรวมกลุ่มเกษตรกร โดยเฉพาะโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ ซึ่งมีเป้าหมายสำคัญในการลดต้นทุนการผลิต เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร พัฒนาคุณภาพสินค้า และยกระดับความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรรายย่อย

อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญของการพัฒนาไม่ได้อยู่เพียงว่า รัฐสามารถจัดตั้งกลุ่มเกษตรแปลงใหญ่ได้จำนวนเท่าใด แต่ต้องพิจารณาว่าเกษตรกรที่เข้าร่วมได้รับประโยชน์ทางเศรษฐกิจอย่างแท้จริงเพียงใด และเงินงบประมาณของรัฐที่นำไปสนับสนุนก่อให้เกิดความคุ้มค่า ความโปร่งใส และความยั่งยืนหรือไม่

อำเภอเมืองยะลา จังหวัดยะลา เป็นพื้นที่ที่น่าสนใจสำหรับการศึกษาประเด็นดังกล่าว เนื่องจากมีความหลากหลายทางเศรษฐกิจการเกษตร ทั้งยางพารา ข้าว ผัก ทุเรียน มังคุด มะพร้าว ข้าวโพดหวาน และโคเนื้อ อีกทั้งเป็นพื้นที่ที่มีความเชื่อมโยงระหว่างเศรษฐกิจเมืองกับเศรษฐกิจชนบท

ตามแผนพัฒนาการเกษตรระดับอำเภอเมืองยะลา พ.ศ. 2566–2570 ฉบับทบทวนปี 2569 สำนักงานเกษตรอำเภอเมืองยะลาระบุรายชื่อกลุ่มเกษตรแปลงใหญ่จำนวน 21 กลุ่ม ครอบคลุมสินค้าเกษตร 8 ประเภท ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนถึงการมีฐานองค์กรเกษตรกรที่สามารถใช้เป็นกลไกขับเคลื่อนเศรษฐกิจในพื้นที่ได้ (สำนักงานเกษตรอำเภอเมืองยะลา, 2569)

แต่เมื่อพิจารณารายละเอียด กลับพบข้อจำกัดสำคัญด้านความครบถ้วนของข้อมูล ความสอดคล้องระหว่างรายชื่อกลุ่มกับตารางสถิติ และความสามารถในการตรวจสอบผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจของโครงการ

ปัญหาดังกล่าวนำไปสู่คำถามเชิงนโยบายอย่างน้อยสามประการ

ประการแรก การดำเนินงานเกษตรแปลงใหญ่ในช่วงปี พ.ศ. 2563–2569 ได้พัฒนาไปถึงระดับใด และสามารถยกระดับคุณภาพชีวิตของเกษตรกรได้จริงหรือไม่

ประการที่สอง การจัดสรรและใช้จ่ายงบประมาณภาครัฐสามารถตรวจสอบย้อนกลับไปถึงกิจกรรม ทรัพย์สิน และผลประโยชน์ที่เกษตรกรได้รับมากน้อยเพียงใด

ประการที่สาม อำเภอเมืองยะลาควรปรับเปลี่ยนแนวทางการพัฒนาจากการบริหารโครงการแบบแยกส่วน ไปสู่ระบบการบริหารจัดการเศรษฐกิจเกษตรร่วมกันที่มีประสิทธิภาพ โปร่งใส และเป็นธรรมอย่างไร

บทความนี้จึงมุ่งวิเคราะห์สถานการณ์เกษตรแปลงใหญ่ผ่านมุมมองนักเศรษฐศาสตร์การเกษตร โดยใช้ข้อมูลทางราชการ งานวิจัยทางวิชาการ การวิเคราะห์ SWOT และกรอบการตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์การเงินภาครัฐ เพื่อเสนอแนวทางพัฒนานโยบายสาธารณะที่สอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจและสังคมร่วมสมัย

การศึกษานี้เป็นการวิเคราะห์เอกสารและข้อมูลทุติยภูมิ มิใช่การตรวจสอบบัญชีตามมาตรฐานการสอบบัญชีหรือการตรวจสอบเพื่อชี้มูลความผิดของหน่วยงานหรือบุคคลใด

คำสำคัญ

เกษตรแปลงใหญ่, อำเภอเมืองยะลา, จังหวัดยะลา, เศรษฐศาสตร์การเกษตร, เศรษฐกิจฐานราก, Forensic Budget Analysis, SWOT Analysis, การบริหารจัดการร่วม, ความโปร่งใสทางการคลัง, นโยบายสาธารณะ, CLDO, Public–Private–People Partnership

1. เกษตรแปลงใหญ่: จากนโยบายการรวมกลุ่มสู่การพัฒนาเศรษฐกิจเกษตรกร

แนวคิดเกษตรแปลงใหญ่ตั้งอยู่บนหลักเศรษฐศาสตร์ว่าด้วยการประหยัดต่อขนาด (Economies of Scale) และการดำเนินการร่วมกัน (Collective Action)

เกษตรกรรายย่อยที่ประกอบกิจกรรมการผลิตแยกจากกันมักเผชิญต้นทุนต่อหน่วยสูง ทั้งค่าจัดซื้อปัจจัยการผลิต ค่าจ้างแรงงาน ค่าขนส่ง และค่าใช้จ่ายในการเข้าถึงตลาด

หากเกษตรกรสามารถรวมกลุ่มเพื่อบริหารปัจจัยเหล่านี้ร่วมกัน อาจช่วยลดต้นทุนธุรกรรม เพิ่มอำนาจต่อรอง และขยายโอกาสเข้าถึงตลาดที่มีข้อกำหนดด้านปริมาณและมาตรฐานสินค้า

อย่างไรก็ตาม การรวมกลุ่มเพียงอย่างเดียวไม่สามารถรับประกันความสำเร็จทางเศรษฐกิจได้

กลุ่มที่มีสมาชิกจำนวนมากแต่ไม่มีระบบบัญชี ไม่มีแผนธุรกิจ ไม่มีตลาดร่วม และไม่มีการแบ่งผลประโยชน์อย่างชัดเจน อาจไม่สามารถสร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจแตกต่างจากการผลิตรายบุคคลได้อย่างมีนัยสำคัญ

ในทางกลับกัน กลุ่มเกษตรกรขนาดเล็กที่มีผู้นำเข้มแข็ง มีการบริหารต้นทุนอย่างรอบคอบ และมีตลาดรองรับอย่างแน่นอน อาจสร้างรายได้สุทธิต่อสมาชิกสูงกว่ากลุ่มขนาดใหญ่ที่บริหารจัดการไม่ดี

การประเมินความสำเร็จจึงควรเปลี่ยนจากการให้ความสำคัญกับจำนวนกลุ่มและพื้นที่ ไปสู่การพิจารณาผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจและสังคมที่ตรวจสอบได้

งานวิจัยของ Arunrat และคณะ (2021) ซึ่งศึกษาเปรียบเทียบระบบการผลิตข้าวแบบแปลงใหญ่กับการผลิตรายย่อยในสี่ภูมิภาคของประเทศไทย พบว่ากลุ่มตัวอย่างที่ดำเนินการผลิตแบบแปลงใหญ่มีต้นทุนการผลิตต่ำกว่าร้อยละ 28.3 มีกำไรสูงกว่าร้อยละ 31.2 และมีการปล่อยก๊าซเรือนกระจกต่ำกว่าร้อยละ 11

ผลการศึกษาดังกล่าวแสดงให้เห็นศักยภาพของการจัดการผลิตร่วมกัน แต่ไม่สามารถนำตัวเลขผลประโยชน์ดังกล่าวมาอ้างว่าเป็นผลลัพธ์จริงของอำเภอเมืองยะลาได้ เนื่องจากสภาพพื้นที่ พืชที่ผลิต วิธีการจัดการ และโครงสร้างต้นทุนแตกต่างกัน

กล่าวอีกนัยหนึ่ง งานวิจัยให้เหตุผลสำหรับการทดลองพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ แต่ไม่ได้เป็นหลักฐานแทนการประเมินผลจริงในพื้นที่

2. สถานการณ์เกษตรแปลงใหญ่ของอำเภอเมืองยะลา ระหว่างปี 2563–2569

2.1 โครงสร้างกลุ่มเกษตรแปลงใหญ่

จากการตรวจสอบแผนพัฒนาการเกษตรระดับอำเภอเมืองยะลา ฉบับทบทวนปี 2569 พบรายชื่อกลุ่มเกษตรแปลงใหญ่จำนวน 21 กลุ่ม ประกอบด้วยกลุ่มยางพารา 8 กลุ่ม ข้าว 3 กลุ่ม ผัก 3 กลุ่ม ทุเรียน 2 กลุ่ม มังคุด 2 กลุ่ม และมะพร้าว ข้าวโพดหวาน กับโคเนื้ออย่างละ 1 กลุ่ม

กลุ่มยางพาราคิดเป็นประมาณร้อยละ 38.1 ของจำนวนกลุ่มทั้งหมด สะท้อนความสำคัญของยางพาราในโครงสร้างองค์กรเกษตรกรของพื้นที่

อย่างไรก็ตาม การที่ยางพารามีจำนวนกลุ่มมากที่สุดไม่ได้หมายความว่ามีผลตอบแทนทางเศรษฐกิจสูงที่สุด หรือเป็นกิจกรรมที่ควรได้รับงบประมาณสนับสนุนมากที่สุดโดยอัตโนมัติ

การตัดสินใจเชิงนโยบายจำเป็นต้องพิจารณาทั้งต้นทุน ผลผลิตสุทธิ มูลค่าเพิ่ม โอกาสทางการตลาด ความเสี่ยง และจำนวนครัวเรือนที่ได้รับประโยชน์

2.2 จำนวนสมาชิกและพื้นที่ดำเนินงาน

แม้แผนระดับอำเภอระบุชื่อกลุ่มไว้ 21 กลุ่ม แต่ตารางรายละเอียดที่ 30 กลับมีข้อมูลเพียง 15 รายการ และในจำนวนนี้มีเพียง 12 รายการที่ระบุตัวเลขสมาชิกและพื้นที่ครบถ้วน

เมื่อนำตัวเลขที่มีอยู่ใน 12 รายการมารวมกัน ได้จำนวนสมาชิกตามรายการ 681 ราย และพื้นที่ 2,807 ไร่

ข้อเท็จจริงสำคัญคือ ตัวเลขดังกล่าวไม่ใช่ยอดสมาชิกและพื้นที่รวมของเกษตรแปลงใหญ่ทั้ง 21 กลุ่ม และยังไม่สามารถยืนยันว่าเป็นจำนวนสมาชิกที่ไม่ซ้ำกันทุกกลุ่ม

นอกจากนี้ ตารางดังกล่าวยังอ้างอิงข้อมูลระดับอำเภอปี 2567 จึงไม่ควรนำไปกล่าวอ้างว่าเป็นสถานการณ์จริงล่าสุด ณ เดือนพฤศจิกายน 2569 โดยปราศจากการตรวจสอบทะเบียนเพิ่มเติม

ตัวอย่างกลุ่มที่มีข้อมูล ได้แก่ แปลงใหญ่ข้าวตำบลบุดี จำนวนสมาชิก 116 ราย พื้นที่ 395 ไร่ แปลงใหญ่ข้าวตำบลลำใหม่ สมาชิก 81 ราย พื้นที่ 312 ไร่ แปลงใหญ่ยางพาราตำบลลำใหม่ สมาชิก 35 ราย พื้นที่ 494.50 ไร่ และแปลงใหญ่ทุเรียนตำบลเปาะเส้ง สมาชิก 53 ราย พื้นที่ 63 ไร่

ข้อมูลเหล่านี้มีประโยชน์สำหรับการกำหนดพื้นที่ศึกษาหรือคัดเลือกกลุ่มนำร่อง แต่ยังไม่เพียงพอสำหรับสรุปว่ากลุ่มใดมีประสิทธิภาพสูงที่สุด

2.3 บริบทระดับจังหวัดและข้อจำกัดของการใช้ข้อมูล

ระบบสารสนเทศแปลงใหญ่ของกรมส่งเสริมการเกษตรแสดงข้อมูลจังหวัดยะลาจำนวน 140 แปลง สมาชิก 5,708 ราย และพื้นที่ 44,822.51 ไร่

ตัวเลขดังกล่าวเป็นข้อมูลระดับจังหวัด จึงไม่สามารถนำมาใช้แทนจำนวนแปลง สมาชิก หรือพื้นที่ของอำเภอเมืองยะลาโดยตรง

ในทำนองเดียวกัน สำมะโนการเกษตร พ.ศ. 2566 ของสำนักงานสถิติแห่งชาติรายงานว่าจังหวัดยะลามีผู้ถือครองทำการเกษตร 93,203 ราย และพื้นที่ถือครองทำการเกษตร 1,141,728 ไร่

ข้อมูลสำมะโนมีคุณค่าในการวิเคราะห์โครงสร้างเศรษฐกิจเกษตร แต่มีนิยามและประชากรเป้าหมายต่างจากทะเบียนสมาชิกเกษตรแปลงใหญ่ จึงไม่สามารถใช้แทนกันได้

ข้อจำกัดดังกล่าวมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการวิเคราะห์งบประมาณ เพราะหากนำข้อมูลที่มีนิยามต่างกันมาคำนวณ อาจทำให้ต้นทุนต่อเกษตรกรหนึ่งรายหรือการกระจายผลประโยชน์คลาดเคลื่อนอย่างมีนัยสำคัญ

2.4 พัฒนาการในช่วงปี 2563–2569

เมื่อพิจารณาตลอดช่วงเวลาการศึกษา พบว่ามีหลักฐานเกี่ยวกับการดำเนินนโยบายเกษตรแปลงใหญ่ในพื้นที่อย่างต่อเนื่อง แต่ข้อมูลที่เผยแพร่ยังไม่สามารถจัดทำอนุกรมเวลารายปีที่ครบถ้วนของทุกกลุ่มได้

ในช่วงปี 2563–2565 มีการดำเนินนโยบายเกษตรแปลงใหญ่ในระดับประเทศและพื้นที่ แต่ยังไม่พบชุดข้อมูลรายอำเภอที่แสดงสมาชิก พื้นที่ ต้นทุน ผลผลิต และรายได้ครบทุกปีภายใต้นิยามเดียวกัน

ปี 2566 มีข้อมูลจากสำมะโนการเกษตรและเอกสารการเกษตรของจังหวัด ซึ่งใช้เป็นฐานสำหรับวิเคราะห์โครงสร้างการผลิตและการถือครองที่ดินได้

ปี 2567 มีข้อมูลรายกลุ่มในแผนพัฒนาการเกษตรอำเภอเมืองยะลา แต่ยังมีความไม่ครบถ้วนและความคลาดเคลื่อนของบางรายการ

ปี 2568 มีแผนการดำเนินกิจกรรมด้านการจัดเวที การส่งเสริมปัจจัยการผลิต และการยกระดับประสิทธิภาพกลุ่ม อย่างไรก็ตาม แผนกิจกรรมไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่าทุกกิจกรรมได้รับงบประมาณและดำเนินการแล้วทั้งหมด

ปี 2569 พบหลักฐานกิจกรรมส่งเสริมการเกษตรที่เป็นรูปธรรม โดยเฉพาะกลุ่มแปลงใหญ่ผักตำบลลำใหม่

สำนักงานเกษตรอำเภอเมืองยะลารายงานว่า วันที่ 10 มิถุนายน 2569 มีการจัดเวทีวิเคราะห์และประเมินศักยภาพ 5 ด้านของกลุ่มแปลงใหญ่ผักตำบลลำใหม่ โดยมีสมาชิกเข้าร่วม 30 ราย

ต่อมาในเดือนกรกฎาคม 2569 สำนักงานเกษตรจังหวัดยะลาได้ดำเนินกิจกรรมให้คำแนะนำด้านการผลิตผัก การจัดการศัตรูพืช และการนำวัสดุเหลือใช้จากกิจกรรมยางพารามาทำปุ๋ยหมัก

กิจกรรมดังกล่าวเป็นหลักฐานของการส่งเสริมและพัฒนาความรู้ แต่ยังไม่มีข้อมูลประเมินผลที่เพียงพอจะสรุปได้ว่าเกษตรกรมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้นจากกิจกรรมนั้นเท่าใด

นี่คือความแตกต่างสำคัญระหว่างการรายงานกิจกรรมของหน่วยงานกับการรายงานผลสัมฤทธิ์ทางเศรษฐกิจของนโยบาย

3. สถานการณ์เศรษฐกิจการเกษตรร่วมสมัย: ปี 2568 และแนวโน้มปี 2569

ข้อมูลจากรายงานการประชุมคณะอนุกรรมการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา ครั้งที่ 1/2569 เมื่อวันที่ 21 มกราคม 2569 ซึ่งนำเสนอข้อมูลโดยสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 9 ระบุว่า เศรษฐกิจการเกษตรจังหวัดยะลาปี 2568 ขยายตัวร้อยละ 0.7

โครงสร้างภาคเกษตรของจังหวัดมีสาขาพืชเป็นองค์ประกอบหลัก คิดเป็นร้อยละ 96.8 รองลงมาคือปศุสัตว์ ป่าไม้ ประมง และบริการทางการเกษตร

ดัชนีผลผลิตสินค้าเกษตรเพิ่มขึ้นร้อยละ 0.8 ขณะที่ดัชนีราคาที่เกษตรกรขายได้เพิ่มขึ้นร้อยละ 2.2 และดัชนีรายได้เกษตรกรเพิ่มขึ้นร้อยละ 2.9

ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนการฟื้นตัวของภาคเกษตรจังหวัดในภาพรวม แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าเกษตรกรทุกกลุ่มมีรายได้เพิ่มขึ้นเท่ากัน และไม่สามารถใช้ยืนยันผลสำเร็จของโครงการเกษตรแปลงใหญ่โดยเฉพาะ

เมื่อพิจารณารายสินค้า สถานการณ์มีความแตกต่างกันมาก

ผลผลิตยางพาราระดับจังหวัดปี 2568 เพิ่มขึ้นร้อยละ 0.7 ขณะที่ผลผลิตข้าวนาปีลดลงร้อยละ 13.2 ทุเรียนลดลงร้อยละ 38.7 และมังคุดลดลงร้อยละ 88.1

รายงานระบุว่าการลดลงของผลผลิตทุเรียนและมังคุดเกี่ยวข้องกับสภาพอากาศไม่เอื้ออำนวยและฝนตกต่อเนื่องในช่วงออกดอกและติดผล

ประเด็นนี้มีนัยสำคัญต่อการวางแผนเกษตรแปลงใหญ่ เพราะความสำเร็จในการจัดการองค์กรอาจไม่สามารถชดเชยผลกระทบจากสภาพภูมิอากาศได้ทั้งหมด

กลุ่มที่บริหารจัดการดีอาจยังประสบภาวะรายได้ลดลง หากผลผลิตเสียหายจากฝนตกผิดฤดูกาล โรคพืช หรือราคาตลาด

สำหรับปี 2569 สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 9 เคยคาดการณ์ว่าภาคเกษตรจังหวัดยะลาจะขยายตัวร้อยละ 0.8–1.8 โดยมีปัจจัยสนับสนุนจากการใช้เทคโนโลยี การพัฒนามาตรฐานสินค้า และความต้องการสินค้าเกษตร ขณะที่ความเสี่ยงสำคัญ ได้แก่ ความแปรปรวนของภูมิอากาศและต้นทุนปัจจัยการผลิตที่สูงขึ้น

ต้องเน้นว่าอัตราร้อยละ 0.8–1.8 เป็น ตัวเลขคาดการณ์ที่นำเสนอในเดือนมกราคม 2569 ไม่ใช่ผลการเติบโตจริงทั้งปีที่ยืนยันแล้ว ณ วันที่จัดทำบทความนี้

ในทัศนะทางเศรษฐศาสตร์การเกษตร สถานการณ์ดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ควรให้ความสำคัญกับการบริหารความเสี่ยงไม่น้อยกว่าการเพิ่มผลผลิต

การเพิ่มผลผลิตโดยไม่มีแผนตลาดอาจทำให้สินค้าล้นตลาด ขณะที่การเพิ่มมาตรฐานสินค้าโดยไม่สามารถเจรจาราคาพิเศษได้ อาจทำให้เกษตรกรแบกรับต้นทุนเพิ่มขึ้นโดยไม่ได้รับผลตอบแทนที่เหมาะสม

4. การวิเคราะห์ SWOT: ศักยภาพและความเปราะบางของเกษตรแปลงใหญ่เมืองยะลา

4.1 จุดแข็ง: ฐานองค์กรเกษตรกรและความหลากหลายทางเศรษฐกิจ

จุดแข็งประการแรกคือการมีองค์กรเกษตรกรเดิมซึ่งสามารถพัฒนาต่อยอดได้ โดยไม่จำเป็นต้องเริ่มจากการจัดตั้งกลุ่มใหม่ทุกครั้ง

การมีทั้งพืชเศรษฐกิจ พืชอาหาร และปศุสัตว์ ช่วยเปิดโอกาสให้เกิดความร่วมมือระหว่างกลุ่ม เช่น การใช้วัสดุเหลือใช้จากสวนยางในการผลิตปุ๋ย การพัฒนาตลาดผักในเขตเมือง หรือการแปรรูปข้าวพื้นเมืองเพื่อเพิ่มมูลค่า

จุดแข็งประการที่สองคือการมีเครือข่ายหน่วยงานส่งเสริมการเกษตร ศูนย์เรียนรู้ และองค์กรชุมชนที่สามารถให้บริการความรู้แก่เกษตรกรได้

จุดแข็งประการที่สามคือการมีโอกาสใช้ความหลากหลายของสินค้าในการกระจายความเสี่ยงด้านรายได้ครัวเรือน โดยเฉพาะเมื่อสินค้าหลักชนิดใดชนิดหนึ่งมีราคาหรือผลผลิตผันผวน

อย่างไรก็ตาม การมีความหลากหลายไม่ได้หมายความว่าทุกกิจกรรมจะสร้างกำไร จำเป็นต้องวิเคราะห์ต้นทุนและความเหมาะสมของแต่ละกิจกรรมด้วย

4.2 จุดอ่อน: การบริหารกลุ่มและข้อมูลทางเศรษฐกิจ

จุดอ่อนสำคัญคือความไม่ต่อเนื่องของกิจกรรมบางกลุ่ม การขาดความเข้าใจบทบาทสมาชิก การใช้เทคโนโลยีที่จำกัด และปัญหาแรงงานภาคเกษตร

อีกประเด็นหนึ่งคือความไม่สมบูรณ์ของระบบข้อมูล ซึ่งอาจทำให้การจัดสรรงบประมาณไม่สอดคล้องกับขนาด ความพร้อม และความต้องการที่แท้จริงของแต่ละกลุ่ม

ในทางเศรษฐศาสตร์ ปัญหาข้อมูลไม่สมบูรณ์หรือไม่สมมาตร (Information Asymmetry) สามารถนำไปสู่การตัดสินใจที่ไม่มีประสิทธิภาพได้

หากหน่วยงานไม่ทราบจำนวนสมาชิกที่เข้าร่วมกิจกรรมจริง ไม่ทราบต้นทุนการผลิต และไม่ทราบปริมาณผลผลิตที่ขายผ่านกลุ่ม ย่อมยากที่จะออกแบบมาตรการสนับสนุนอย่างเหมาะสม

4.3 โอกาส: ตลาดเมือง เทคโนโลยี และการสร้างมูลค่าเพิ่ม

อำเภอเมืองยะลามีโอกาสเชื่อมโยงสินค้าเกษตรกับตลาดในเขตเมือง ผู้ประกอบการอาหาร ร้านค้า และตลาดในพื้นที่ใกล้เคียง

เกษตรแปลงใหญ่ผักสามารถพัฒนาตารางการผลิตตามความต้องการของผู้ซื้อ ส่วนกลุ่มข้าวสามารถศึกษาโอกาสด้านข้าวพื้นเมืองและการแปรรูป

ยางพาราสามารถพัฒนาคุณภาพ การรวบรวมผลผลิต และกิจกรรมเสริมรายได้ ขณะที่ทุเรียนและมังคุดสามารถมุ่งสู่การคัดเกรดและระบบตรวจสอบย้อนกลับ

เทคโนโลยีดิจิทัลยังช่วยลดต้นทุนด้านข้อมูลและการบริหารจัดการ เช่น ระบบบัญชีสมาชิก การวิเคราะห์ต้นทุนรายแปลง การพยากรณ์ผลผลิต และการวางแผนขนส่ง

อย่างไรก็ตาม การลงทุนเทคโนโลยีต้องพิจารณาความคุ้มค่าและความสามารถใช้งานจริง มิใช่ซื้ออุปกรณ์เพียงเพราะเป็นนวัตกรรมใหม่

4.4 อุปสรรค: ภูมิอากาศ ราคา ต้นทุน และการแข่งขัน

ภัยคุกคามสำคัญประกอบด้วยความผันผวนของราคาสินค้าเกษตร การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โรคพืช ค่าแรงงาน และต้นทุนการขนส่ง

หลักฐานจากกลุ่มผักตำบลลำใหม่ในเดือนพฤษภาคม 2569 แสดงให้เห็นปัญหาสภาพอากาศแปรปรวนและโรคราน้ำค้างในแตงกวา ซึ่งกระทบต่อการผลิตในพื้นที่จริง

ความเสี่ยงอีกด้านหนึ่งคือการแข่งขันด้านมาตรฐานและคุณภาพสินค้า หากกลุ่มไม่สามารถรักษาความสม่ำเสมอของคุณภาพและปริมาณได้ อาจเสียโอกาสเข้าถึงผู้ซื้อรายใหญ่

สรุปการวิเคราะห์ SWOT ได้ว่า เมืองยะลามีฐานองค์กรและทรัพยากรสำหรับการพัฒนา แต่จุดอ่อนสำคัญคือความสามารถในการบริหารเศรษฐกิจร่วมกัน ซึ่งต้องพัฒนาควบคู่กับระบบข้อมูล การตลาด และการบริหารความเสี่ยง

5. Forensic Budget Analysis: ตรวจสอบงบประมาณเกษตรแปลงใหญ่อย่างไรให้เห็นความคุ้มค่าที่แท้จริง

5.1 ความหมายของการตรวจสอบงบประมาณเชิงลึก

Forensic Budget Analysis ในบริบทนโยบายสาธารณะ หมายถึงกระบวนการวิเคราะห์ข้อมูลการจัดสรร การอนุมัติ การก่อหนี้ผูกพัน การจัดซื้อจัดจ้าง การเบิกจ่าย และผลลัพธ์ของการใช้เงินงบประมาณอย่างเป็นระบบ เพื่อค้นหาความไม่สอดคล้อง ความผิดปกติ และความเสี่ยงที่จำเป็นต้องตรวจสอบเพิ่มเติม

วิธีการดังกล่าวไม่ได้มีเป้าหมายเพียงการค้นหาการทุจริต แต่รวมถึงการตรวจสอบประสิทธิภาพ ความคุ้มค่า การใช้จ่ายซ้ำซ้อน และความสามารถในการสร้างประโยชน์สาธารณะ

การตรวจสอบจำเป็นต้องแยกข้อมูลอย่างน้อยห้าระดับ ได้แก่ งบประมาณตามแผน งบประมาณที่ได้รับจัดสรร วงเงินก่อหนี้ผูกพัน เงินเบิกจ่ายจริง และประโยชน์ที่เกิดขึ้นกับประชาชน

ตัวเลขทั้งห้าประเภทไม่สามารถใช้แทนกันได้

การมีโครงการในแผนไม่ได้หมายความว่าโครงการได้รับเงินงบประมาณแล้ว และการเบิกจ่ายครบจำนวนก็ไม่ได้หมายความว่าเกิดผลสัมฤทธิ์ตามเป้าหมายเสมอไป

5.2 งบประมาณเกษตรแปลงใหญ่ระดับประเทศ

รายงานการติดตามโครงการสำคัญของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ประจำปีงบประมาณ 2568 ซึ่งจัดทำโดยศูนย์ประเมินผล สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร ระบุงบประมาณโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่จำนวน 208.1691 ล้านบาท โดยมีเป้าหมายการดำเนินงาน 1,800 แปลง

ข้อมูลผลดำเนินงานสะสมถึงวันที่ 31 กรกฎาคม 2568 ระบุผลการรวมกลุ่มจำนวน 1,811 แปลง คิดเป็นร้อยละ 100.61 ของเป้าหมาย และผลการถ่ายทอดองค์ความรู้จำนวน 1,805 แปลง คิดเป็นร้อยละ 100.28

อย่างไรก็ตาม การสนับสนุนปัจจัยการผลิตมีผลดำเนินงาน 514 แปลง จากเป้าหมาย 1,025 แปลง หรือร้อยละ 50.15 ณ วันที่รายงาน

ข้อค้นพบนี้สะท้อนว่าความก้าวหน้าของแต่ละกิจกรรมอาจแตกต่างกันอย่างมาก แม้การรวมกลุ่มและการถ่ายทอดความรู้จะดำเนินงานได้ตามเป้าหมายแล้วก็ตาม

แต่ไม่ควรสรุปทันทีว่าการสนับสนุนปัจจัยการผลิตล่าช้าผิดปกติหรือมีการทุจริต เพราะต้องตรวจสอบปฏิทินดำเนินงาน แผนการจัดซื้อจัดจ้าง ฤดูกาลผลิต และผลการดำเนินงาน ณ วันสิ้นปีงบประมาณก่อน

สำหรับปีงบประมาณ 2569 รายงานผลการดำเนินงานตามนโยบายรัฐบาลของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ช่วงวันที่ 1 ตุลาคม 2568 ถึง 31 มีนาคม 2569 ระบุกรอบงบประมาณในหัวข้อการส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ระดับประเทศ 819,250,500 บาท และผลเบิกจ่าย 187,309,441.19 บาท คิดเป็นประมาณร้อยละ 22.86

ภายใต้หัวข้อดังกล่าว มีรายการโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ซึ่งแสดงงบประมาณ 399,710,000 บาท และผลเบิกจ่าย 111,170,883.55 บาท หรือประมาณร้อยละ 27.81

ตัวเลข 399.71 ล้านบาทเป็นรายการย่อยภายใต้กรอบที่กว้างกว่า จึงห้ามนำไปบวกกับ 819.25 ล้านบาทเพื่อสรุปเป็นงบประมาณรวมใหม่

ยิ่งไปกว่านั้น ข้อมูลปี 2568 และ 2569 มาจากเอกสารที่มีขอบเขตการรายงานแตกต่างกัน จึงไม่ควรเปรียบเทียบโดยตรงเพื่อสรุปว่างบประมาณเพิ่มขึ้นหรือประสิทธิภาพการใช้จ่ายเปลี่ยนแปลงเท่าใด

ตัวเลขเหล่านี้เป็นข้อมูลระดับประเทศ ไม่ใช่งบประมาณที่จัดสรรให้อำเภอเมืองยะลา

การนำยอดระดับประเทศมาเฉลี่ยตามจำนวนแปลง แล้วระบุว่าแต่ละแปลงในเมืองยะลาได้รับเงินเท่ากัน จึงเป็นการคำนวณที่ไม่ถูกต้องในเชิงนโยบายและการตรวจสอบทางการคลัง

5.3 แผนงบประมาณระดับอำเภอ: เงินตามแผนไม่ใช่เงินที่ใช้จ่ายจริง

แผนพัฒนาการเกษตรอำเภอเมืองยะลา ฉบับทบทวนปี 2569 มีตารางโครงการและงบประมาณครอบคลุมปี 2566–2570

ตัวอย่างเช่น โครงการส่งเสริมการใช้ปุ๋ยในนาข้าวตามค่าวิเคราะห์ดินแสดงงบประมาณตามแผน 300,000 บาทต่อปี และโครงการส่งเสริมการใช้พันธุ์ข้าวที่เหมาะสมกับพื้นที่ก็แสดงงบประมาณตามแผน 300,000 บาทต่อปี

ข้อมูลดังกล่าวแสดงถึงการวางแผนงบประมาณสำหรับกิจกรรมการพัฒนา แต่ยังไม่ใช่หลักฐานว่าทั้งสองโครงการได้รับจัดสรรและเบิกจ่ายเงินในจำนวนดังกล่าวจริงทุกปี

ก่อนสรุปการใช้เงิน จำเป็นต้องมีเอกสารเพิ่มเติม เช่น หนังสือจัดสรรงบประมาณ รายละเอียดโครงการที่ได้รับอนุมัติ เอกสารจัดซื้อจัดจ้าง รายงานตรวจรับ และรายงานผลการเบิกจ่าย

นอกจากนี้ ยังต้องตรวจสอบว่าแผนงบประมาณซึ่งระบุกิจกรรมครอบคลุมหลายตำบล ใช้หน่วยวงเงินสำหรับทั้งโครงการ ต่อกลุ่ม หรือต่อตำบล เพราะการตีความหน่วยผิดอาจทำให้ประเมินขนาดงบประมาณคลาดเคลื่อนหลายเท่า

จนถึงการตรวจสอบครั้งนี้ ยังไม่พบชุดเอกสารที่สามารถกระทบยอดงบประมาณจัดสรรและเบิกจ่ายจริงของเกษตรแปลงใหญ่ทั้ง 21 กลุ่มในช่วงปี 2563–2569 ได้ครบถ้วน

จึงไม่สามารถสรุปยอดการใช้เงินสะสมของอำเภอ หรือคำนวณต้นทุนงบประมาณจริงต่อสมาชิกได้อย่างน่าเชื่อถือ

5.4 ข้อผิดพลาดทางตัวเลขที่ควรได้รับการตรวจสอบ

การทบทวนแผนพัฒนาการเกษตรอำเภอเมืองยะลาพบข้อคลาดเคลื่อนที่ตรวจสอบได้ด้วยหลักเลขคณิต

กรณีแรก แผนการผลิตของกลุ่มทุเรียนตำบลบันนังสาเรงระบุเป้าหมายลดต้นทุนจาก 4,126 บาทต่อไร่ เป็น 4,376 บาทต่อไร่ พร้อมระบุว่าลดลงร้อยละ 5

แต่การเปลี่ยนแปลงดังกล่าวเป็นการเพิ่มต้นทุน 250 บาทต่อไร่ หรือเพิ่มขึ้นประมาณร้อยละ 6.06

กรณีที่สอง แผนของกลุ่มมะพร้าวตำบลลำใหม่ระบุเป้าหมายลดต้นทุนจาก 4,500 บาทต่อไร่ เป็น 4,650 บาทต่อไร่ พร้อมระบุว่าลดลงร้อยละ 5

ข้อเท็จจริงคือเป็นการเพิ่มต้นทุน 150 บาทต่อไร่ หรือเพิ่มขึ้นประมาณร้อยละ 3.33

กรณีที่สาม แผนยางพาราตำบลลำใหม่ระบุเป้าหมายลดต้นทุนจาก 4,300 บาทต่อไร่ เป็น 4,055 บาทต่อไร่ และระบุว่าลดลงร้อยละ 5

เมื่อตรวจสอบพบว่าตัวเลขลดลงจริง 245 บาทต่อไร่ หรือประมาณร้อยละ 5.70 ซึ่งไม่ตรงกับอัตราร้อยละที่ระบุในเอกสาร

ข้อคลาดเคลื่อนเหล่านี้อาจเกิดจากการพิมพ์ผิด การคัดลอกข้อมูลจากเอกสารเดิม หรือการใช้สูตรคำนวณที่ไม่สอดคล้องกัน

การพบข้อผิดพลาดไม่ได้หมายความว่ามีการทุจริตหรือการเบิกจ่ายผิดกฎหมาย แต่เป็นสัญญาณว่าต้องปรับปรุงระบบตรวจสอบข้อมูลก่อนนำไปใช้ตัดสินใจทางการเงิน

ข้อสังเกตอีกประการหนึ่งคือ เอกสารแผนฉบับทบทวนปี 2569 ยังปรากฏข้อความลงวันที่เดือนสิงหาคม 2548 ในส่วนคำนำ ซึ่งแสดงถึงความจำเป็นในการตรวจสอบความเป็นปัจจุบันและกระบวนการจัดทำเอกสาร

การนำข้อมูลเก่ามาใช้โดยไม่ได้ตรวจสอบและปรับปรุงอย่างเป็นระบบ อาจส่งผลต่อความน่าเชื่อถือของแผนและการวัดผลการพัฒนา

5.5 ความเสี่ยงด้านงบประมาณและการจัดซื้อจัดจ้าง

จากลักษณะการดำเนินโครงการเกษตรแปลงใหญ่ สามารถระบุประเด็นความเสี่ยงที่ควรตรวจสอบได้หลายประการ

ประเด็นแรกคือความเสี่ยงของการสนับสนุนปัจจัยการผลิตซ้ำซ้อน หากหน่วยงานหลายแห่งจัดสรรปัจจัยการผลิตให้กลุ่มหรือสมาชิกเดียวกันโดยไม่มีทะเบียนการสนับสนุนร่วม อาจทำให้เกิดการใช้ทรัพยากรไม่เต็มประสิทธิภาพ

ประเด็นที่สองคือความเสี่ยงของการซื้อเครื่องจักรหรืออุปกรณ์เกินความต้องการ เช่น เครื่องจักรที่ใช้เพียงไม่กี่วันต่อปี หรือโรงเรือนที่ไม่สามารถใช้กำลังการผลิตได้ตามแผน

ประเด็นที่สามคือความเสี่ยงจากราคาจัดซื้อที่ไม่สัมพันธ์กับราคาและคุณลักษณะของสินค้าหรือบริการในตลาด ซึ่งจำเป็นต้องตรวจสอบเอกสารการแข่งขันราคา รายละเอียดคุณลักษณะเฉพาะ และการตรวจรับพัสดุ

ประเด็นที่สี่คือความเสี่ยงที่ทรัพย์สินซึ่งได้รับการสนับสนุนไม่มีผู้รับผิดชอบการดูแลรักษาอย่างชัดเจน ส่งผลให้ทรัพย์สินเสื่อมสภาพหรือไม่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ต่อเนื่อง

ประเด็นที่ห้าคือความเสี่ยงจากการประเมินผลโดยใช้จำนวนผู้เข้าร่วมกิจกรรมแทนผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ เช่น รายงานจำนวนผู้ผ่านการอบรม แต่ไม่มีข้อมูลว่าผู้เข้าร่วมสามารถลดต้นทุนหรือเพิ่มรายได้จริงหรือไม่

ทั้งหมดนี้เป็นกรอบวิเคราะห์ความเสี่ยงทั่วไปที่ควรนำไปตรวจสอบ มิใช่ข้อกล่าวหาว่าหน่วยงานหรือกลุ่มเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอเมืองยะลาดำเนินการผิดปกติแล้ว

5.6 การตรวจสอบความคุ้มค่า: จาก Budget Tracking สู่ Value for Money

การประเมินความคุ้มค่าควรครอบคลุมสามมิติ ได้แก่ ความประหยัด (Economy) ประสิทธิภาพ (Efficiency) และประสิทธิผล (Effectiveness)

ความประหยัดหมายถึงการจัดหาปัจจัยการผลิตหรือบริการในต้นทุนที่เหมาะสม โดยไม่ลดคุณภาพจนกระทบผลลัพธ์

ประสิทธิภาพหมายถึงความสามารถในการเปลี่ยนทรัพยากรที่ใช้ให้เป็นผลผลิตหรือบริการ โดยมีต้นทุนต่อหน่วยต่ำลง

ประสิทธิผลหมายถึงการบรรลุผลลัพธ์ที่ต้องการ เช่น รายได้สุทธิของเกษตรกรเพิ่มขึ้นหรือความเสี่ยงในการประกอบอาชีพลดลง

ตัวอย่างเช่น สมมติว่าแปลงใหญ่ข้าวตำบลบุดีมีพื้นที่ดำเนินงาน 395 ไร่ และสามารถลดต้นทุนได้จริง 200 บาทต่อไร่ต่อรอบการผลิต ผลประหยัดรวมจะเท่ากับ 79,000 บาทต่อรอบ

แต่ตัวเลขดังกล่าวเป็นเพียงการคำนวณสถานการณ์สมมติ ไม่ใช่ผลประหยัดที่ตรวจพบจริง

หากการลดต้นทุนต้องใช้เงินงบประมาณสนับสนุนจำนวนมาก จำเป็นต้องนำต้นทุนของรัฐมาคำนวณประกอบด้วย ก่อนสรุปว่ามาตรการมีความคุ้มค่า

อีกทั้งต้องพิจารณาว่าผลประโยชน์ดังกล่าวเกิดขึ้นต่อเนื่องได้หรือไม่หลังสิ้นสุดเงินอุดหนุน

ในทางเศรษฐศาสตร์ การลงทุนที่ทำให้ผลผลิตเพิ่มขึ้นเพียงชั่วคราวแต่สร้างภาระค่าซ่อมบำรุงสูงในระยะยาว อาจมีความคุ้มค่าต่ำกว่าการลงทุนขนาดเล็กที่ช่วยเพิ่มความรู้และเปลี่ยนพฤติกรรมการผลิตอย่างยั่งยืน

5.7 กรอบตรวจสอบงบประมาณที่ควรนำมาใช้จริง

การตรวจสอบเชิงลึกของแต่ละกลุ่มควรดำเนินการตามลำดับดังนี้

เริ่มจากตรวจสอบรายชื่อกลุ่มและรหัสแปลงให้ตรงกับทะเบียนทางการ จากนั้นรวบรวมรายการโครงการและงบประมาณที่ได้รับการสนับสนุนย้อนหลังเป็นรายปี

ขั้นต่อมาคือการตรวจสอบหนังสือจัดสรรงบประมาณ สัญญาจัดซื้อจัดจ้าง หลักฐานการส่งมอบ การตรวจรับ และทรัพย์สินที่ยังใช้ประโยชน์อยู่

หลังจากนั้นควรลงพื้นที่เพื่อตรวจสอบว่าปัจจัยการผลิตหรือทรัพย์สินที่ได้รับการสนับสนุนมีอยู่จริง อยู่ในความดูแลของผู้ใด และสมาชิกสามารถเข้าถึงการใช้งานได้อย่างเป็นธรรมหรือไม่

ขั้นสุดท้ายคือการเชื่อมโยงข้อมูลการใช้จ่ายกับผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ เช่น การลดต้นทุนต่อไร่ การเพิ่มผลผลิตต่อไร่ ปริมาณขายร่วม และรายได้สุทธิของสมาชิก

การมีฐานข้อมูลดังกล่าวจะช่วยให้ตรวจสอบได้ว่า เงินงบประมาณหนึ่งบาทนำไปสู่บริการและผลประโยชน์สาธารณะอย่างไร โดยไม่จำเป็นต้องเปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคลของเกษตรกรต่อสาธารณะ

6. ข้อสังเกตหรือข้อกังวล

6.1 ความเสี่ยงของการวัดความสำเร็จด้วยจำนวนโครงการ

ข้อกังวลประการแรกคือการให้ความสำคัญกับจำนวนกลุ่มที่จัดตั้ง จำนวนสมาชิกที่ลงทะเบียน หรือจำนวนกิจกรรมอบรม มากกว่าผลลัพธ์ที่เกษตรกรได้รับ

หากนโยบายกำหนดความสำเร็จด้วยจำนวนโครงการ หน่วยงานอาจมีแรงจูงใจเพิ่มกิจกรรมเพื่อให้บรรลุเป้าหมายเชิงปริมาณ มากกว่าการลงทุนพัฒนาความสามารถทางเศรษฐกิจของกลุ่มที่มีอยู่แล้ว

6.2 ความเสี่ยงของการพึ่งพางบประมาณภาครัฐ

กลุ่มที่ดำเนินกิจกรรมได้เฉพาะเมื่อได้รับเงินสนับสนุนจากรัฐอาจขาดความสามารถในการพึ่งพาตนเอง

การสนับสนุนงบประมาณจึงควรเชื่อมกับแผนการสร้างรายได้ การบริหารค่าบำรุงรักษา และความสามารถในการดำเนินกิจกรรมต่อเนื่องหลังสิ้นสุดโครงการ

6.3 ความเหลื่อมล้ำภายในกลุ่ม

การรวมกลุ่มอาจสร้างประโยชน์ไม่เท่ากันระหว่างเกษตรกรรายเล็กกับรายใหญ่

เกษตรกรที่มีพื้นที่มากอาจได้รับผลประโยชน์จากการสนับสนุนตามขนาดพื้นที่มากกว่า ขณะที่เกษตรกรรายเล็กอาจมีข้อจำกัดด้านเงินทุน การเข้าถึงเทคโนโลยี และการมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ

จึงควรพิจารณาทั้งผลประโยชน์รวมของกลุ่มและการกระจายผลประโยชน์ระหว่างสมาชิก

6.4 ความเสี่ยงของการครอบงำองค์กร

องค์กรเกษตรกรที่ไม่มีระบบตรวจสอบถ่วงดุลอาจมีความเสี่ยงจากการตัดสินใจที่กระจุกตัวอยู่กับผู้นำหรือสมาชิกบางกลุ่ม

จำเป็นต้องมีการเปิดเผยบัญชี การกำหนดอำนาจอนุมัติ การเลือกตั้งคณะกรรมการ และกลไกรับข้อร้องเรียนที่สมาชิกเข้าถึงได้

6.5 ความเสี่ยงจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

สถานการณ์ผลผลิตไม้ผลจังหวัดยะลาในปี 2568 แสดงให้เห็นว่าความผิดปกติของฤดูกาลสามารถกระทบการผลิตได้อย่างรุนแรง

มาตรการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่จึงต้องมีระบบจัดการน้ำ การป้องกันโรคพืช การวางแผนฤดูกาล และมาตรการลดความสูญเสียจากภัยธรรมชาติควบคู่กัน

6.6 ความเสี่ยงจากนโยบายตลาดที่ไม่สอดคล้องกับกำลังผลิต

การสร้างโรงงานแปรรูปหรือศูนย์รวบรวมสินค้าโดยไม่มีปริมาณผลผลิตแน่นอน อาจทำให้เกิดทรัพย์สินที่ใช้ประโยชน์ไม่เต็มประสิทธิภาพ

ก่อนลงทุนควรตรวจสอบความต้องการตลาด ต้นทุนโลจิสติกส์ ระยะเวลาคืนทุน และปริมาณผลผลิตที่สมาชิกพร้อมนำเข้าสู่ระบบจริง

6.7 ข้อกังวลด้านความน่าเชื่อถือของข้อมูล

ความคลาดเคลื่อนของรายชื่อกลุ่ม ที่ตั้ง และตัวเลขต้นทุนในแผนระดับอำเภอ สะท้อนความจำเป็นในการยกระดับระบบฐานข้อมูล

หากข้อมูลพื้นฐานไม่ถูกต้อง การคำนวณความคุ้มค่า การจัดสรรงบประมาณ และการประเมินผลกระทบย่อมมีความเสี่ยงคลาดเคลื่อนตามไปด้วย

หลักสำคัญคือ ต้องแยกความผิดพลาดของข้อมูลออกจากความผิดปกติในการใช้จ่ายเงินจริง และต้องแยกข้อสงสัยออกจากข้อกล่าวหาที่พิสูจน์แล้ว

7. ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ

7.1 จัดทำทะเบียนกลางเกษตรแปลงใหญ่ระดับอำเภอ

สำนักงานเกษตรอำเภอเมืองยะลาควรประสานหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อตรวจสอบทะเบียนแปลงใหญ่ทั้ง 21 กลุ่ม โดยเชื่อมโยงข้อมูลกับระบบ Co-Farm และทะเบียนของหน่วยงานเจ้าของสินค้า

ฐานข้อมูลควรระบุรหัสแปลง ปีจัดตั้ง สมาชิก พื้นที่ดำเนินงาน ชนิดสินค้า สถานะการดำเนินงาน และผลลัพธ์รายปี

ข้อมูลที่เผยแพร่ต่อสาธารณะควรเป็นข้อมูลระดับกลุ่มและโครงการ โดยคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลของสมาชิก

7.2 ปรับระบบงบประมาณจากการจัดสรรตามกิจกรรมสู่การจัดสรรตามผลลัพธ์

ควรพัฒนาระบบงบประมาณที่เชื่อมเป้าหมายกับตัวชี้วัดผลลัพธ์อย่างชัดเจน

ตัวอย่างเช่น แทนที่จะใช้จำนวนผู้เข้าร่วมอบรมเป็นตัวชี้วัดหลัก ควรพิจารณาสัดส่วนสมาชิกที่นำความรู้ไปใช้จริง ต้นทุนการผลิตที่เปลี่ยนแปลง และรายได้สุทธิที่เกิดขึ้น

การจัดสรรงบประมาณเพิ่มเติมควรขึ้นอยู่กับศักยภาพ ปัญหาและความจำเป็นของแต่ละกลุ่ม ไม่ใช่เพียงผลการประเมินที่วัดจากปริมาณกิจกรรม

7.3 จัดทำระบบติดตามงบประมาณจากต้นทางถึงผู้รับประโยชน์

เสนอให้พัฒนาระบบ Budget-to-Beneficiary Tracking ที่ติดตามเส้นทางงบประมาณตั้งแต่การอนุมัติโครงการจนถึงผลลัพธ์ของเกษตรกร

ระบบดังกล่าวควรแสดงข้อมูลโครงการ วัตถุประสงค์ วงเงินจัดสรร ผลเบิกจ่าย ประเภทพัสดุ ผู้รับผิดชอบ สถานะตรวจรับ และผลการดำเนินงาน

ข้อมูลการจัดซื้อจัดจ้างควรเชื่อมโยงกับระบบภาครัฐที่มีอยู่ เพื่อหลีกเลี่ยงการจัดทำฐานข้อมูลใหม่ที่ซ้ำซ้อนโดยไม่จำเป็น

7.4 ใช้การตลาดนำการผลิตและพัฒนาห่วงโซ่มูลค่า

กลุ่มข้าวควรเน้นการลดต้นทุนและพัฒนาคุณภาพข้าวพื้นเมือง

กลุ่มผักควรพัฒนาการวางแผนรอบการปลูก การคัดคุณภาพ และการจัดส่งสินค้าอย่างรวดเร็ว

กลุ่มยางพาราควรเน้นคุณภาพผลผลิต การรวบรวม การขายร่วม และการสร้างรายได้เสริม

กลุ่มทุเรียนและมังคุดควรพัฒนาการจัดการคุณภาพ การคัดเกรด และการเชื่อมตลาดที่สามารถรองรับมาตรฐานสินค้าได้

แต่ละกลุ่มควรมีแผนธุรกิจที่พิจารณาต้นทุน รายได้ กระแสเงินสด และความเสี่ยงแตกต่างกันตามชนิดสินค้า

7.5 พัฒนาองค์กรบริหารจัดการอาชีพและวิถีชีวิตชุมชน หรือ CLDO

ข้อเสนอเชิงสถาบันที่ควรนำมาศึกษาคือการพัฒนาองค์กรพัฒนาวิถีชีวิตและอาชีพชุมชน (Community Livelihood Development Organization: CLDO) ให้ทำหน้าที่เป็นกลไกประสานการผลิต การตลาด ข้อมูล บริการเครื่องจักร การพัฒนาทักษะ และการบริหารความเสี่ยงร่วมกัน

CLDO ไม่จำเป็นต้องเป็นหน่วยงานราชการใหม่หรือองค์กรที่เข้ามาแทนที่กลุ่มเกษตรกรเดิม แต่สามารถพัฒนาเป็นกลไกความร่วมมือระหว่างกลุ่มแปลงใหญ่ สหกรณ์ วิสาหกิจชุมชน ผู้ประกอบการ และหน่วยงานภาครัฐได้

แนวทางดังกล่าวควรใช้หลักความร่วมมือแบบ Public–Private–People Partnership หรือ PPPP โดยกำหนดบทบาทและผลประโยชน์ของแต่ละภาคส่วนอย่างชัดเจน

อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานเชิงประจักษ์จากอำเภอเมืองยะลาที่พิสูจน์ว่า CLDO จะให้ผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจดีกว่าระบบเดิม จึงควรเริ่มจากโครงการนำร่องและการประเมินผลก่อนขยายองค์กร

7.6 ใช้หลัก 7R ในการกำกับดูแลและกระจายผลประโยชน์

การบริหารความร่วมมือควรพิจารณาองค์ประกอบเจ็ดด้าน ได้แก่

Role: บทบาทของแต่ละฝ่ายต้องชัดเจน

Representation: สมาชิกและกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสียต้องมีตัวแทนในการตัดสินใจ

Rights: สิทธิในที่ดิน ทรัพย์สิน และผลประโยชน์ต้องได้รับการคุ้มครอง

Resources: การใช้ทรัพยากรต้องโปร่งใสและตรวจสอบได้

Responsibilities: ผู้บริหารและสมาชิกต้องมีความรับผิดชอบตามข้อตกลง

Risks: ความเสี่ยงต้องได้รับการจัดสรรอย่างเหมาะสม ไม่ผลักภาระทั้งหมดไปยังเกษตรกรรายย่อย

Returns: ผลตอบแทนต้องกระจายอย่างเป็นธรรมตามการมีส่วนร่วมและข้อตกลงที่ตรวจสอบได้

หลักการดังกล่าวสามารถช่วยลดความขัดแย้งและสร้างความไว้วางใจระหว่างสมาชิกกับองค์กรบริหารจัดการร่วม

7.7 พัฒนาการเงินชุมชนและการลงทุนอย่างรับผิดชอบ

การพัฒนากลุ่มควรส่งเสริมระบบบัญชีที่โปร่งใส เงินทุนหมุนเวียนที่เหมาะสม และการประเมินความสามารถชำระหนี้ก่อนลงทุน

สำหรับชุมชนที่ประสงค์จะใช้กลไกการเงินที่สอดคล้องกับหลักเศรษฐศาสตร์อิสลาม อาจศึกษารูปแบบการแบ่งปันกำไรและความเสี่ยง การจัดการกองทุนชุมชน และการเงินที่หลีกเลี่ยงดอกเบี้ยตามหลักศาสนา โดยต้องตรวจสอบความเหมาะสมทางกฎหมายและการกำกับดูแลด้วย

ไม่ควรนำชื่อของรูปแบบการเงินใดมาใช้รับรองความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจโดยปราศจากการวิเคราะห์ความเสี่ยงและความรับผิดชอบของผู้ลงทุน

7.8 ส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่ที่รับมือกับภูมิอากาศได้

ควรพัฒนามาตรการ Climate-Smart Agriculture ให้เหมาะสมกับแต่ละสินค้าและพื้นที่

มาตรการสำคัญ ได้แก่ การจัดการน้ำ การปรับปรุงดิน การใช้ปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ การเลือกพันธุ์ที่เหมาะสม การเฝ้าระวังโรคพืช และการกระจายกิจกรรมสร้างรายได้

สำหรับสวนยางพารา ควรศึกษาระบบเกษตรผสมผสานที่ไม่กระทบต่อการผลิตหลักมากเกินไป และประเมินความคุ้มค่าของพืชเสริมรายได้ก่อนส่งเสริมในวงกว้าง

7.9 พัฒนาระบบประเมินผลที่ตรวจสอบได้

ควรใช้การสำรวจข้อมูลก่อนและหลังดำเนินโครงการ ควบคู่กับการเปรียบเทียบเกษตรกรหรือกลุ่มที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน

การประเมินควรวัดต้นทุนรวม ผลผลิต รายได้สุทธิ ความเสี่ยงทางการเงิน การมีส่วนร่วมของสมาชิก และการกระจายผลประโยชน์

หากมีข้อมูลเพียงพอ อาจใช้วิธี Difference-in-Differences เพื่อช่วยประเมินการเปลี่ยนแปลงที่สัมพันธ์กับโครงการ โดยต้องตรวจสอบข้อสมมติทางสถิติและปัจจัยแทรกซ้อนอย่างรอบคอบ

ผลการประเมินควรเปิดเผยทั้งความสำเร็จและความล้มเหลว เพื่อใช้ในการปรับปรุงนโยบาย ไม่ใช่รายงานเฉพาะผลสำเร็จตามเป้าหมาย

7.10 แผนปฏิบัติการระยะสั้นและระยะกลาง

ในช่วงสามเดือนแรก ควรตรวจสอบทะเบียนแปลงใหญ่ รายชื่อสมาชิก พื้นที่ และข้อมูลการสนับสนุนงบประมาณย้อนหลัง

ในช่วงสี่ถึงหกเดือน ควรจัดทำข้อมูลฐานต้นทุนและรายได้ ประเมินความพร้อมของกลุ่ม และคัดเลือกพื้นที่นำร่องตามหลักฐานที่ตรวจสอบได้

ในช่วงเจ็ดถึงสิบสองเดือน ควรทดลองระบบบริการร่วม การตลาดร่วม และระบบบัญชีโปร่งใส พร้อมติดตามผลรายไตรมาส

ในช่วงปีที่สอง ควรประเมินผลลัพธ์เชิงเศรษฐกิจ ความคุ้มค่าทางการคลัง และความเป็นธรรมในการกระจายผลประโยชน์ ก่อนพิจารณาขยายผลสู่กลุ่มอื่น

ทั้งหมดนี้เป็นข้อเสนอเชิงนโยบาย มิใช่แผนงานที่ได้รับอนุมัติหรือมีงบประมาณผูกพันแล้ว

8. สรุป

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอเมืองยะลา จังหวัดยะลา ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569 สะท้อนความพยายามของภาครัฐและเกษตรกรในการยกระดับระบบการผลิตจากกิจกรรมรายย่อยไปสู่การบริหารจัดการร่วมกัน

แผนพัฒนาการเกษตรระดับอำเภอฉบับทบทวนปี 2569 ระบุรายชื่อกลุ่มแปลงใหญ่จำนวน 21 กลุ่ม ครอบคลุมสินค้าเกษตร 8 ประเภท ซึ่งเป็นฐานสำคัญสำหรับการพัฒนาเศรษฐกิจเกษตรระดับพื้นที่

อย่างไรก็ตาม การมีจำนวนกลุ่มมากไม่ได้เป็นเครื่องยืนยันถึงความสำเร็จของนโยบาย หากยังไม่มีหลักฐานว่าการรวมกลุ่มทำให้ต้นทุนลดลง ผลผลิตเพิ่มขึ้น หรือรายได้สุทธิของสมาชิกดีขึ้นจริง

การทบทวนข้อมูลพบข้อจำกัดด้านความครบถ้วนของทะเบียน ความคลาดเคลื่อนของตัวเลข และการขาดข้อมูลทางการเงินรายกลุ่มที่ต่อเนื่องเพียงพอสำหรับการประเมินผลตลอดช่วงปี 2563–2569

ในด้านงบประมาณภาครัฐ แม้สามารถตรวจสอบข้อมูลการจัดสรรและเบิกจ่ายของโครงการระดับประเทศได้บางส่วน แต่ยังไม่พบข้อมูลรายแปลงที่ครบถ้วนเพียงพอสำหรับสรุปการใช้จ่ายสะสมและความคุ้มค่าของทั้ง 21 กลุ่มในอำเภอเมืองยะลา

ดังนั้น จึงไม่ควรกล่าวอ้างว่ามีความเสียหายทางการเงินหรือการทุจริตโดยปราศจากหลักฐานการตรวจสอบบัญชี เอกสารจัดซื้อจัดจ้าง และผลการตรวจสอบอย่างเป็นทางการ

ในทัศนะของนักเศรษฐศาสตร์การเกษตร การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ควรตั้งอยู่บนหลักการสำคัญสามประการ ได้แก่ ประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ ความเป็นธรรมในการกระจายผลประโยชน์ และความรับผิดชอบต่อการใช้ทรัพยากรสาธารณะ

ภาครัฐควรปรับบทบาทจากการเป็นผู้จัดกิจกรรมหรือแจกจ่ายปัจจัยการผลิต ไปสู่การเป็นผู้พัฒนาระบบข้อมูล สนับสนุนบริการที่จำเป็น เชื่อมโยงตลาด และกำกับดูแลให้เกิดการแข่งขันและความร่วมมือที่เป็นธรรม

เกษตรกรควรมีบทบาทมากขึ้นในการวางแผน การตัดสินใจ การตรวจสอบการเงิน และการบริหารทรัพย์สินของกลุ่ม

ส่วนภาคเอกชนควรมีบทบาทในการพัฒนาตลาด เทคโนโลยี และบริการ โดยมีเงื่อนไขความร่วมมือที่เปิดเผยและไม่ผลักภาระความเสี่ยงไปยังเกษตรกรฝ่ายเดียว

สำหรับแนวคิด CLDO และ PPPP ควรนำมาทดลองในฐานะกลไกประสานความร่วมมือที่สามารถวัดผลได้ มิใช่สร้างองค์กรใหม่เพิ่มขึ้นโดยไม่มีความจำเป็น

ข้อสรุปสำคัญที่สุดคือ การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ที่มีคุณภาพ ไม่ได้วัดจากจำนวนแปลงที่เพิ่มขึ้นหรือเงินงบประมาณที่ใช้จ่ายไป แต่วัดจากความสามารถในการสร้างรายได้สุทธิ ลดความเปราะบางทางเศรษฐกิจ และยกระดับความมั่นคงในชีวิตของเกษตรกรอย่างเป็นธรรมและยั่งยืน

หากอำเภอเมืองยะลาสามารถพัฒนาระบบข้อมูลที่เชื่อถือได้ สร้างองค์กรเกษตรกรที่บริหารจัดการร่วมกันอย่างแท้จริง และเชื่อมโยงงบประมาณกับผลประโยชน์ของประชาชนอย่างโปร่งใส เกษตรแปลงใหญ่ย่อมมีโอกาสพัฒนาไปสู่กลไกสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานรากของจังหวัดยะลา

เป้าหมายสุดท้ายจึงไม่ใช่การมีโครงการเกษตรแปลงใหญ่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง แต่คือการสร้างระบบเศรษฐกิจเกษตรที่เกษตรกรมีความสามารถในการพึ่งพาตนเอง มีอำนาจต่อรองมากขึ้น และได้รับประโยชน์จากการพัฒนาอย่างแท้จริง

🔍 แหล่งข้อมูลอ้างอิงและหลักฐานสำคัญ

1. แผนพัฒนาการเกษตรระดับอำเภอเมืองยะลา พ.ศ. 2566–2570 ฉบับทบทวนปี 2569

ใช้ตรวจสอบรายชื่อกลุ่มเกษตรแปลงใหญ่ 21 กลุ่ม ข้อมูลสมาชิกและพื้นที่บางส่วน รวมถึงแผนการผลิตและงบประมาณตามแผน

หน่วยงาน: สำนักงานเกษตรอำเภอเมืองยะลา กรมส่งเสริมการเกษตร

เว็บไซต์: https://yala.doae.go.th/mueangyala/

หมวดเอกสาร: แผนพัฒนาการเกษตรระดับอำเภอ

2. ระบบสารสนเทศแปลงใหญ่ (Co-Farm)

ใช้ตรวจสอบข้อมูลเกษตรแปลงใหญ่ระดับจังหวัดและเป็นฐานสำหรับการตรวจสอบทะเบียนรายกลุ่ม

หน่วยงาน: กรมส่งเสริมการเกษตร

เว็บไซต์: https://co-farm.doae.go.th/graph/Dashboard1dsb.php

3. สำมะโนการเกษตร พ.ศ. 2566 ภาคใต้

ใช้ตรวจสอบข้อมูลผู้ถือครองทำการเกษตรและพื้นที่ถือครองระดับจังหวัด

หน่วยงาน: สำนักงานสถิติแห่งชาติ

เว็บไซต์: https://www.nso.go.th/public/e-book/Census_Survey/Agricultural-Census-Southern-2566/31/

4. รายงานการประชุมคณะอนุกรรมการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา ครั้งที่ 1/2569

ใช้ตรวจสอบภาวะเศรษฐกิจการเกษตรปี 2568 แนวโน้มปี 2569 และสถานการณ์ผลผลิตสินค้าเกษตรสำคัญ

หน่วยงาน: สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา และสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่ 9

เว็บไซต์: https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-481991791799

5. รายงานการติดตามโครงการสำคัญ ประจำปีงบประมาณ 2568

ใช้ตรวจสอบงบประมาณ เป้าหมาย และความก้าวหน้าการดำเนินงานโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ระดับประเทศ ณ กรกฎาคม 2568

หน่วยงาน: ศูนย์ประเมินผล สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร

เอกสาร: https://eva.oae.go.th/wp-content/uploads/2025/08/2108256806.pdf

6. รายงานผลการดำเนินงานตามนโยบายรัฐบาล ระหว่างวันที่ 1 ตุลาคม 2568–31 มีนาคม 2569

ใช้ตรวจสอบกรอบงบประมาณและผลเบิกจ่ายของมาตรการส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ระดับประเทศในช่วงเวลาดังกล่าว

หน่วยงาน: กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

เว็บไซต์: https://www.moac.go.th/performance-files-481191791831

7. รายงานกิจกรรมเกษตรแปลงใหญ่ผักตำบลลำใหม่ ปี 2569

ใช้เป็นหลักฐานกิจกรรมส่งเสริมและติดตามการผลิตในพื้นที่ ไม่ใช่หลักฐานการประเมินผลกระทบด้านรายได้

หน่วยงาน: สำนักงานเกษตรอำเภอเมืองยะลา และสำนักงานเกษตรจังหวัดยะลา

เว็บไซต์: https://yala.doae.go.th/mueangyala/

📚 บรรณานุกรม (APA 7th Edition)

กรมส่งเสริมการเกษตร. (ม.ป.ป.). ระบบสารสนเทศแปลงใหญ่. https://co-farm.doae.go.th/graph/Dashboard1dsb.php

กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. (2569). รายงานผลการดำเนินงานตามนโยบายรัฐบาล ระหว่างวันที่ 1 ตุลาคม 2568–31 มีนาคม 2569. https://www.moac.go.th/performance-files-481191791831

สำนักงานเกษตรอำเภอเมืองยะลา. (2569). แผนพัฒนาการเกษตรระดับอำเภอเมืองยะลา พ.ศ. 2566–2570 (ฉบับทบทวนปี 2569). กรมส่งเสริมการเกษตร. https://yala.doae.go.th/mueangyala/

สำนักงานเกษตรอำเภอเมืองยะลา. (2569, 12 มิถุนายน). เกษตรเมืองยะลาจัดเวทีวิเคราะห์ประเมินศักยภาพ 5 ด้าน โครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ มุ่งปรับเพิ่มผลิตภาพการผลิตสู่ความยั่งยืน แปลงใหญ่ผักตำบลลำใหม่. กรมส่งเสริมการเกษตร. https://yala.doae.go.th/mueangyala/

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา. (2569). รายงานการประชุมคณะอนุกรรมการพัฒนาการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดยะลา ครั้งที่ 1/2569 เมื่อวันที่ 21 มกราคม 2569. https://www.opsmoac.go.th/yala-dwl-files-481991791799

สำนักงานเกษตรจังหวัดยะลา. (2569, 30 กรกฎาคม). เกษตรยะลาลุยพื้นที่ ตำบลลำใหม่ หนุนกลุ่มแปลงใหญ่ผัก ชูแนวทางการใช้วัสดุเหลือใช้ทำปุ๋ยหมัก. กรมส่งเสริมการเกษตร. https://yala.doae.go.th/

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. (2568). การติดตามโครงการสำคัญของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ (ศปผ.01) ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2568: ข้อมูลกรกฎาคม 2568. ศูนย์ประเมินผล. https://eva.oae.go.th/wp-content/uploads/2025/08/2108256806.pdf

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2566). สำมะโนการเกษตร พ.ศ. 2566 ภาคใต้. https://www.nso.go.th/public/e-book/Census_Survey/Agricultural-Census-Southern-2566/31/

Arunrat, N., Pumijumnong, N., Sereenonchai, S., Chareonwong, U., & Wang, C. (2021). Comparison of GHG emissions and farmers’ profit of large-scale and individual farming in rice production across four regions of Thailand. Journal of Cleaner Production, 278, Article 123945. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2020.123945

หมายเหตุทางวิชาการ: บทความนี้วิเคราะห์จากเอกสารราชการและงานวิจัยที่ตรวจสอบได้ โดยแยกข้อมูลระดับประเทศ ระดับจังหวัด และระดับอำเภอออกจากกัน ข้อมูลที่ขาดหลักฐานยืนยันไม่ได้รับการประมาณเป็นผลดำเนินงานจริง ตัวเลขงบประมาณระดับประเทศไม่ใช่ยอดเงินที่จัดสรรให้อำเภอเมืองยะลา และข้อสังเกตเกี่ยวกับความคลาดเคลื่อนของข้อมูลมิใช่ข้อวินิจฉัยว่ามีการทุจริต