วันพุธที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอเจาะไอร้อง จังหวัดนราธิวาส

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอเจาะไอร้อง จังหวัดนราธิวาส ระหว่างปี พ.ศ. 2559–2569

จากการรวมกลุ่มเกษตรกร สู่การเพิ่มผลิตภาพ ลดต้นทุน ตรวจสอบความคุ้มค่าของงบประมาณ และยกระดับเศรษฐกิจฐานรากอย่างยั่งยืน

บทความวิชาการเชิงวิเคราะห์ด้านเศรษฐศาสตร์การเกษตร การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก การตรวจสอบงบประมาณภาครัฐ และนโยบายสาธารณะ

ข้อมูล ณ วันพุธที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569


1. บทนำและความเป็นมา

ตลอดระยะเวลาหนึ่งทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศไทยพยายามแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างของภาคเกษตรกรรมผ่านนโยบายส่งเสริมการรวมกลุ่มเกษตรกร โดยเฉพาะโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ ซึ่งเริ่มดำเนินการอย่างเป็นระบบตั้งแต่ปี พ.ศ. 2559 มีเป้าหมายสำคัญในการลดต้นทุนการผลิต เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร ยกระดับคุณภาพสินค้า และเสริมสร้างอำนาจต่อรองทางการตลาดให้แก่เกษตรกรรายย่อย

แนวคิดสำคัญของระบบเกษตรแปลงใหญ่ไม่ได้หมายถึงการนำที่ดินของเกษตรกรทุกคนมารวมเป็นกรรมสิทธิ์เดียวกัน แต่เป็นการส่งเสริมให้เกษตรกรที่มีพื้นที่เพาะปลูกใกล้เคียงกัน หรือผลิตสินค้าชนิดเดียวกัน ร่วมกันบริหารจัดการกระบวนการผลิต การจัดหาปัจจัยการผลิต การใช้เครื่องจักร เทคโนโลยี และการตลาด โดยเกษตรกรยังคงมีสิทธิในที่ดินและการประกอบอาชีพของตนเอง

ในทางเศรษฐศาสตร์การเกษตร การรวมกลุ่มดังกล่าวมีความเกี่ยวข้องกับการประหยัดต่อขนาด การลดต้นทุนธุรกรรม และการเพิ่มอำนาจต่อรองของผู้ผลิตรายย่อย อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จของระบบเกษตรแปลงใหญ่ไม่ได้ขึ้นอยู่กับจำนวนสมาชิกหรือขนาดพื้นที่เพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับความสามารถของกลุ่มในการสร้างประโยชน์ทางเศรษฐกิจที่สมาชิกได้รับจริง

งานศึกษาของ Markelova และคณะ (2009) อธิบายว่า การรวมกลุ่มของเกษตรกรรายย่อยสามารถช่วยเพิ่มโอกาสเข้าถึงตลาดได้ แต่ประสิทธิผลของการรวมกลุ่มขึ้นอยู่กับความเหมาะสมขององค์กร กติกาการดำเนินงาน ลักษณะสินค้า ตลาด และสภาพแวดล้อมเชิงสถาบัน

เมื่อพิจารณาอำเภอเจาะไอร้อง จังหวัดนราธิวาส ซึ่งมีพื้นที่การปกครอง 3 ตำบล ได้แก่ ตำบลจวบ ตำบลบูกิต และตำบลมะรือโบออก พบว่าพื้นที่ดังกล่าวมีโครงสร้างการผลิตทางการเกษตรที่หลากหลาย ประกอบด้วยปาล์มน้ำมัน ยางพารา ข้าว ทุเรียน มังคุด และลองกอง

ความหลากหลายของสินค้าเกษตรเป็นทั้งโอกาสและความท้าทาย เพราะสินค้าแต่ละชนิดมีต้นทุนการผลิต ระยะเวลาการเก็บเกี่ยว ความเสี่ยงด้านราคา และรูปแบบการตลาดแตกต่างกัน จึงไม่สามารถใช้มาตรการส่งเสริมรูปแบบเดียวกันกับทุกกลุ่มได้อย่างมีประสิทธิภาพ

คำถามสำคัญของบทความนี้จึงไม่ได้อยู่เพียงว่า อำเภอเจาะไอร้องมีเกษตรแปลงใหญ่กี่แปลง มีสมาชิกจำนวนเท่าใด และได้รับงบประมาณจากภาครัฐมากน้อยเพียงใด

แต่ต้องพิจารณาต่อไปว่า การรวมกลุ่มดังกล่าวสามารถลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต สร้างรายได้สุทธิ และพัฒนาเศรษฐกิจครัวเรือนได้จริงเพียงใด รวมทั้งงบประมาณที่ภาครัฐสนับสนุนมีความคุ้มค่า โปร่งใส และก่อให้เกิดประโยชน์ต่อเกษตรกรอย่างเป็นธรรมหรือไม่

บทความนี้ศึกษาพัฒนาการของเกษตรแปลงใหญ่ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2559 จนถึงวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569 โดยใช้ข้อมูลจากกรมส่งเสริมการเกษตร สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร สำนักงานสถิติแห่งชาติ หน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้อง และงานวิจัยที่ผ่านการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิ

การวิเคราะห์แยกข้อมูลออกเป็นสามระดับ ได้แก่ ข้อเท็จจริงที่มีเอกสารรองรับ ข้อมูลที่ยังไม่สามารถตรวจสอบยืนยันได้ครบถ้วน และข้อคิดเห็นหรือข้อเสนอเชิงนโยบายของผู้เขียน เพื่อป้องกันการนำข้อสันนิษฐานไปใช้เสมือนเป็นข้อเท็จจริง

2. สถานการณ์และข้อมูลสถิติ

2.1 พัฒนาการของเกษตรแปลงใหญ่ระดับประเทศ พ.ศ. 2559–2569

ระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่เริ่มขับเคลื่อนตั้งแต่ปี พ.ศ. 2559 โดยมีหลักการสำคัญในการส่งเสริมให้เกษตรกรรายย่อยรวมกลุ่มบริหารจัดการการผลิตและการตลาดร่วมกัน ผ่านความร่วมมือระหว่างเกษตรกร หน่วยงานราชการ สถาบันเกษตรกร และผู้ประกอบการภาคเอกชน

กรมส่งเสริมการเกษตรรายงานว่า ณ วันที่ 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2567 ประเทศไทยมีเกษตรแปลงใหญ่ขึ้นทะเบียนสะสม 10,695 แปลง เกษตรกรเข้าร่วม 570,922 ราย และพื้นที่รวมประมาณ 9.01 ล้านไร่

รายงานดังกล่าวยังระบุผลประโยชน์เชิงเศรษฐกิจสะสมจากการลดต้นทุนการผลิต 37,300.58 ล้านบาท และการเพิ่มผลผลิต 65,871.18 ล้านบาท รวมมูลค่า 103,171.76 ล้านบาท ตามวิธีการประเมินของหน่วยงาน

ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนขนาดและความก้าวหน้าของนโยบายระดับประเทศ แต่ไม่ควรตีความว่าเป็นกำไรสุทธิที่เกษตรกรได้รับทั้งหมด หรือเป็นผลตอบแทนสุทธิหลังหักงบประมาณของรัฐ เพราะจำเป็นต้องตรวจสอบนิยามการคำนวณ วิธีเลือกกลุ่มตัวอย่าง และต้นทุนการดำเนินงานประกอบด้วย (กรมส่งเสริมการเกษตร, 2567)

ข้อมูลจากระบบสารสนเทศเกษตรแปลงใหญ่ของกรมส่งเสริมการเกษตรที่สืบค้นในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2569 แสดงรายการสะสม 11,543 แปลง สมาชิกตามรายการ 622,826 ราย และพื้นที่รวม 7,822,125.74 ไร่

อย่างไรก็ตาม ฐานข้อมูลออนไลน์ดังกล่าวมีรายการกำกับปี พ.ศ. 2570 ปรากฏอยู่ด้วย จึงควรตีความว่าเป็นข้อมูลทะเบียนที่ระบบแสดง ณ เวลาสืบค้น ไม่ใช่จำนวนแปลงที่ยืนยันว่าเปิดดำเนินงานครบถ้วนแล้วในปี พ.ศ. 2569 และไม่ควรนำตัวเลขพื้นที่จากรายงานคนละชุดมาเปรียบเทียบโดยไม่ตรวจสอบวิธีนับ

ในเชิงนโยบาย การขยายจำนวนแปลงใหญ่ตลอดทศวรรษที่ผ่านมาแสดงให้เห็นความสามารถในการผลักดันการรวมกลุ่มของภาครัฐ แต่การประเมินความสำเร็จระยะต่อไปควรให้น้ำหนักกับผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจมากกว่าผลผลิตทางการบริหาร เช่น จำนวนกลุ่มที่จัดตั้ง จำนวนเวทีอบรม หรือจำนวนผู้เข้าร่วมโครงการ

2.2 สถานการณ์เกษตรแปลงใหญ่ในพื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้

จังหวัดปัตตานี ยะลา และนราธิวาส มีลักษณะโครงสร้างเศรษฐกิจฐานรากที่พึ่งพาภาคเกษตรกรรมอย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะการผลิตยางพารา ปาล์มน้ำมัน ข้าว และไม้ผล

จากข้อมูลทะเบียนออนไลน์ของกรมส่งเสริมการเกษตรที่ตรวจสอบในปี พ.ศ. 2569 จังหวัดปัตตานีมีเกษตรแปลงใหญ่ 234 แปลง สมาชิกตามทะเบียน 12,945 ราย และพื้นที่ 60,057.71 ไร่

จังหวัดยะลามี 140 แปลง สมาชิก 5,708 ราย และพื้นที่ 44,822.51 ไร่

ส่วนจังหวัดนราธิวาสมี 119 แปลง สมาชิก 7,533 ราย และพื้นที่ 53,568.70 ไร่

เมื่อรวมทั้งสามจังหวัดจะมีเกษตรแปลงใหญ่ตามทะเบียน 493 แปลง สมาชิกตามรายการ 26,186 ราย และพื้นที่รวม 158,448.92 ไร่ (กรมส่งเสริมการเกษตร, ม.ป.ป.)

ตัวเลขดังกล่าวเป็นผลรวมตามทะเบียน ไม่ใช่จำนวนเกษตรกรที่ผ่านการตรวจสอบว่าไม่ซ้ำกันระหว่างกลุ่ม และไม่ใช่จำนวนสมาชิกที่ยังประกอบกิจกรรมร่วมกันทั้งหมด

ข้อมูลสำมะโนการเกษตร พ.ศ. 2566 ของสำนักงานสถิติแห่งชาติยังสะท้อนข้อจำกัดด้านขนาดการถือครองที่ดินของเกษตรกรในจังหวัดชายแดนภาคใต้ โดยจังหวัดปัตตานีมีพื้นที่ถือครองเฉลี่ยประมาณ 5.5 ไร่ จังหวัดยะลา 13.1 ไร่ และจังหวัดนราธิวาส 10.1 ไร่ต่อผู้ถือครองที่รายงานพื้นที่

ลักษณะดังกล่าวทำให้การใช้เครื่องจักรและบริการทางการเกษตรร่วมกันมีความสำคัญ เพราะเกษตรกรรายย่อยจำนวนมากอาจไม่สามารถลงทุนเครื่องจักรหรือโครงสร้างพื้นฐานด้วยตนเองได้อย่างคุ้มค่า

อย่างไรก็ตาม การรวมกลุ่มจะสร้างผลประหยัดได้จริงก็ต่อเมื่อมีปริมาณการใช้บริการเพียงพอ มีระบบจัดการที่โปร่งใส และสามารถลดต้นทุนต่อหน่วยได้มากกว่าต้นทุนใหม่ที่เกิดขึ้นจากการบริหารองค์กร

2.3 สถานการณ์เกษตรแปลงใหญ่จังหวัดนราธิวาส

เอกสารข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาสที่เผยแพร่ในปี พ.ศ. 2566 ระบุว่าจังหวัดนราธิวาสมีเกษตรแปลงใหญ่ 94 แปลง สมาชิกตามทะเบียน 5,808 ราย และพื้นที่ 40,618.14 ไร่

เมื่อเปรียบเทียบกับฐานทะเบียนออนไลน์ที่แสดง 119 แปลงในปี พ.ศ. 2569 พบว่าจำนวนรายการทะเบียนเพิ่มขึ้น 25 แปลง

อย่างไรก็ตาม ส่วนต่างดังกล่าวไม่สามารถนำไปสรุปทันทีว่ามีการจัดตั้งแปลงใหม่สุทธิจำนวน 25 แปลง เพราะต้องตรวจสอบการปรับปรุงทะเบียน การเปลี่ยนชื่อ การยุบหรือรวมกลุ่ม และหลักเกณฑ์การนับของแต่ละช่วงเวลาด้วย

สินค้าเกษตรแปลงใหญ่สำคัญของจังหวัดประกอบด้วยยางพารา ข้าว ปาล์มน้ำมัน ลองกอง มังคุด ทุเรียน และสินค้าประเภทอื่น

เมื่อพิจารณาเชิงเศรษฐศาสตร์ จังหวัดนราธิวาสมีความได้เปรียบจากการมีทรัพยากรการผลิตและความหลากหลายของสินค้า แต่ยังต้องเผชิญข้อจำกัดด้านระบบน้ำ คุณภาพดิน ความผันผวนของตลาด และต้นทุนโลจิสติกส์ในบางพื้นที่

ดังนั้น แนวทางพัฒนาระดับจังหวัดควรมุ่งสร้างเครือข่ายธุรกิจเกษตรที่เชื่อมโยงการผลิต การรวบรวมผลผลิต การแปรรูป และการตลาด มากกว่าการขยายจำนวนแปลงโดยไม่มีระบบธุรกิจรองรับ

2.4 เกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอเจาะไอร้อง

จากการตรวจสอบเอกสารของสำนักงานเกษตรจังหวัดนราธิวาสที่รวบรวมข้อมูลถึงปี พ.ศ. 2566 พบเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอเจาะไอร้อง 6 รายการ สมาชิกตามทะเบียนรวม 266 ราย และพื้นที่รวม 2,520 ไร่

ประกอบด้วยแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันตำบลมะรือโบออก 2 แปลง ได้แก่ แปลงที่มีสมาชิก 55 ราย พื้นที่ 1,062 ไร่ และแปลงที่มีสมาชิก 43 ราย พื้นที่ 709 ไร่

แปลงใหญ่ทุเรียนตำบลบูกิต มีสมาชิก 50 ราย พื้นที่ 150 ไร่

แปลงใหญ่ข้าวตำบลจวบ มีสมาชิก 45 ราย พื้นที่ 227 ไร่

แปลงใหญ่มังคุดตำบลจวบ มีสมาชิก 38 ราย พื้นที่ 42 ไร่

และแปลงใหญ่ยางพาราตำบลมะรือโบออก มีสมาชิก 35 ราย พื้นที่ 330 ไร่

ข้อมูลดังกล่าวปรากฏในตารางที่ 20 ของเอกสารข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส หน้า 48–50 (สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส, 2566)

เมื่อตรวจสอบระบบ Co-Farm เพิ่มเติม พบรายการแปลงใหญ่ลองกองตำบลบูกิต อำเภอเจาะไอร้อง รหัสแปลง 14229 ซึ่งไม่ได้ปรากฏอยู่ในบัญชี 6 รายการเดิม

จึงสามารถระบุได้ว่ามีอย่างน้อย 7 รายการทะเบียนที่ตรวจพบชื่อ ครอบคลุมสินค้า 6 ชนิด แต่ยังไม่สามารถยืนยันจำนวนสมาชิก พื้นที่ และสถานะดำเนินงานปัจจุบันของแปลงลองกองดังกล่าวได้

ในส่วนของรหัสทะเบียน กลุ่มปาล์มน้ำมันมีรหัส 831 และ 4878 กลุ่มทุเรียนรหัส 837 กลุ่มข้าวรหัส 4880 กลุ่มมังคุดรหัส 3256 กลุ่มยางพาราบ้านปิเหล็งเหนือรหัส 11614 และกลุ่มลองกองรหัส 14229

การแยกกลุ่มด้วยรหัสทะเบียนมีความสำคัญ เพราะช่วยลดความเสี่ยงจากการนับกลุ่มซ้ำเมื่อมีชื่อหรือสินค้าคล้ายกัน

เมื่อวิเคราะห์โครงสร้างพื้นที่จากบัญชีเดิม 6 แปลง พบว่าปาล์มน้ำมันมีพื้นที่รวม 1,771 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 70.28 ของพื้นที่แปลงใหญ่ในทะเบียนเดิมทั้งหมด

รองลงมาคือยางพารา 330 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 13.10 ข้าว 227 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 9.01 ทุเรียน 150 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 5.95 และมังคุด 42 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 1.67 โดยตัวเลขร้อยละมีการปัดเศษ

ข้อเท็จจริงดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าปาล์มน้ำมันเป็นสินค้าหลักในเชิงพื้นที่ของระบบเกษตรแปลงใหญ่ที่ตรวจพบ แต่ไม่ได้หมายความว่าปาล์มน้ำมันสร้างรายได้สุทธิสูงที่สุด หรือเป็นสินค้าที่มีความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจมากที่สุด

การสรุปเช่นนั้นจำเป็นต้องใช้ข้อมูลต้นทุน ผลผลิต ราคาขาย กำไรสุทธิ และเงินลงทุนของแต่ละชนิดสินค้าเพิ่มเติม

2.5 กรณีศึกษาเกษตรแปลงใหญ่ในแต่ละตำบล

ตำบลมะรือโบออก: ปาล์มน้ำมันและยางพารา

ตำบลมะรือโบออกมีแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมัน 2 แปลง และยางพารา 1 แปลง ตามบัญชีเดิม โดยมีพื้นที่รวม 2,101 ไร่ คิดเป็นร้อยละ 83.37 ของพื้นที่แปลงใหญ่เดิมทั้งอำเภอ

ความได้เปรียบของตำบลนี้อยู่ที่การมีพื้นที่ผลิตสินค้าไม้ยืนต้นค่อนข้างมาก ทำให้มีโอกาสพัฒนาระบบบริการเกษตรร่วม เช่น การจัดซื้อปุ๋ย การเก็บเกี่ยว การขนส่ง และการรวมขายผลผลิต

อย่างไรก็ตาม การมีพื้นที่ขนาดใหญ่ไม่ได้รับประกันว่ากลุ่มจะมีผลผลิตสูงหรือมีต้นทุนต่ำ

เอกสารทำเนียบศูนย์เรียนรู้การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้าเกษตรจังหวัดนราธิวาส ปี พ.ศ. 2566 ระบุว่า อำเภอเจาะไอร้องมีพื้นที่ปลูกปาล์มน้ำมัน 7,604 ไร่ พื้นที่ให้ผล 7,517 ไร่ และมีผลผลิตเฉลี่ยตามข้อมูลที่ใช้จัดทำเอกสารประมาณ 1,900 กิโลกรัมต่อไร่ต่อปี

ตัวเลขดังกล่าวเป็นข้อมูลสถานการณ์ระดับอำเภอที่เอกสารศูนย์เรียนรู้ระบุไว้ ไม่ใช่ผลผลิตเฉลี่ยที่ยืนยันจากสมาชิกแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันทั้ง 2 แปลง และไม่ใช่ข้อมูลปี พ.ศ. 2569

หากข้อมูลผลผลิตเฉลี่ยระดับอำเภอดังกล่าวยังสะท้อนสถานการณ์จริงในปัจจุบัน ก็อาจบ่งชี้ถึงโอกาสในการเพิ่มผลิตภาพผ่านการจัดการดิน ปุ๋ย น้ำ และการดูแลสวนที่เหมาะสม แต่จำเป็นต้องสำรวจข้อมูลล่าสุดก่อนกำหนดเป้าหมายเชิงปริมาณ

สำหรับยางพารา ความท้าทายสำคัญอยู่ที่ราคาผลผลิต วันกรีดยางที่ได้รับผลกระทบจากสภาพอากาศ โรคพืช และต้นทุนแรงงาน

แนวทางที่เหมาะสมจึงควรเริ่มจากการปรับปรุงคุณภาพผลผลิต การรวมซื้อปัจจัยการผลิต การจัดทำบัญชีต้นทุน และการประเมินความเป็นไปได้ของการรวมขาย มากกว่าการลงทุนโรงงานแปรรูปขนาดใหญ่ทันที

ตำบลบูกิต: ทุเรียน ลองกอง และการสร้างมูลค่าเพิ่ม

ตำบลบูกิตมีแปลงใหญ่ทุเรียนตามบัญชีเดิม 1 แปลง สมาชิก 50 ราย พื้นที่ 150 ไร่ และพบรายการแปลงใหญ่ลองกองเพิ่มเติมในทะเบียนออนไลน์

ความสำคัญของตำบลบูกิตไม่ได้จำกัดอยู่ที่การผลิตผลไม้สด แต่รวมถึงการมีประสบการณ์ในการพัฒนาธุรกิจแปรรูปทุเรียนในพื้นที่

รายงานเผยแพร่โครงการวิจัยที่เกี่ยวข้องกับมหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์ในปี พ.ศ. 2567 ระบุว่า มีการพัฒนาองค์ความรู้และเทคโนโลยีการผลิตทุเรียนกวน เพื่อยกระดับคุณภาพผลิตภัณฑ์และสร้างรายได้ให้แก่ผู้ประกอบการท้องถิ่น

มีการรายงานว่าผู้ประกอบการที่เข้าร่วมการพัฒนามีรายได้จากการจำหน่ายทุเรียนกวนเพิ่มขึ้นประมาณร้อยละ 30 และมีระบบห้องเย็นขนาด 30 ตันสำหรับการเก็บรักษาเนื้อทุเรียน

นอกจากนี้ ยังมีข้อมูลว่ากลุ่มวิสาหกิจได้รับซื้อเนื้อทุเรียนจากชาวบ้านและพื้นที่ใกล้เคียงประมาณ 50 ตันในปี พ.ศ. 2566

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขรายได้เพิ่มขึ้นร้อยละ 30 เป็นผลที่รายงานจากกรณีศึกษาเฉพาะ ไม่สามารถนำไปสรุปว่าเกษตรกรสมาชิกแปลงใหญ่ทุเรียนทั้งหมดมีรายได้เพิ่มขึ้นในอัตราเดียวกันได้

อีกทั้งยังไม่พบหลักฐานที่เพียงพอในการยืนยันว่าปริมาณเนื้อทุเรียน 50 ตันทั้งหมดมาจากสมาชิกแปลงใหญ่ทุเรียนตำบลบูกิต

กรณีดังกล่าวจึงควรใช้เป็นบทเรียนของการสร้างมูลค่าเพิ่ม ไม่ใช่หลักฐานยืนยันผลสำเร็จของระบบเกษตรแปลงใหญ่ทั้งตำบลโดยอัตโนมัติ

ในปี พ.ศ. 2568 สำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 12 ร่วมกับสถานีพัฒนาที่ดินนราธิวาสได้ลงพื้นที่ตำบลบูกิต เพื่อสำรวจคุณสมบัติทางกายภาพและเคมีของดินสำหรับการผลิตทุเรียนตามระบบการเกษตรปลอดภัย

กิจกรรมดังกล่าวสะท้อนความพยายามยกระดับคุณภาพการผลิต แต่ยังไม่ใช่ข้อพิสูจน์ว่าเกษตรกรทุกสวนได้รับการรับรองมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดีแล้ว

ในมุมมองของผู้เขียน การพัฒนาไม้ผลตำบลบูกิตควรเน้นการเชื่อมโยงผู้ผลิตกับผู้แปรรูป การพัฒนาระบบคัดคุณภาพ และการใช้ห้องเย็นที่มีอยู่ให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุด ก่อนพิจารณาลงทุนสร้างโครงสร้างพื้นฐานใหม่

ตำบลจวบ: ข้าว มังคุด และความมั่นคงทางอาหาร

ตำบลจวบมีแปลงใหญ่ข้าว 1 แปลง พื้นที่ 227 ไร่ สมาชิก 45 ราย และแปลงใหญ่มังคุด 1 แปลง พื้นที่ 42 ไร่ สมาชิก 38 ราย

ข้าวมีความสำคัญมากกว่าการเป็นสินค้าเพื่อจำหน่าย เพราะเกี่ยวข้องกับความมั่นคงทางอาหารของครัวเรือน และความสามารถของชุมชนในการพึ่งพาการผลิตอาหารพื้นฐาน

การพัฒนาแปลงใหญ่ข้าวจึงควรพิจารณาทั้งต้นทุนการผลิต ผลผลิตต่อไร่ ปริมาณข้าวที่ใช้บริโภคในครัวเรือน และปริมาณข้าวส่วนเกินที่สามารถจำหน่ายได้

สำหรับมังคุด แม้มีพื้นที่รวมเพียง 42 ไร่ แต่สามารถพัฒนาคุณภาพและระบบรวบรวมผลผลิตได้ หากมีการจัดการกลุ่มที่เหมาะสม

ข้อจำกัดสำคัญคือขนาดพื้นที่เฉลี่ยต่อรายการสมาชิกค่อนข้างเล็ก การลงทุนเครื่องจักรหรืออาคารแปรรูปเฉพาะกลุ่มจึงต้องประเมินความคุ้มค่าอย่างรอบคอบ

ผู้เขียนเห็นว่าการพัฒนาตำบลจวบควรเชื่อมโยงงานเกษตรกับการจัดการดินและน้ำ การใช้เครื่องจักรบริการร่วม และการรักษาความมั่นคงทางอาหาร มากกว่ามุ่งขยายการผลิตเชิงพาณิชย์เพียงด้านเดียว

2.6 การเปรียบเทียบผลผลิตเกษตรแปลงใหญ่กับระดับประเทศ

การเปรียบเทียบผลผลิตเป็นประเด็นสำคัญในการประเมินประสิทธิภาพของเกษตรแปลงใหญ่ แต่จำเป็นต้องใช้ข้อมูลที่มีนิยามเดียวกัน โดยเฉพาะพื้นที่ให้ผลผลิต อายุพืช พันธุ์พืช รอบการเก็บเกี่ยว และหน่วยผลผลิต

ข้อมูลสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรที่เผยแพร่ในปี พ.ศ. 2569 แสดงข้อมูลผลผลิตต่อไร่ระดับประเทศสำหรับปี พ.ศ. 2568 ซึ่งสามารถใช้เป็นข้อมูลอ้างอิงเบื้องต้นได้

ปาล์มน้ำมันมีผลผลิตเฉลี่ยระดับประเทศประมาณ 3,281 กิโลกรัมต่อไร่ ตามข้อมูลเบื้องต้นในเอกสารสถิติการเกษตรของประเทศไทยที่เผยแพร่เดือนเมษายน พ.ศ. 2569

ตัวเลขนี้แตกต่างจากข้อมูลประมาณการรุ่นก่อนที่เคยรายงานไว้ 3,049 กิโลกรัมต่อไร่ จึงควรระบุชุดข้อมูลและวันที่เผยแพร่ทุกครั้งเมื่อเปรียบเทียบผลผลิต

ยางพารามีผลผลิตเฉลี่ยในรายงานแนวโน้มปี พ.ศ. 2569 ประมาณ 217 กิโลกรัมต่อไร่สำหรับปี พ.ศ. 2568 โดยเป็นผลผลิตในหน่วยยางดิบตามนิยามของรายงาน จึงไม่ควรนำไปเปรียบเทียบกับน้ำยางสดหรือยางก้อนถ้วยที่ยังไม่แปลงหน่วยให้ตรงกัน

ข้าวนาปีมีผลผลิตเฉลี่ยระดับประเทศประมาณ 439 กิโลกรัมต่อไร่ในปีเพาะปลูก พ.ศ. 2567/2568 ตามข้อมูลสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร

ทุเรียนมีผลผลิตเฉลี่ยระดับประเทศประมาณ 1,220 กิโลกรัมต่อไร่ มังคุดประมาณ 864 กิโลกรัมต่อไร่ และลองกองประมาณ 184 กิโลกรัมต่อไร่ ตามข้อมูลเบื้องต้นปี พ.ศ. 2568 ในเอกสารสถิติการเกษตรของประเทศไทย

ข้อมูลทั้งหมดข้างต้นเป็นค่าเฉลี่ยระดับประเทศ ไม่ใช่ข้อมูลผลผลิตของเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอเจาะไอร้อง

สำหรับอำเภอเจาะไอร้อง มีข้อมูลปาล์มน้ำมันเฉลี่ยระดับอำเภอประมาณ 1,900 กิโลกรัมต่อไร่จากเอกสารศูนย์เรียนรู้ปี พ.ศ. 2566 แต่ยังไม่พบข้อมูลผลผลิตต่อไร่ของสมาชิกแปลงใหญ่ทุกกลุ่มที่ใช้ปีฐานเดียวกันกับข้อมูลระดับประเทศ

ดังนั้น จึงยังไม่สามารถสรุปได้อย่างถูกต้องว่าแปลงใหญ่แต่ละชนิดสินค้าในเจาะไอร้องมีผลิตภาพสูงหรือต่ำกว่าค่าเฉลี่ยประเทศเท่าใด

ในเชิงวิชาการ การเปรียบเทียบที่เหมาะสมควรใช้ข้อมูลก่อนและหลังเข้าร่วมโครงการของสมาชิก พร้อมกลุ่มเกษตรกรที่มีลักษณะใกล้เคียงกันแต่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการ เพื่อแยกผลจากนโยบายออกจากผลของสภาพอากาศ ราคา อายุสวน และปัจจัยภายนอก

2.7 สถานการณ์ตลาดและความเสี่ยงร่วมสมัย

ในปี พ.ศ. 2569 เกษตรกรต้องเผชิญความเสี่ยงจากตลาดสินค้าเกษตรที่เชื่อมโยงกับเศรษฐกิจโลกมากขึ้น

ปาล์มน้ำมันและยางพาราได้รับอิทธิพลจากอุปสงค์ภายในประเทศ การส่งออก ราคาสินค้าโภคภัณฑ์ระหว่างประเทศ และนโยบายการค้า

ทุเรียนและมังคุดได้รับผลกระทบจากฤดูกาลผลิต มาตรฐานคุณภาพ ความสามารถในการคัดเกรด และการแข่งขันด้านราคาในตลาดผลไม้

ลองกองมีความเสี่ยงจากการที่ผลผลิตออกสู่ตลาดในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน อายุการเก็บรักษาค่อนข้างสั้น และข้อจำกัดด้านการกระจายสินค้า

ส่วนข้าวมีความเกี่ยวข้องกับต้นทุนเมล็ดพันธุ์ ปุ๋ย แรงงาน เครื่องจักร และสภาพน้ำในพื้นที่

ประเด็นร่วมสมัยที่สำคัญอีกด้านหนึ่งคือกฎระเบียบของสหภาพยุโรปว่าด้วยสินค้าที่ปลอดจากการตัดไม้ทำลายป่า หรือ EUDR ซึ่งครอบคลุมสินค้าบางประเภทในห่วงโซ่ปาล์มน้ำมันและยางพารา

ตามข้อมูลคณะกรรมาธิการยุโรปที่ตรวจสอบในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2569 กฎดังกล่าวกำหนดเริ่มใช้กับผู้ประกอบการขนาดกลางและขนาดใหญ่ในวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2569 และผู้ประกอบการรายย่อยส่วนใหญ่ในวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2570 โดยมีเงื่อนไขและข้อยกเว้นตามประเภทผู้ประกอบการและผลิตภัณฑ์

กฎนี้มิได้หมายความว่าเกษตรกรรายย่อยทุกคนต้องยื่นเอกสารในลักษณะเดียวกับผู้ประกอบการนำเข้าสหภาพยุโรป แต่ระบบตรวจสอบย้อนกลับอาจมีผลต่อข้อมูลที่ผู้ซื้อร้องขอจากเกษตรกรในห่วงโซ่อุปทานที่เกี่ยวข้อง

สำหรับอำเภอเจาะไอร้อง ผู้เขียนเห็นว่าภาครัฐควรสนับสนุนการจัดทำพิกัดพื้นที่ปลูก ข้อมูลสิทธิการใช้ประโยชน์ที่ดิน และระบบตรวจสอบย้อนกลับโดยคำนึงถึงภาระต้นทุนและความเป็นส่วนตัวของเกษตรกร

นอกจากนี้ ความเสี่ยงจากฝนตกหนัก น้ำท่วม ดินเปรี้ยว และโรคพืชยังเป็นปัจจัยที่ต้องบูรณาการเข้ากับการวางแผนการผลิต ไม่ใช่พิจารณาเฉพาะด้านผลผลิตและราคาเท่านั้น

3. งบประมาณสนับสนุนเกษตรแปลงใหญ่และการตรวจสอบความคุ้มค่า

3.1 โครงสร้างการสนับสนุนงบประมาณของภาครัฐ

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ได้รับการสนับสนุนจากหลายหน่วยงาน ทั้งกรมส่งเสริมการเกษตร กรมการข้าว กรมพัฒนาที่ดิน กรมส่งเสริมสหกรณ์ การยางแห่งประเทศไทย และหน่วยงานอื่นตามชนิดสินค้าและภารกิจ

งบประมาณสามารถจำแนกตามลักษณะการสนับสนุนได้หลายประเภท ได้แก่ การพัฒนาศักยภาพเกษตรกร การถ่ายทอดเทคโนโลยี การบริหารจัดการกลุ่ม การส่งเสริมมาตรฐานการผลิต การพัฒนาระบบน้ำ การสนับสนุนเครื่องจักร และการเชื่อมโยงตลาด

อย่างไรก็ตาม งบประมาณบางประเภทเป็นงบที่จัดสรรให้หน่วยงานดำเนินการ ไม่ใช่เงินที่โอนให้กลุ่มเกษตรกรโดยตรง

การประเมินงบประมาณระดับอำเภอจึงต้องแยกงบประมาณที่อนุมัติ งบที่จัดสรร งบที่เบิกจ่ายจริง และมูลค่าทรัพย์สินหรือบริการที่เกษตรกรได้รับออกจากกัน

การนำวงเงินทั้งหมดมารวมแล้วรายงานว่าเป็นเงินที่เกษตรกรได้รับโดยตรง อาจทำให้เกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อนเกี่ยวกับประสิทธิภาพการใช้จ่ายภาครัฐ

3.2 งบประมาณที่สนับสนุนอำเภอเจาะไอร้อง: สิ่งที่ตรวจสอบได้และสิ่งที่ยังไม่พบ

จากการสืบค้นแผนปฏิบัติงานส่งเสริมการเกษตรประจำปี พ.ศ. 2565 ของสำนักงานเกษตรจังหวัดนราธิวาส พบรายการสนับสนุนกิจกรรมถ่ายทอดความรู้แก่แปลงใหญ่ยางพาราบ้านปิเหล็งเหนือ หมู่ที่ 6 ตำบลมะรือโบออก อำเภอเจาะไอร้อง

แผนดังกล่าวระบุสมาชิกเป้าหมาย 35 ราย และวงเงินตามแผน 5,000 บาท โดยปรากฏอยู่ในรายการกิจกรรมที่มีเป้าหมายรวมระดับจังหวัด 25 แปลง วงเงินรวมตามแผน 125,000 บาท

ข้อมูลนี้เป็นหลักฐานยืนยันว่ามีการกำหนดวงเงินสนับสนุนกิจกรรมในแผนงาน แต่ยังไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่ามีการเบิกจ่ายเงินครบ 5,000 บาท หรือสมาชิกทั้ง 35 รายได้รับประโยชน์ตามเป้าหมายแล้ว

หากนำวงเงิน 5,000 บาทหารด้วยสมาชิกตามเป้าหมาย 35 ราย จะเท่ากับประมาณ 142.86 บาทต่อราย ซึ่งเป็นเพียงอัตราส่วนเพื่ออธิบายขนาดงบประมาณ ไม่ใช่จำนวนเงินที่สมาชิกแต่ละรายได้รับจริง

สำหรับโครงการพัฒนาทุเรียนกวนและระบบห้องเย็นตำบลบูกิต พบหลักฐานเผยแพร่เกี่ยวกับการดำเนินงานวิจัยและการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน แต่ยังไม่พบชุดข้อมูลที่เพียงพอในการยืนยันวงเงินลงทุนทั้งหมด แหล่งงบประมาณแยกตามหน่วยงาน ยอดเบิกจ่ายจริง และต้นทุนดำเนินงานตลอดอายุโครงการ

ในทำนองเดียวกัน แม้จะพบข้อมูลกิจกรรมพัฒนาดิน น้ำ และการเกษตรในพื้นที่อำเภอเจาะไอร้อง แต่ยังไม่สามารถนำมาสรุปเป็นยอดงบประมาณสนับสนุนเกษตรแปลงใหญ่ทั้งหมดของอำเภอระหว่างปี พ.ศ. 2559–2569 ได้

ดังนั้น ยังไม่พบหลักฐานสาธารณะที่ตรวจสอบได้ครบถ้วนเพียงพอสำหรับยืนยันยอดงบประมาณสะสมทั้งหมดที่สนับสนุนเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอเจาะไอร้องตั้งแต่เริ่มโครงการจนถึงปี พ.ศ. 2569

ข้อจำกัดนี้ไม่ได้หมายความว่าหน่วยงานไม่ได้ใช้งบประมาณ หรือมีความผิดปกติทางการเงิน แต่หมายความว่าข้อมูลที่ตรวจสอบได้ในขณะจัดทำบทความยังไม่ครบพอที่จะสรุปยอดรวมและผลตอบแทนทางเศรษฐกิจอย่างเป็นทางการ

3.3 การตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์ทางการเงิน

การตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์ทางการเงิน หรือ Forensic Budget Analysis เป็นแนวทางวิเคราะห์เส้นทางการใช้เงินและหลักฐานประกอบ เพื่อประเมินความถูกต้อง ความโปร่งใส ความสมเหตุสมผล และผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นจากการลงทุนภาครัฐ

ในบริบทเกษตรแปลงใหญ่ การตรวจสอบไม่ควรสิ้นสุดเพียงการตรวจว่าโครงการจัดซื้อเครื่องจักรหรือดำเนินการอบรมครบตามแผนหรือไม่

แต่ควรติดตามต่อไปว่าเครื่องจักรมีการใช้งานจริงกี่ชั่วโมงต่อปี มีผู้ใช้บริการกี่ราย ลดต้นทุนได้เท่าใด และมีค่าใช้จ่ายในการดูแลรักษามากน้อยเพียงใด

สำหรับโครงการห้องเย็น ควรตรวจสอบวงเงินลงทุน กำลังการจัดเก็บ อัตราการใช้ประโยชน์ ค่าไฟฟ้า ค่าบำรุงรักษา รายได้จากค่าบริการ และมูลค่าความเสียหายของผลผลิตที่สามารถป้องกันได้

ตัวอย่างเช่น ห้องเย็นขนาด 30 ตันไม่ได้หมายความว่าจะสามารถรับผลผลิตได้เพียง 30 ตันต่อปี เพราะหากมีการหมุนเวียนสินค้าได้หลายรอบ ปริมาณการให้บริการทั้งปีอาจมากกว่าความจุ ณ เวลาเดียวกัน

การประเมินจึงต้องใช้ข้อมูลปริมาณสินค้าที่เก็บรักษาจริง จำนวนรอบการใช้บริการ และต้นทุนต่อกิโลกรัม ไม่ใช่พิจารณาจากขนาดห้องเย็นเพียงอย่างเดียว

การตรวจสอบยังควรครอบคลุมการจัดซื้อจัดจ้าง การส่งมอบทรัพย์สิน การขึ้นทะเบียนครุภัณฑ์ ผู้รับผิดชอบทรัพย์สิน และรายงานผลการดำเนินงาน

แต่ต้องย้ำว่าการวิเคราะห์ดังกล่าวเป็นข้อเสนอด้านธรรมาภิบาลงบประมาณ มิใช่การกล่าวหาว่ามีการทุจริตหรือใช้จ่ายผิดระเบียบในอำเภอเจาะไอร้อง เพราะยังไม่มีหลักฐานในบทความนี้ที่ยืนยันข้อกล่าวหาลักษณะดังกล่าว

3.4 หลักเกณฑ์ประเมินความคุ้มค่าของงบประมาณ

การประเมินความคุ้มค่าของงบประมาณควรพิจารณาสี่มิติสำคัญ

มิติแรกคือความประหยัด หมายถึงการจัดหาทรัพยากรในต้นทุนที่เหมาะสม โดยไม่ลดคุณภาพและความจำเป็นของการใช้จ่าย

มิติที่สองคือประสิทธิภาพ หมายถึงความสามารถในการเปลี่ยนทรัพยากรและงบประมาณให้เป็นผลผลิตหรือบริการในต้นทุนต่อหน่วยที่เหมาะสม

มิติที่สามคือประสิทธิผล หมายถึงการบรรลุเป้าหมายที่แท้จริง เช่น การลดต้นทุนต่อไร่ การเพิ่มผลผลิตที่มีคุณภาพ และการเพิ่มรายได้สุทธิของสมาชิก

มิติสุดท้ายคือความเป็นธรรม หมายถึงการกระจายโอกาสและผลประโยชน์ให้แก่เกษตรกรสมาชิกอย่างทั่วถึง ไม่กระจุกตัวอยู่กับผู้บริหารกลุ่มหรือสมาชิกเพียงบางส่วน

ในเชิงเศรษฐศาสตร์ ควรใช้เครื่องมือประเมินต้นทุนและผลประโยชน์ การวิเคราะห์มูลค่าปัจจุบันสุทธิ อัตราผลตอบแทนภายใน และการวิเคราะห์ความไวต่อการเปลี่ยนแปลงของปัจจัยสำคัญตามความเหมาะสมของโครงการ

ตัวอย่างเช่น หากนำพื้นที่ปาล์มน้ำมัน 1,771 ไร่จากทะเบียนเดิมมาตั้งสมมติฐานว่าทุกไร่มีผลผลิตเฉลี่ย 2,000 กิโลกรัมต่อปี จะได้ผลผลิตสมมติ 3,542,000 กิโลกรัมต่อปี

หากระบบรวมขายสามารถเพิ่มราคาสุทธิที่ได้รับก่อนหักค่าใช้จ่ายบริการอีก 0.20 บาทต่อกิโลกรัม จะเกิดรายรับเพิ่มตามสมมติฐาน 708,400 บาทต่อปี

อย่างไรก็ตาม ตัวเลขดังกล่าวไม่ใช่ผลประกอบการจริง เพราะยังไม่ทราบพื้นที่ให้ผลผลิตในปัจจุบัน ปริมาณผลผลิตที่เข้าร่วมระบบรวมขาย และต้นทุนการบริหารกลุ่ม

หากเกษตรกรส่งผลผลิตเข้าสู่ระบบร่วมเพียงบางส่วน ผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นก็ย่อมลดลงตามสัดส่วน

ดังนั้น การวางแผนลงทุนควรเริ่มจากข้อมูลปริมาณผลผลิตจริงและความต้องการของผู้ซื้อ ก่อนกำหนดขนาดเครื่องจักร อาคาร หรือศูนย์รวบรวมผลผลิต

4. การวิเคราะห์ SWOT เกษตรแปลงใหญ่อำเภอเจาะไอร้อง

4.1 จุดแข็ง (Strengths)

ประการแรก ความหลากหลายของสินค้าเกษตร

อำเภอเจาะไอร้องมีสินค้าเกษตรแปลงใหญ่หลายประเภท ได้แก่ ปาล์มน้ำมัน ยางพารา ข้าว ทุเรียน มังคุด และลองกอง ซึ่งช่วยสร้างโอกาสในการพัฒนาระบบเศรษฐกิจเกษตรที่มีรายได้จากสินค้าต่างประเภทและต่างฤดูกาล

อย่างไรก็ตาม ความหลากหลายไม่ได้ลดความเสี่ยงโดยอัตโนมัติ หากสมาชิกยังพึ่งพาตลาดหรือแหล่งเงินทุนที่มีความเสี่ยงร่วมกัน

ประการที่สอง มีฐานการรวมกลุ่มเกษตรกรที่ดำเนินงานมาแล้ว

หลักฐานทะเบียนตั้งแต่ปี พ.ศ. 2560 แสดงให้เห็นว่าพื้นที่มีประสบการณ์การรวมกลุ่มในระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ จึงไม่จำเป็นต้องเริ่มสร้างองค์กรใหม่ทุกครั้งที่มีโครงการสนับสนุน

ฐานองค์กรเดิมสามารถนำมาพัฒนาระบบบัญชี ธุรกิจบริการ และเครือข่ายตลาดได้ หากผ่านการประเมินความพร้อม

ประการที่สาม มีกรณีศึกษาการพัฒนามาตรฐานการผลิต

การสำรวจดินเพื่อการผลิตทุเรียนปลอดภัย และการพัฒนาองค์ความรู้ด้านทุเรียนกวน เป็นตัวอย่างของการเชื่อมโยงงานวิชาการกับการผลิตในพื้นที่

ข้อได้เปรียบนี้ควรต่อยอดเป็นระบบบริการทางวิชาการที่เกษตรกรเข้าถึงได้อย่างต่อเนื่อง

ประการที่สี่ มีโอกาสเชื่อมโยงตลาดในพื้นที่

ประสบการณ์การแปรรูปผลไม้ การมีสหกรณ์ และความใกล้ชิดกับเครือข่ายการค้าชายแดนเปิดโอกาสให้ผู้ผลิตสามารถพัฒนาตลาดร่วมได้

แต่การเชื่อมโยงดังกล่าวยังต้องพิสูจน์ด้วยข้อตกลงซื้อขาย ปริมาณสินค้า ราคาที่ได้รับ และต้นทุนโลจิสติกส์จริง

4.2 จุดอ่อน (Weaknesses)

ประการแรก ฐานข้อมูลการดำเนินงานยังไม่เชื่อมโยงกันอย่างครบถ้วน

ข้อมูลทะเบียนแปลงใหญ่ ข้อมูลสมาชิก ผลผลิต งบประมาณ และข้อมูลการตลาดยังไม่ปรากฏในชุดข้อมูลสาธารณะที่สามารถเชื่อมโยงตรวจสอบผลลัพธ์รายแปลงได้ครบถ้วน

ประการที่สอง ยังไม่พบข้อมูลรายได้สุทธิที่ครอบคลุมทุกกลุ่ม

ข้อมูลจำนวนสมาชิกและพื้นที่ไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่าการเข้าร่วมแปลงใหญ่ทำให้รายได้สุทธิเพิ่มขึ้นเท่าใด หรือสมาชิกได้รับประโยชน์แตกต่างกันอย่างไร

ประการที่สาม ความสามารถด้านการจัดการธุรกิจอาจไม่เท่ากัน

แต่ละกลุ่มมีลักษณะสินค้าและรูปแบบการผลิตแตกต่างกัน จึงอาจมีความพร้อมด้านบัญชี การเงิน การตลาด และการบริหารความเสี่ยงไม่เท่ากัน

ข้อสังเกตนี้เป็นความเสี่ยงเชิงโครงสร้างที่ควรตรวจสอบ ไม่ใช่ข้อสรุปว่ากลุ่มใดบริหารงานไม่มีประสิทธิภาพ

ประการที่สี่ ความแตกต่างของขนาดพื้นที่และสมาชิก

กลุ่มปาล์มน้ำมันมีพื้นที่รวมค่อนข้างมาก ขณะที่กลุ่มมังคุดมีพื้นที่รวมเพียง 42 ไร่

ความแตกต่างดังกล่าวทำให้ต้นทุนต่อหน่วยและความเหมาะสมของการลงทุนแตกต่างกัน จึงจำเป็นต้องพัฒนารูปแบบธุรกิจตามขนาดและศักยภาพของแต่ละกลุ่ม

4.3 โอกาส (Opportunities)

ประการแรก การยกระดับระบบการผลิตด้วยเทคโนโลยีและข้อมูล

การวิเคราะห์ดิน การจัดการปุ๋ยตามความต้องการของพืช การบันทึกผลผลิตรายแปลง และการติดตามต้นทุนผ่านระบบดิจิทัล สามารถช่วยลดการใช้ปัจจัยการผลิตที่ไม่จำเป็นและเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต

ประการที่สอง การพัฒนามาตรฐานการผลิตและระบบตรวจสอบย้อนกลับ

การพัฒนามาตรฐาน GAP การจัดทำข้อมูลแหล่งผลิต และการตรวจสอบย้อนกลับ สามารถช่วยเพิ่มโอกาสเข้าถึงตลาดที่ให้ความสำคัญกับคุณภาพและความรับผิดชอบด้านสิ่งแวดล้อม

ประการที่สาม การพัฒนาธุรกิจบริการเกษตรร่วมกัน

การรวมซื้อปัจจัยการผลิต การขนส่ง การรวบรวมผลผลิต และการตลาด สามารถสร้างประโยชน์ให้เกษตรกรโดยไม่จำเป็นต้องลงทุนโรงงานแปรรูปขนาดใหญ่ตั้งแต่ระยะแรก

ประการที่สี่ ความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน

การกระจายบทบาทและความรับผิดชอบช่วยลดภาระของหน่วยงานรัฐ และสร้างโอกาสให้เกษตรกรมีส่วนร่วมในการบริหารทรัพยากรและผลตอบแทน

4.4 อุปสรรคและภัยคุกคาม (Threats)

ภัยคุกคามสำคัญคือความผันผวนของราคาสินค้าเกษตร โดยเฉพาะปาล์มน้ำมันและยางพาราซึ่งเชื่อมโยงกับตลาดระดับประเทศและระหว่างประเทศ

ปัจจัยอีกด้านหนึ่งคือความเสี่ยงจากสภาพภูมิอากาศ ฝนตกหนัก อุทกภัย การระบายน้ำ และความเหมาะสมของดิน

นอกจากนี้ การแข่งขันด้านคุณภาพสินค้าและข้อกำหนดด้านสิ่งแวดล้อมที่เข้มงวดขึ้นอาจเพิ่มต้นทุนการปฏิบัติตามมาตรฐานของผู้ผลิตรายย่อย

หากไม่มีระบบสนับสนุนที่เหมาะสม เกษตรกรอาจต้องรับภาระต้นทุนเพิ่มขึ้นโดยไม่ได้รับส่วนเพิ่มของราคาที่คุ้มค่า

4.5 ข้อสังเคราะห์จาก SWOT

ผลการวิเคราะห์แสดงให้เห็นว่า อำเภอเจาะไอร้องไม่ได้ขาดฐานการผลิตหรือการรวมกลุ่ม แต่ยังต้องพัฒนาความสามารถในการเปลี่ยนฐานการผลิตและการรวมกลุ่มให้เป็นผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจที่ตรวจสอบได้

จุดเน้นของนโยบายจึงควรเปลี่ยนจากการขยายจำนวนกลุ่ม ไปสู่การพัฒนาประสิทธิภาพองค์กรเกษตรกร การสร้างตลาดร่วม การจัดการความเสี่ยง และการวัดผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจอย่างเป็นระบบ

5. ข้อดี ข้อเสีย และข้อจำกัดของการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่

5.1 ข้อดีในทางเศรษฐศาสตร์การเกษตร

ประการแรก คือโอกาสลดต้นทุนการผลิตจากการจัดซื้อร่วมกัน โดยเฉพาะปุ๋ย เมล็ดพันธุ์ วัสดุการเกษตร และบริการต่าง ๆ ที่อาจมีราคาต่อหน่วยลดลงเมื่อสั่งซื้อในปริมาณมาก

ประการที่สอง คือการใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ร่วมกัน ซึ่งอาจช่วยลดต้นทุนคงที่ต่อไร่ หากมีการใช้งานอย่างเพียงพอและมีระบบบำรุงรักษาที่เหมาะสม

ประการที่สาม คือการเพิ่มอำนาจต่อรองทางการตลาดผ่านการรวบรวมผลผลิต การคัดคุณภาพ และการทำข้อตกลงซื้อขายร่วมกัน

ประการที่สี่ คือการถ่ายทอดเทคโนโลยีระหว่างสมาชิก ทำให้เกษตรกรสามารถเรียนรู้จากแปลงต้นแบบ และลดความเสี่ยงในการทดลองเทคนิคใหม่โดยลำพัง

ประการสุดท้าย คือการสร้างทุนทางสังคมผ่านการร่วมตัดสินใจ การแบ่งปันข้อมูล และความร่วมมือระหว่างเกษตรกรกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

อย่างไรก็ตาม ประโยชน์เหล่านี้เป็นกลไกที่มีเหตุผลรองรับทางเศรษฐศาสตร์ ไม่ใช่ข้อยืนยันว่าทุกกลุ่มในเจาะไอร้องได้รับประโยชน์ดังกล่าวแล้ว

5.2 ข้อเสียและความเสี่ยงของระบบการรวมกลุ่ม

การรวมกลุ่มอาจสร้างต้นทุนการบริหารจัดการเพิ่มเติม เช่น ค่าจ้างผู้จัดการ ค่าใช้จ่ายการประชุม การจัดทำบัญชี การตรวจสอบ และการประสานงานระหว่างสมาชิก

หากกลุ่มมีระบบตัดสินใจที่ไม่ชัดเจน อาจเกิดความขัดแย้งเกี่ยวกับการใช้ทรัพย์สิน การแบ่งผลตอบแทน หรือการรับผิดชอบหนี้สินร่วมกัน

นอกจากนี้ การรวมขายผลผลิตผ่านผู้ซื้อเพียงรายเดียวอาจลดอำนาจต่อรองในระยะยาว หากไม่มีตลาดสำรองหรือข้อตกลงที่เป็นธรรม

การลงทุนเครื่องจักรหรือสิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่ยังอาจสร้างภาระทางการเงิน หากปริมาณผลผลิตไม่เพียงพอ หรือกลุ่มไม่มีเงินทุนหมุนเวียนสำหรับการดำเนินงานและบำรุงรักษา

ความเสี่ยงสำคัญอีกประการหนึ่งคือการกระจุกตัวของผลประโยชน์ หากการบริหารกลุ่มไม่มีความโปร่งใส สมาชิกบางส่วนอาจเข้าถึงทรัพยากรและโอกาสทางธุรกิจมากกว่าสมาชิกทั่วไป

งานวิจัยเกี่ยวกับองค์กรเกษตรกรชี้ให้เห็นว่าการรวมกลุ่มมีทั้งโอกาสและต้นทุนทางสถาบัน จึงจำเป็นต้องออกแบบกติกาที่เหมาะสมกับขนาดองค์กรและลักษณะตลาด (Markelova et al., 2009; Hellin et al., 2009)

5.3 ข้อจำกัดของการประเมินผลในปัจจุบัน

ข้อจำกัดสำคัญที่สุดของการประเมินเกษตรแปลงใหญ่อำเภอเจาะไอร้อง คือยังไม่พบชุดข้อมูลรายสมาชิกที่มีความครบถ้วนเพียงพอสำหรับเปรียบเทียบต้นทุน ผลผลิต รายได้ และกำไรสุทธิก่อนและหลังเข้าร่วมโครงการ

ข้อมูลทะเบียนยังไม่สามารถยืนยันการเข้าร่วมกิจกรรมจริงของสมาชิกทุกคน และยังไม่สามารถตรวจสอบได้ว่ามีสมาชิกซ้ำระหว่างแปลงหรือไม่

สำหรับข้อมูลผลผลิต ยังมีข้อจำกัดด้านปีฐานและความแตกต่างระหว่างพื้นที่ปลูกทั้งหมดกับพื้นที่ให้ผลผลิตจริง

ส่วนข้อมูลการเงินและงบประมาณ ยังไม่พบหลักฐานที่ครบถ้วนพอสำหรับคำนวณต้นทุนภาครัฐต่อผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจของแต่ละกลุ่ม

ดังนั้น การประเมินความสำเร็จของนโยบายจึงควรหลีกเลี่ยงการสรุปเชิงเหตุและผลจากจำนวนสมาชิก พื้นที่ หรือการจัดอบรมเพียงอย่างเดียว

หากต้องการประเมินผลกระทบอย่างน่าเชื่อถือ ควรออกแบบการศึกษาที่มีกลุ่มเปรียบเทียบ และติดตามข้อมูลอย่างต่อเนื่องในหลายฤดูกาลผลิต

6. แนวทางพัฒนาเชิงนโยบายสาธารณะ

6.1 เปลี่ยนเป้าหมายจากจำนวนแปลงเป็นรายได้สุทธิของเกษตรกร

นโยบายเกษตรแปลงใหญ่ควรเปลี่ยนตัวชี้วัดหลักจากจำนวนแปลงที่จัดตั้ง จำนวนสมาชิก หรือจำนวนกิจกรรมที่ดำเนินการ มาเป็นการเปลี่ยนแปลงรายได้สุทธิของเกษตรกรและความสามารถในการแข่งขันของกลุ่ม

ตัวชี้วัดที่ควรให้ความสำคัญ ได้แก่ ต้นทุนต่อไร่ ผลผลิตต่อไร่ ต้นทุนต่อกิโลกรัม ราคาขายสุทธิ กำไรสุทธิต่อครัวเรือน และสัดส่วนสมาชิกที่ได้รับผลประโยชน์จริง

ทั้งนี้ ควรพิจารณาคุณภาพชีวิต ความมั่นคงทางอาหาร ภาระหนี้สิน และความสามารถในการรับมือกับความเสี่ยงร่วมด้วย

6.2 จัดทำฐานข้อมูลเกษตรแปลงใหญ่ระดับอำเภอที่ตรวจสอบได้

ควรจัดทำฐานข้อมูลกลางระดับอำเภอโดยใช้รหัสทะเบียนแปลงใหญ่เป็นข้อมูลหลักสำหรับเชื่อมโยงทะเบียนสมาชิก พื้นที่เพาะปลูก ผลผลิต ต้นทุน การตลาด และงบประมาณ

ข้อมูลควรแยกระหว่างสมาชิกตามทะเบียนกับสมาชิกที่เข้าร่วมกิจกรรมจริง รวมถึงแยกพื้นที่ปลูกทั้งหมดออกจากพื้นที่ให้ผลผลิต

ควรมีระบบตรวจสอบข้อมูลซ้ำ การเปลี่ยนแปลงสมาชิก และการติดตามสถานะของแต่ละกลุ่มอย่างต่อเนื่อง

ข้อมูลที่เปิดเผยต่อสาธารณะควรอยู่ในระดับสรุปที่ไม่ละเมิดข้อมูลส่วนบุคคล ส่วนข้อมูลระดับสมาชิกต้องมีระบบกำกับสิทธิการเข้าถึงและการนำไปใช้ตามกฎหมาย

การสร้างฐานข้อมูลดังกล่าวควรเปิดโอกาสให้เกษตรกร ผู้แทนกลุ่ม องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องร่วมกำหนดตัวชี้วัดและวิธีใช้ข้อมูล

6.3 พัฒนาองค์การพัฒนาวิถีชีวิตและอาชีพชุมชน (CLDO)

ข้อเสนอเชิงโครงสร้างที่ควรศึกษา คือการพัฒนาองค์การพัฒนาวิถีชีวิตและอาชีพชุมชน หรือ Community Livelihood Development Organization (CLDO) ให้ทำหน้าที่เป็นกลไกบริหารจัดการเศรษฐกิจร่วมของเกษตรกร

CLDO ไม่ควรเป็นเพียงองค์กรที่ตั้งขึ้นเพื่อรับงบประมาณ แต่ควรมีภารกิจทางธุรกิจที่ชัดเจน เช่น การจัดซื้อปัจจัยการผลิต การรวบรวมผลผลิต การพัฒนามาตรฐาน การให้บริการเครื่องจักร การบริหารสัญญา และการจัดการข้อมูลทางเศรษฐกิจ

การดำเนินงานควรใช้หลักความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาชน และองค์กรชุมชน หรือ Public–Private–People Partnership (PPPP)

ภาครัฐสนับสนุนองค์ความรู้ โครงสร้างพื้นฐาน และระบบกำกับดูแล ภาคเอกชนสนับสนุนเทคโนโลยี ตลาด และเงินลงทุน ส่วนเกษตรกรร่วมลงทุนตามความสมัครใจ มีสิทธิในการตัดสินใจ และได้รับผลตอบแทนตามข้อตกลงที่เป็นธรรม

อย่างไรก็ตาม CLDO เป็นแนวคิดเชิงนโยบายที่ยังต้องศึกษาความเหมาะสมทางกฎหมาย การเงิน และการบริหารจัดการก่อนนำไปใช้จริง

ไม่ควรจัดตั้งองค์กรใหม่โดยอัตโนมัติ หากกลุ่มเดิม สหกรณ์ หรือวิสาหกิจชุมชนที่มีอยู่สามารถทำหน้าที่ดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพ

หลักสำคัญคือองค์กรต้องเกิดจากความจำเป็นทางเศรษฐกิจของสมาชิก ไม่ใช่เกิดจากแรงจูงใจเพื่อเข้าถึงงบประมาณของรัฐเพียงอย่างเดียว

6.4 ใช้หลัก 7R กำกับความร่วมมือและการแบ่งปันผลประโยชน์

การพัฒนา CLDO และ PPPP ควรใช้กรอบ 7R เพื่อกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ได้แก่ Role หรือบทบาท Representation หรือการมีตัวแทน Rights หรือสิทธิ Resources หรือทรัพยากร Responsibilities หรือความรับผิดชอบ Risks หรือความเสี่ยง และ Returns หรือผลตอบแทน

กรอบดังกล่าวช่วยป้องกันปัญหาที่อาจเกิดจากการร่วมลงทุนโดยไม่มีข้อตกลงชัดเจน โดยเฉพาะการใช้ที่ดิน การบริหารทรัพย์สิน การรับผิดชอบหนี้สิน และการแบ่งผลกำไร

ตัวอย่างเช่น หากเกษตรกรนำสิทธิการใช้ประโยชน์ที่ดินเข้าร่วมกิจกรรมขององค์กร ต้องกำหนดให้ชัดเจนว่ากรรมสิทธิ์ที่ดินยังคงเป็นของเกษตรกร มีสิทธิถอนตัวอย่างไร และได้รับผลตอบแทนจากการใช้ทรัพยากรอย่างไร

การจัดสรรผลประโยชน์ควรพิจารณาทั้งปริมาณผลผลิตที่สมาชิกส่งมอบ ทุนที่ร่วมลงทุน บริการที่ใช้ และความเสี่ยงที่แต่ละฝ่ายรับผิดชอบ

หลักการสำคัญคือเกษตรกรต้องไม่สูญเสียอำนาจควบคุมทรัพยากรของตนเองเพียงเพื่อแลกกับการเข้าถึงโครงการสนับสนุนจากรัฐ

6.5 ทดลองพัฒนา CLDO ในแต่ละแปลง

สำหรับอำเภอเจาะไอร้อง ควรเริ่มจากการประเมินความพร้อมของแปลงใหญ่เดิมทั้งด้านสมาชิก การบริหารจัดการ บัญชี และการตลาด

หากกลุ่มมีความพร้อมเพียงพอ สามารถทดลองใช้กลไก CLDO ในรูปแบบหน่วยบริการธุรกิจร่วม โดยไม่จำเป็นต้องตั้งนิติบุคคลใหม่ตั้งแต่เริ่มดำเนินการ

ตัวอย่างเช่น แปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันสามารถทดลองระบบรวมซื้อปุ๋ยและรวมขายผลผลิต โดยจัดเก็บข้อมูลปริมาณสินค้า ต้นทุนขนส่ง และราคาที่สมาชิกได้รับจริง

แปลงใหญ่ทุเรียนสามารถทดลองการเชื่อมโยงตลาดกับเครือข่ายผู้แปรรูปในตำบลบูกิต โดยกำหนดมาตรฐานคุณภาพและระบบรับซื้อที่โปร่งใส

แปลงใหญ่ข้าวสามารถทดลองบริการเครื่องจักรร่วมและการจัดหาปัจจัยการผลิตในรูปแบบที่เหมาะสมกับขนาดพื้นที่

ส่วนกลุ่มมังคุดและลองกองควรศึกษาการร่วมใช้ระบบคัดคุณภาพ บรรจุ และโลจิสติกส์ เพื่อลดความซ้ำซ้อนของการลงทุน

แต่ละรูปแบบควรมีการทดลองจริงก่อนขยายโครงการ และใช้ผลการดำเนินงานเป็นฐานตัดสินใจลงทุนในระยะต่อไป

6.6 พัฒนาห่วงโซ่คุณค่าสำหรับสินค้าแต่ละประเภท

ปาล์มน้ำมันควรเน้นการเพิ่มผลิตภาพสวน การจัดการเก็บเกี่ยว การตรวจคุณภาพทะลายสด การลดต้นทุนขนส่ง และการรวมขายผ่านช่องทางที่โปร่งใส

ยางพาราควรเน้นการจัดการสวนให้ได้มาตรฐาน การลดต้นทุน การปรับปรุงคุณภาพผลผลิต และการเตรียมข้อมูลตรวจสอบย้อนกลับสำหรับห่วงโซ่อุปทานที่ต้องการมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อม

ข้าวควรเน้นการพัฒนาเมล็ดพันธุ์ การจัดการดินและน้ำ การใช้เครื่องจักรร่วม และการสร้างความมั่นคงทางอาหารควบคู่กับการตลาด

ทุเรียนควรเชื่อมโยงการผลิตผลสดคุณภาพ การคัดเกรด ระบบห้องเย็น และการแปรรูป โดยให้ความสำคัญกับมาตรฐานความปลอดภัยอาหารและต้นทุนทางธุรกิจ

มังคุดควรเน้นการพัฒนาคุณภาพผลผลิต การรวบรวมสินค้า และการเชื่อมโยงตลาดกับเครือข่ายไม้ผลชนิดอื่น

ลองกองควรเน้นการฟื้นฟูคุณภาพสวน การจัดการผลผลิตตามฤดูกาล การคัดเกรด และการกระจายสินค้าที่รวดเร็วเพื่อลดความสูญเสียหลังเก็บเกี่ยว

6.7 พัฒนาระบบงบประมาณที่เชื่อมโยงกับผลลัพธ์

งบประมาณสนับสนุนเกษตรแปลงใหญ่ควรเปลี่ยนจากการให้ความสำคัญกับกิจกรรมและรายการจัดซื้อ มาเป็นระบบที่เชื่อมโยงงบประมาณกับผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจและสังคม

ก่อนอนุมัติโครงการควรมีข้อมูลฐานเกี่ยวกับต้นทุน ผลผลิต รายได้ และปัญหาที่ต้องการแก้ไข

ระหว่างดำเนินโครงการควรมีระบบติดตามความก้าวหน้า การใช้จ่าย และการมีส่วนร่วมของสมาชิก

เมื่อสิ้นสุดโครงการควรประเมินผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง รวมถึงตรวจสอบความสามารถของกลุ่มในการดำเนินงานต่อหลังสิ้นสุดเงินสนับสนุนจากรัฐ

การประเมินผลไม่ควรพิจารณาเฉพาะจำนวนเงินที่ใช้ไป แต่ต้องตอบให้ได้ว่าเงินหนึ่งบาทของรัฐสามารถสร้างประโยชน์สุทธิแก่เกษตรกรและชุมชนได้มากน้อยเพียงใด

6.8 จัดทำแผนพัฒนาระยะ 3 ปี

ปีที่หนึ่ง: พ.ศ. 2570 — สร้างฐานข้อมูลและทดลองระบบธุรกิจ

ดำเนินการตรวจสอบทะเบียนสมาชิกและพื้นที่จริง จัดทำข้อมูลต้นทุน ผลผลิต รายได้ และงบประมาณย้อนหลัง พร้อมคัดเลือกกลุ่มนำร่องที่มีความพร้อม

ทดลองระบบรวมซื้อและรวมขายที่มีต้นทุนการลงทุนต่ำ และประเมินความเหมาะสมของการใช้โครงสร้างพื้นฐานเดิม

ปีที่สอง: พ.ศ. 2571 — เพิ่มประสิทธิภาพและเชื่อมโยงตลาด

พัฒนามาตรฐานสินค้า เพิ่มประสิทธิภาพการจัดการดินและน้ำ พัฒนาข้อตกลงซื้อขาย และทดลองรูปแบบธุรกิจบริการร่วมระหว่างกลุ่ม

ส่งเสริมระบบบัญชีและเครื่องมือดิจิทัล เพื่อให้เกษตรกรสามารถติดตามต้นทุนและผลตอบแทนได้อย่างต่อเนื่อง

ปีที่สาม: พ.ศ. 2572 — ขยายผลและประเมินผลกระทบ

ขยายรูปแบบที่มีหลักฐานว่าประสบความสำเร็จ และยุติหรือปรับปรุงกิจกรรมที่ไม่สามารถสร้างผลประโยชน์สุทธิอย่างคุ้มค่า

ประเมินการเปลี่ยนแปลงรายได้สุทธิ ความสามารถในการแข่งขัน ความมั่นคงทางอาหาร และความเข้มแข็งขององค์กรเกษตรกร

การกำหนดงบประมาณสำหรับแผนสามปีควรดำเนินการหลังการศึกษาความเป็นไปได้ ไม่ควรกำหนดวงเงินลงทุนจากจำนวนแปลงเพียงอย่างเดียว

6.9 การมีส่วนร่วมและความรับผิดชอบต่อสาธารณะ

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ควรให้เกษตรกรเป็นผู้มีส่วนร่วมในการกำหนดปัญหา วางแผน ตัดสินใจ และตรวจสอบผลการดำเนินงาน

สมาชิกควรสามารถเข้าถึงข้อมูลรายรับรายจ่ายของกลุ่ม หลักเกณฑ์การใช้ทรัพย์สิน และวิธีแบ่งผลตอบแทนได้อย่างเท่าเทียม

ควรมีระบบรับเรื่องร้องเรียน การตรวจสอบภายใน และช่องทางให้สมาชิกเสนอความคิดเห็นโดยไม่ถูกกีดกัน

องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น สำนักงานเกษตรอำเภอ สหกรณ์ หน่วยงานพัฒนาที่ดิน สถาบันการศึกษา และภาคเอกชนควรเข้ามาสนับสนุนตามภารกิจ โดยไม่ลดทอนอำนาจการตัดสินใจของเกษตรกร

หากใช้กลไก PPPP หรือ CLDO ควรกำหนดหลักประกันว่าการร่วมลงทุนและการแบ่งผลประโยชน์ต้องเป็นธรรม โปร่งใส และตรวจสอบได้

7. ข้อสรุป

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอเจาะไอร้อง จังหวัดนราธิวาส ระหว่างปี พ.ศ. 2559–2569 สะท้อนความพยายามของภาครัฐและเกษตรกรในการเปลี่ยนระบบการผลิตรายย่อยไปสู่การบริหารจัดการร่วมกัน

จากหลักฐานทะเบียนเดิม พบเกษตรแปลงใหญ่ 6 แปลง สมาชิกตามรายการ 266 ราย พื้นที่รวม 2,520 ไร่ และมีรายการลองกองเพิ่มเติมในระบบทะเบียนออนไลน์ ทำให้สามารถระบุชื่อได้อย่างน้อย 7 รายการ

ปาล์มน้ำมันเป็นสินค้าหลักด้านขนาดพื้นที่ ขณะที่ทุเรียนมีโอกาสพัฒนามูลค่าเพิ่มจากการแปรรูป ยางพารามีโอกาสพัฒนาคุณภาพและการตลาด ข้าวมีความสำคัญต่อความมั่นคงทางอาหาร ส่วนมังคุดและลองกองมีโอกาสยกระดับคุณภาพและการรวบรวมผลผลิต

อย่างไรก็ตาม การมีจำนวนแปลงและสมาชิกเพิ่มขึ้นไม่สามารถใช้ยืนยันความสำเร็จทางเศรษฐกิจได้โดยลำพัง

ข้อมูลที่ยังขาดคือผลผลิตต่อไร่ ต้นทุนต่อหน่วย รายได้สุทธิของสมาชิก การใช้ประโยชน์ทรัพย์สิน และงบประมาณเบิกจ่ายจริงที่สามารถเชื่อมโยงกับแต่ละแปลงได้อย่างครบถ้วน

ในมิติการใช้งบประมาณ พบหลักฐานวงเงินตามแผนสำหรับกลุ่มยางพาราบ้านปิเหล็งเหนือในปี พ.ศ. 2565 จำนวน 5,000 บาท แต่ยังไม่พบข้อมูลที่ครบถ้วนเพียงพอสำหรับยืนยันงบประมาณสะสมทั้งหมดและผลตอบแทนจากการลงทุนของรัฐในอำเภอเจาะไอร้อง

ในทัศนะของผู้เขียน การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ระยะต่อไปควรให้ความสำคัญกับสามประเด็นหลัก

ประเด็นแรก คือการเพิ่มรายได้สุทธิและลดความเสี่ยงของเกษตรกร มากกว่าการเพิ่มจำนวนกลุ่มหรือกิจกรรม

ประเด็นที่สอง คือการพัฒนาระบบธุรกิจร่วมที่สามารถดำเนินงานได้จริง โดยใช้กลุ่มเกษตรกร สหกรณ์ และวิสาหกิจชุมชนที่มีอยู่เป็นฐาน

ประเด็นที่สาม คือการพัฒนาระบบงบประมาณที่โปร่งใส ตรวจสอบได้ และเชื่อมโยงกับผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจและสังคม

แนวคิด CLDO และ PPPP อาจเป็นทางเลือกเชิงนโยบายในการพัฒนาโครงสร้างเศรษฐกิจฐานราก แต่ต้องผ่านการศึกษาความเป็นไปได้และการทดลองดำเนินงานก่อนขยายผล

ท้ายที่สุด ความสำเร็จของนโยบายเกษตรแปลงใหญ่ไม่ควรวัดจากจำนวนป้ายโครงการ จำนวนแปลง หรือวงเงินงบประมาณที่ได้รับเท่านั้น

แต่ควรวัดจากความสามารถในการทำให้เกษตรกรมีต้นทุนลดลง ผลิตภาพสูงขึ้น รายได้สุทธิเพิ่มขึ้น มีอำนาจต่อรองทางการตลาด และสามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างมั่นคง

เพราะเป้าหมายที่แท้จริงของการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ ไม่ใช่เพียงการทำให้พื้นที่เกษตรดูใหญ่ขึ้น แต่คือการทำให้เศรษฐกิจของเกษตรกรรายย่อยเข้มแข็งขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม


8. แหล่งข้อมูลอ้างอิงและการตรวจสอบข้อเท็จจริง

บทความนี้ใช้ข้อมูลจากแหล่งราชการและงานวิจัย โดยจำแนกข้อค้นพบตามสถานะของหลักฐาน ดังนี้

ข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้จากเอกสารราชการ ได้แก่ การมีทะเบียนเกษตรแปลงใหญ่ 6 รายการในบัญชีจังหวัดที่รวบรวมถึงปี พ.ศ. 2566 จำนวนสมาชิกตามทะเบียน 266 ราย พื้นที่รวม 2,520 ไร่ และรายชื่อสินค้าเกษตรทั้งห้าชนิดในบัญชีเดิม

นอกจากนี้ ยังตรวจพบรายการแปลงใหญ่ลองกองตำบลบูกิตจากระบบ Co-Farm และตรวจพบวงเงินตามแผนกิจกรรมของแปลงใหญ่ยางพาราบ้านปิเหล็งเหนือจำนวน 5,000 บาทในปี พ.ศ. 2565

ข้อเท็จจริงที่มีรายงานสนับสนุน แต่ยังไม่สามารถขยายผลเป็นข้อสรุปของทุกแปลง ได้แก่ กรณีการพัฒนาทุเรียนกวนตำบลบูกิต การมีระบบห้องเย็น และรายงานการเพิ่มรายได้ของผู้ประกอบการที่เข้าร่วมโครงการวิจัย

ข้อมูลที่ยังไม่พบหลักฐานยืนยันครบถ้วน ได้แก่ จำนวนสมาชิกที่ยังดำเนินงานจริงในปี พ.ศ. 2569 ผลผลิตต่อไร่ของแต่ละแปลง รายได้สุทธิก่อนและหลังเข้าร่วมโครงการ งบประมาณสะสมที่เบิกจ่ายจริงทุกปี และความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจของโครงการทั้งหมด

ข้อคิดเห็นและข้อเสนอเชิงนโยบายของผู้เขียน ได้แก่ การพัฒนา CLDO การใช้ PPPP และ 7R การทดลองรูปแบบธุรกิจร่วม การพัฒนาฐานข้อมูลระดับอำเภอ และแผนพัฒนาระยะสามปี ซึ่งเป็นแนวทางที่เสนอให้ศึกษาและทดสอบ มิใช่นโยบายที่ยืนยันว่าได้รับอนุมัติหรือดำเนินการอยู่แล้วทั้งหมด

9. บรรณานุกรม

กรมส่งเสริมการเกษตร. (2565). แผนปฏิบัติงานส่งเสริมการเกษตร ประจำปี 2565 จังหวัดนราธิวาส. สำนักงานเกษตรจังหวัดนราธิวาส. https://narathiwat.doae.go.th/province/

กรมส่งเสริมการเกษตร. (2566). ทำเนียบศูนย์เรียนรู้การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตสินค้าเกษตร (ศพก.) หลัก จังหวัดนราธิวาส. https://alc.doae.go.th/wp-content/uploads/2023/07/ทำเนียบ-ศพก.-หลัก_นราธิวาส-2566.pdf

กรมส่งเสริมการเกษตร. (2567). กรมส่งเสริมการเกษตรพัฒนาแปลงใหญ่ เสริมสร้างศักยภาพผู้จัดการแปลง. https://www.doae.go.th/

กรมส่งเสริมการเกษตร. (ม.ป.ป.). ระบบสารสนเทศแปลงใหญ่ (Co-Farm): ข้อมูลรายปี รายจังหวัด และทะเบียนแปลงใหญ่. สืบค้นเมื่อ 18 พฤศจิกายน 2569, จาก https://co-farm.doae.go.th/graph/Dashboard1dsb.php

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส. (2566). ข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส. สำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์. https://www.opsmoac.go.th/narathiwat-dwl-files-452791791900

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. (2569). สถิติการเกษตรของประเทศไทย. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. https://oae.go.th/uploads/files/2026/04/02/db0b6b4ca1f024ea.pdf

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. (2569). สถานการณ์สินค้าเกษตรที่สำคัญและแนวโน้ม ปี 2569. กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. https://oae.go.th/uploads/files/2026/01/22/AD96BF9855DA.pdf

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2566). สำมะโนการเกษตร พ.ศ. 2566: ภาคใต้. กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม. https://www.nso.go.th/public/e-book/Census_Survey/Agricultural-Census-Southern-2566/

สำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 12. (2568, 2 กรกฎาคม). การสำรวจดินโครงการผลิตทุเรียนตามระบบการเกษตรปลอดภัย ณ ตำบลบูกิต อำเภอเจาะไอร้อง จังหวัดนราธิวาส. กรมพัฒนาที่ดิน. https://orgweb.ldd.go.th/main_org_news_detail?ORG_ID=2679&REC_ID=16377

BCG Thailand. (2567). มนร. ใช้ชุดความรู้เพิ่มคุณภาพให้ทุเรียนแปรรูปเจาะไอร้อง จ.นราธิวาส พร้อมต่อยอดเป็นโมเดลยกระดับเศรษฐกิจฐานราก. https://www.bcg.in.th/news/research-to-unlock-durian-sme-in-narathiwat/

European Commission. (2026). EU deforestation regulation (EUDR). https://environment.ec.europa.eu/topics/forests/deforestation/eu-deforestation-regulation-eudr_en

Hellin, J., Lundy, M., & Meijer, M. (2009). Farmer organization, collective action and market access in Meso-America. Food Policy, 34(1), 16–22. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2008.10.003

Markelova, H., Meinzen-Dick, R., Hellin, J., & Dohrn, S. (2009). Collective action for smallholder market access. Food Policy, 34(1), 1–7. https://doi.org/10.1016/j.foodpol.2008.10.001


หมายเหตุทางวิชาการ: บทความนี้เป็นการวิเคราะห์ข้อมูลทุติยภูมิจากเอกสารสาธารณะ ไม่ใช่รายงานการตรวจสอบบัญชีหรือผลการประเมินโครงการภาคสนามอย่างเป็นทางการ ข้อเสนอเชิงนโยบายทั้งหมดควรนำไปพิจารณาร่วมกับข้อมูลปัจจุบันจากสำนักงานเกษตรอำเภอเจาะไอร้อง กลุ่มเกษตรกร และหน่วยงานที่รับผิดชอบงบประมาณก่อนนำไปปฏิบัติจริง


ไม่มีความคิดเห็น:

แสดงความคิดเห็น