การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569
Development of Large-Scale Agriculture in Su-ngai Kolok District, Narathiwat Province, Thailand, 2020–2026: Agricultural Economics, Forensic Budget Analysis, and Public Policy Perspectives การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569
Development of Large-Scale Agriculture in Su-ngai Kolok District, Narathiwat Province, Thailand, 2020–2026: Agricultural Economics, Forensic Budget Analysis, and Public Policy Perspectives
บทความวิชาการเชิงวิเคราะห์ด้านเศรษฐศาสตร์การเกษตร การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก การบริหารจัดการองค์กรเกษตรกร การตรวจสอบงบประมาณภาครัฐ (Forensic Budget Analysis) และนโยบายสาธารณะ
ข้อมูล ณ วันจันทร์ที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569
บทนำ
ตลอดระยะเวลาหลายทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศไทยพยายามยกระดับรายได้ของเกษตรกรรายย่อยผ่านนโยบายการส่งเสริมการรวมกลุ่ม โดยเฉพาะระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ ซึ่งมีวัตถุประสงค์สำคัญในการลดต้นทุนการผลิต เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร พัฒนาคุณภาพสินค้า และเสริมสร้างอำนาจต่อรองทางการตลาด
แนวคิดดังกล่าวมีเหตุผลรองรับในทางเศรษฐศาสตร์ เพราะเกษตรกรรายย่อยจำนวนมากมีข้อจำกัดด้านเงินทุน เทคโนโลยี เครื่องจักร การเข้าถึงข้อมูล และอำนาจต่อรองกับผู้รับซื้อ การรวมกลุ่มจึงอาจช่วยให้เกษตรกรใช้บริการบางประเภทและดำเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจร่วมกันในขนาดที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น
อย่างไรก็ตาม การรวมกลุ่มไม่ได้หมายความว่าเกษตรกรจะได้รับผลประโยชน์เพิ่มขึ้นโดยอัตโนมัติ
กลุ่มที่มีสมาชิกจำนวนมากอาจไม่มีการขายผลผลิตร่วมกัน กลุ่มที่ได้รับเครื่องจักรอาจไม่มีรายได้เพียงพอต่อการบำรุงรักษา และกลุ่มที่ได้รับงบประมาณสนับสนุนอย่างต่อเนื่องอาจยังไม่สามารถดำเนินงานได้ด้วยตนเองเมื่อโครงการภาครัฐสิ้นสุดลง
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า รัฐสามารถจัดตั้งเกษตรแปลงใหญ่ได้กี่แปลง แต่ต้องถามต่อไปว่า เกษตรกรมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้นจริงหรือไม่ ต้นทุนการผลิตลดลงเท่าใด อำนาจต่อรองทางตลาดดีขึ้นหรือไม่ และงบประมาณภาครัฐที่ใช้ไปสร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจและสังคมได้คุ้มค่าเพียงใด
อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส เป็นพื้นที่ที่น่าสนใจสำหรับการศึกษาประเด็นดังกล่าว เพราะมีทั้งลักษณะของเมืองการค้าชายแดน พื้นที่เกษตรกรรมรายย่อย และระบบเศรษฐกิจชุมชนที่เชื่อมโยงกับตลาดในประเทศและประเทศมาเลเซีย
ข้อมูลทางราชการแสดงให้เห็นว่าอำเภอสุไหงโก-ลกมีการจัดตั้งเกษตรแปลงใหญ่ในสินค้าหลายประเภท ได้แก่ ผักและสมุนไพร ข้าว ปาล์มน้ำมัน และยางพารา โดยมีลักษณะการผลิตและความต้องการด้านตลาดแตกต่างกัน
ในขณะเดียวกัน พื้นที่บางส่วนเผชิญข้อจำกัดด้านการระบายน้ำ ดินเปรี้ยวจัด น้ำท่วม และการอยู่ใกล้พื้นที่ป่าพรุ ซึ่งทำให้การส่งเสริมการเกษตรต้องพิจารณาความเหมาะสมของที่ดินและผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมร่วมด้วย
บทความนี้จึงมุ่งวิเคราะห์การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอสุไหงโก-ลก ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569 โดยใช้ข้อมูลจากหน่วยงานราชการ งานวิจัยที่ผ่านการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิ และข้อมูลสถิติที่ตรวจสอบได้ ร่วมกับแนวคิดเศรษฐศาสตร์การเกษตร ธรรมาภิบาล และการตรวจสอบงบประมาณภาครัฐ
เป้าหมายมิใช่เพียงประเมินความสำเร็จหรือความล้มเหลวของนโยบาย แต่เพื่อค้นหาว่าโครงสร้างการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ควรได้รับการปรับปรุงอย่างไร จึงจะสามารถสร้างรายได้และความมั่นคงทางเศรษฐกิจให้แก่เกษตรกรรายย่อยได้อย่างแท้จริง
คำสำคัญ
เกษตรแปลงใหญ่, สุไหงโก-ลก, จังหวัดนราธิวาส, เศรษฐศาสตร์การเกษตร, เศรษฐกิจฐานราก, เกษตรกรรายย่อย, การบริหารจัดการร่วม, Forensic Budget Analysis, Collaborative Governance, CLDO, นโยบายสาธารณะ
1. กรอบการศึกษาและวิธีวิเคราะห์ข้อมูล
การศึกษาครั้งนี้ใช้วิธีวิเคราะห์ข้อมูลทุติยภูมิ (Secondary Data Analysis) ประกอบด้วยข้อมูลทะเบียนเกษตรแปลงใหญ่จากกรมส่งเสริมการเกษตร เอกสารข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส สถิติจากสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร ผลสำมะโนการเกษตรจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ แผนการใช้ที่ดินของกรมพัฒนาที่ดิน และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง
การวิเคราะห์ครอบคลุมมิติสำคัญ ได้แก่ โครงสร้างและพัฒนาการขององค์กรเกษตรกร การผลิตและการตลาด ประสิทธิภาพทางเศรษฐกิจ ความเสี่ยงด้านทรัพยากรธรรมชาติ การบริหารงบประมาณ และการออกแบบนโยบายสาธารณะ
ในทางทฤษฎี แนวคิดของ Ostrom (1990) ชี้ให้เห็นว่าการบริหารจัดการทรัพยากรร่วมกันจะมีประสิทธิภาพได้เมื่อมีกติกาที่ชัดเจน สมาชิกมีส่วนร่วมในการกำหนดกฎระเบียบ และมีกลไกติดตามตรวจสอบที่เหมาะสม
ขณะที่ Ansell และ Gash (2008) อธิบายว่า การบริหารจัดการแบบร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน จะเกิดผลสำเร็จได้เมื่อมีความไว้วางใจ ความเป็นธรรมในการมีส่วนร่วม ภาวะผู้นำ และเป้าหมายที่ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียยอมรับร่วมกัน
แนวคิดทั้งสองมีความเกี่ยวข้องกับเกษตรแปลงใหญ่อย่างชัดเจน เพราะการรวมกลุ่มเกษตรกรไม่ใช่เพียงการเพิ่มขนาดพื้นที่ผลิต แต่เป็นการสร้างสถาบันทางเศรษฐกิจที่ต้องบริหารจัดการสิทธิ ทรัพยากร ความรับผิดชอบ ความเสี่ยง และผลตอบแทนร่วมกัน
หลักการสำคัญในการศึกษานี้คือ การแยกข้อเท็จจริงออกจากการตีความ
ตัวเลขจากทะเบียนราชการถือเป็นหลักฐานเกี่ยวกับสถานะและข้อมูลที่บันทึกไว้ ณ ช่วงเวลาหนึ่ง แต่ไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่ากลุ่มยังมีสมาชิกเท่าเดิมหรือมีผลประกอบการตามตัวเลขดังกล่าวในปัจจุบัน
เช่นเดียวกัน ข้อมูลผลผลิตระดับจังหวัดไม่สามารถนำมาอ้างเป็นผลผลิตของสมาชิกเกษตรแปลงใหญ่รายใดรายหนึ่งโดยตรงได้
บทความจึงระบุข้อจำกัดของข้อมูลทุกครั้งที่อาจส่งผลต่อการตีความ และจะไม่ประมาณจำนวนแปลง สมาชิก รายได้ หรือการใช้จ่ายงบประมาณที่ไม่มีหลักฐานรองรับให้กลายเป็นข้อเท็จจริง
2. สถานการณ์เกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอสุไหงโก-ลก
2.1 จำนวนแปลงใหญ่และประเภทสินค้า
จากเอกสาร ข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส จัดทำเมื่อเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2566 โดยสำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส ตารางที่ 20 พบข้อมูลเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอสุไหงโก-ลกจำนวน 3 แปลง ตามบัญชีสะสมปี พ.ศ. 2560–2566 ได้แก่
แปลงที่หนึ่ง เกษตรแปลงใหญ่ผักและสมุนไพรตำบลปาเสมัส
ได้รับอนุมัติวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2560 มีสมาชิก 59 ราย พื้นที่รวม 55 ไร่
กลุ่มดังกล่าวมีลักษณะการผลิตที่เหมาะสำหรับศึกษาการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากผ่านพืชอาหารและพืชที่มีรอบการผลิตค่อนข้างสั้น โดยสามารถพิจารณาเชื่อมโยงกับตลาดสด ร้านอาหาร และผู้บริโภคในเขตเมืองสุไหงโก-ลก
อย่างไรก็ตาม การมีพื้นที่ขนาดเล็กไม่ได้หมายความว่ากลุ่มมีรายได้ต่ำเสมอไป เพราะพืชผักบางชนิดอาจสร้างมูลค่าต่อหน่วยพื้นที่ได้สูง หากมีการวางแผนการผลิต คุณภาพ และตลาดที่เหมาะสม
แปลงที่สอง เกษตรแปลงใหญ่ข้าวตำบลมูโนะ
ได้รับอนุมัติวันที่ 12 สิงหาคม พ.ศ. 2560 มีสมาชิก 47 ราย พื้นที่รวม 161 ไร่
แปลงใหญ่ข้าวมีความเกี่ยวข้องกับความมั่นคงทางอาหารของชุมชน และอาจสร้างมูลค่าเพิ่มผ่านการจัดการต้นทุน การใช้เครื่องจักร การปรับปรุงคุณภาพผลผลิต และการพัฒนาตลาดข้าวท้องถิ่น
แต่การลงทุนด้านการแปรรูปหรือโรงสีจำเป็นต้องพิจารณาปริมาณข้าวที่ผลิตได้จริง ความต้องการของตลาด ต้นทุนการดำเนินงาน และความสามารถในการบริหารกิจการของกลุ่ม
แปลงที่สาม เกษตรแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันตำบลปูโยะ
ได้รับอนุมัติวันที่ 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2565 มีสมาชิก 49 ราย พื้นที่รวม 327.50 ไร่
แปลงใหญ่แห่งนี้มีรหัสทะเบียน Co-Farm หมายเลข 12023 และมีพื้นที่เฉลี่ยตามข้อมูลทะเบียนประมาณ 6.68 ไร่ต่อสมาชิก
การพัฒนากลุ่มปาล์มน้ำมันมีโอกาสสร้างประโยชน์จากการจัดซื้อปัจจัยการผลิต การจัดการคุณภาพทะลายปาล์มสด การจัดทีมเก็บเกี่ยว และการรวบรวมผลผลิตเพื่อขนส่งหรือเจรจาราคาร่วมกัน
อย่างไรก็ตาม ขนาดพื้นที่รวม 327.50 ไร่ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าการลงทุนโรงสกัดปาล์มน้ำมันของกลุ่มจะมีความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ
เมื่อรวมทั้งสามแปลงในบัญชีปี 2566 พบสมาชิก 155 ราย และพื้นที่รวม 543.50 ไร่
ในจำนวนนี้ พื้นที่ปาล์มน้ำมันคิดเป็นประมาณร้อยละ 60.26 ของพื้นที่รวม ข้าวร้อยละ 29.62 และผักกับสมุนไพรร้อยละ 10.12
ตัวเลขดังกล่าวแสดงสัดส่วนพื้นที่ของกลุ่มที่ปรากฏในบัญชี ไม่ได้สะท้อนสัดส่วนมูลค่าผลผลิต รายได้ หรือกำไรของแต่ละกลุ่ม
2.2 การพบทะเบียนแปลงใหญ่ยางพาราเพิ่มเติม
จากการตรวจสอบระบบ Co-Farm ของกรมส่งเสริมการเกษตร พบรายการทะเบียนเพิ่มเติมอีกหนึ่งแห่ง ได้แก่ แปลงใหญ่ยางพาราบ้านโต๊ะเวาะ หมู่ที่ 3 ตำบลปูโยะ อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส รหัสแปลง 14453
รายการดังกล่าวปรากฏในฐานข้อมูลออนไลน์ แต่ยังไม่พบรายละเอียดสาธารณะที่ยืนยันจำนวนสมาชิก พื้นที่ วันอนุมัติ และสถานะดำเนินงานล่าสุดได้ครบถ้วน
ดังนั้น สามารถกล่าวได้ว่าจากหลักฐานที่ตรวจสอบพบ มีรายการเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอสุไหงโก-ลก อย่างน้อย 4 แปลง ครอบคลุมสินค้า 4 ประเภท แต่ยังไม่สามารถยืนยันได้ว่าเป็นจำนวนทั้งหมดของกลุ่มที่ดำเนินงานอยู่ ณ ปี พ.ศ. 2569
ประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะข้อมูลทะเบียนต่างช่วงเวลาอาจไม่สะท้อนการเปลี่ยนแปลงสมาชิก การเพิ่มหรือลดพื้นที่ การเปลี่ยนสถานะกลุ่ม หรือการจัดตั้งกลุ่มใหม่ได้ครบถ้วน
การใช้ตัวเลขทะเบียนเดิมโดยไม่ตรวจสอบสถานะปัจจุบัน อาจนำไปสู่ความคลาดเคลื่อนในการวางแผนพัฒนาและจัดสรรงบประมาณ
3. พัฒนาการระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569
การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอสุไหงโก-ลกตลอดช่วงที่ศึกษา สามารถพิจารณาได้ในสามระยะสำคัญ
ระยะแรก พ.ศ. 2563–2564: การดำเนินงานของกลุ่มที่มีอยู่เดิม
เกษตรแปลงใหญ่ผักและสมุนไพรปาเสมัส กับแปลงใหญ่ข้าวมูโนะ ได้รับอนุมัติตั้งแต่ปี 2560 จึงมีสถานะเป็นกลุ่มที่จัดตั้งขึ้นก่อนช่วงเวลาการศึกษานี้
อย่างไรก็ตาม ยังไม่พบรายงานผลการดำเนินงานรายปีที่เพียงพอจะสรุปว่าในช่วงปี 2563–2564 สมาชิกแต่ละกลุ่มมีรายได้เพิ่มขึ้นหรือลดลงเพียงใด มีการลงทุนร่วมกันอะไรบ้าง หรือได้รับประโยชน์จากการรวมกลุ่มมากน้อยเพียงใด
ระยะที่สอง พ.ศ. 2565–2566: การขยายฐานสินค้าสู่ปาล์มน้ำมัน
การอนุมัติแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันตำบลปูโยะในวันที่ 24 พฤษภาคม 2565 เป็นเหตุการณ์ที่ยืนยันได้จากบัญชีทะเบียนราชการ
การเพิ่มกลุ่มปาล์มน้ำมันทำให้ฐานสินค้าของอำเภอมีความหลากหลายมากขึ้น และเพิ่มโอกาสในการพัฒนาบริการร่วมสำหรับพืชอุตสาหกรรม
ในปี 2566 จังหวัดนราธิวาสมีบัญชีเกษตรแปลงใหญ่สะสม 94 แปลง สมาชิก 5,808 ราย และพื้นที่รวม 40,618.14 ไร่ ตามเอกสารข้อมูลพื้นฐานจังหวัดฉบับดังกล่าว
ตัวเลขเหล่านี้เป็นข้อมูลสะสมระดับจังหวัดในช่วงเวลานั้น ไม่ใช่จำนวนแปลงใหญ่ทั้งหมดของจังหวัดในปี 2569
ระยะที่สาม พ.ศ. 2567–2569: การให้ความสำคัญกับคุณภาพ พื้นที่ และผลลัพธ์
ในปี 2567 กรมพัฒนาที่ดินจัดทำแผนการใช้ที่ดินตำบลปูโยะ ซึ่งให้ข้อมูลด้านทรัพยากรดิน ระบบน้ำ การใช้ประโยชน์ที่ดิน และข้อกังวลจากชุมชน
ต่อมา สำนักงานเกษตรจังหวัดนราธิวาสมีรายงานกิจกรรมแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อส่งเสริมพืชเศรษฐกิจ โดยระบุวันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2568 เป็นกิจกรรมที่แปลงต้นแบบปาล์มน้ำมันตำบลปูโยะ อำเภอสุไหงโก-ลก
กิจกรรมดังกล่าวเป็นหลักฐานว่ามีกระบวนการเรียนรู้ด้านเกษตรกรรมเกิดขึ้นในพื้นที่ แต่ไม่ได้ยืนยันว่าผู้เข้าร่วมกิจกรรมทั้งหมดเป็นสมาชิกแปลงใหญ่รหัส 12023 หรือทำให้รายได้สมาชิกเพิ่มขึ้นเท่าใด
สำหรับปี 2569 มีข้อมูลด้านนโยบาย งบประมาณ และการดำเนินงานระดับหน่วยงานเพิ่มเติม แต่ยังไม่มีรายงานสาธารณะที่แยกผลประกอบการของเกษตรแปลงใหญ่ทั้งสี่กลุ่มในอำเภอครบถ้วน
ข้อเท็จจริงที่ควรเน้นคือ ตลอดช่วงปี 2563–2569 เราสามารถอธิบายพัฒนาการด้านการจัดตั้งและกิจกรรมบางส่วนได้ แต่ยังไม่สามารถสร้างอนุกรมเวลาผลผลิต ต้นทุน รายได้ และงบประมาณรายกลุ่มได้ครบทุกปี
นี่คือช่องว่างสำคัญของระบบติดตามประเมินผลภาครัฐ
4. โครงสร้างเศรษฐกิจการเกษตรและข้อจำกัดของเกษตรกรรายย่อย
ผลสำมะโนการเกษตร พ.ศ. 2566 ของสำนักงานสถิติแห่งชาติระบุว่า จังหวัดนราธิวาสมีผู้ถือครองทำการเกษตร 115,683 ราย และมีพื้นที่ถือครองทำการเกษตรรวม 1,064,725 ไร่ โดยมีพื้นที่ถือครองเฉลี่ยในกลุ่มที่รายงานพื้นที่ประมาณ 10.1 ไร่
ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนความสำคัญของเกษตรกรรายย่อยต่อโครงสร้างเศรษฐกิจจังหวัด
เกษตรกรที่ถือครองพื้นที่ขนาดเล็กอาจมีข้อจำกัดในการลงทุนเครื่องจักร ระบบขนส่ง การตรวจวิเคราะห์ดิน หรือการเข้าถึงตลาดขนาดใหญ่ เพราะต้นทุนคงที่ของบริการเหล่านี้อาจสูงเมื่อเทียบกับปริมาณผลผลิตรายบุคคล
ในทางเศรษฐศาสตร์ การรวมกลุ่มช่วยลดต้นทุนดังกล่าวได้เมื่อมีการใช้บริการร่วมอย่างเพียงพอ และเมื่อประโยชน์ที่ได้รับมีมูลค่าสูงกว่าค่าใช้จ่ายในการบริหารองค์กร
ตัวอย่างเช่น เกษตรกรผู้ปลูกปาล์มน้ำมันที่มีพื้นที่เพียงไม่กี่ไร่อาจไม่คุ้มค่าที่จะจัดหารถขนส่งผลผลิตของตนเอง แต่หากมีระบบรวบรวมผลผลิตจากสมาชิกหลายราย อาจช่วยลดต้นทุนค่าขนส่งต่อกิโลกรัมได้
อย่างไรก็ตาม กลุ่มต้องพิจารณาค่าประสานงาน ค่าแรง ค่าบริหารระบบ และความเสียหายระหว่างการขนส่งด้วย มิฉะนั้นการรวมกลุ่มอาจเพียงเปลี่ยนต้นทุนจากระดับครัวเรือนไปเป็นต้นทุนขององค์กร โดยไม่ได้ลดต้นทุนรวมอย่างแท้จริง
นอกจากนี้ เกษตรกรรายย่อยยังมีความแตกต่างด้านอายุ แรงงานในครัวเรือน ทักษะการใช้เทคโนโลยี เงินทุน และภาระหนี้
การออกแบบนโยบายแบบเดียวกันสำหรับสมาชิกทุกคนจึงอาจทำให้เกษตรกรบางกลุ่มได้รับประโยชน์มากกว่าอีกกลุ่มหนึ่ง
5. ศักยภาพและความท้าทายของสินค้าเกษตรแต่ละประเภท
5.1 ผักและสมุนไพรปาเสมัส: โอกาสจากตลาดเมือง
พื้นที่เกษตรแปลงใหญ่ผักและสมุนไพรปาเสมัสมีขนาดตามทะเบียนเพียง 55 ไร่ แต่พืชผักสามารถสร้างรายได้หลายรอบการผลิตได้ หากมีการบริหารชนิดพืช คุณภาพ ปริมาณผลผลิต และเวลาส่งมอบอย่างเหมาะสม
ข้อได้เปรียบเชิงพื้นที่คือความเป็นไปได้ในการเชื่อมโยงกับตลาดผู้บริโภคในเขตเมืองสุไหงโก-ลก
อย่างไรก็ตาม โอกาสดังกล่าวต้องได้รับการพิสูจน์ด้วยข้อมูลอุปสงค์จริง ไม่ใช่สมมติว่าเมืองมีตลาดขนาดใหญ่แล้วสินค้าเกษตรทุกชนิดจะขายได้ราคาดี
แนวทางที่ควรพิจารณาคือระบบผลิตตามคำสั่งซื้อ การรวมจัดซื้อเมล็ดพันธุ์และปัจจัยการผลิต การใช้บันทึกการผลิต และการจัดการผลผลิตหลังเก็บเกี่ยว
การส่งเสริมสินค้าเกษตรปลอดภัยต้องมีระบบตรวจสอบคุณภาพที่เชื่อถือได้ด้วย
5.2 ข้าวมูโนะ: ความมั่นคงทางอาหารและการเพิ่มมูลค่า
ข้าวเป็นสินค้าเกษตรที่มีความเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตและความมั่นคงทางอาหารของชุมชน
การส่งเสริมแปลงใหญ่ข้าวมูโนะจึงอาจมีวัตถุประสงค์มากกว่าการสร้างรายได้เงินสดเพียงอย่างเดียว โดยรวมถึงการรักษาศักยภาพการผลิตอาหารของครัวเรือนและชุมชน
อย่างไรก็ตาม การส่งเสริมการปลูกข้าวต้องวิเคราะห์ต้นทุนแรงงาน ค่าเตรียมดิน ค่าปุ๋ย การใช้น้ำ เครื่องจักร และผลผลิตที่ขายได้จริง
การพัฒนาโรงสีหรือบรรจุภัณฑ์ของกลุ่มอาจเพิ่มมูลค่าสินค้าได้ แต่ต้องพิจารณาต้นทุนการสี อัตราการได้ข้าวสาร คุณภาพสินค้า ค่าเก็บรักษา และความต้องการซื้อที่ต่อเนื่อง
หากปริมาณผลผลิตไม่เพียงพอ การใช้โรงสีหรือบริการแปรรูปของผู้ประกอบการที่มีอยู่แล้วอาจคุ้มค่ากว่าการลงทุนของกลุ่มเอง
5.3 ปาล์มน้ำมันปูโยะ: เพิ่มผลิตภาพก่อนขยายพื้นที่
ข้อมูลสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรแสดงให้เห็นว่า จังหวัดนราธิวาสมีเนื้อที่ยืนต้นปาล์มน้ำมันเพิ่มจาก 74,209 ไร่ในปี 2566 เป็น 80,435 ไร่ในปี 2568
ผลผลิตรวมเพิ่มจาก 140,354 ตันเป็น 179,387 ตัน ขณะที่ผลผลิตต่อไร่ให้ผลผลิตเพิ่มจาก 2,137 เป็น 2,443 กิโลกรัมต่อไร่ในช่วงเดียวกัน
การเพิ่มขึ้นของผลผลิตเป็นสัญญาณเชิงบวกของภาคปาล์มน้ำมันระดับจังหวัด แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าเกิดจากการส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่โดยตรง
สำหรับกลุ่มปูโยะ แนวทางที่ควรให้ความสำคัญคือการวิเคราะห์ดินและใบปาล์ม การจัดการปุ๋ยตามความต้องการจริง การวางแผนเก็บเกี่ยว และการลดต้นทุนขนส่งทะลายปาล์มสด
การเพิ่มผลผลิตจากสวนเดิมอาจมีความเหมาะสมมากกว่าการขยายสวนใหม่ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีความเสี่ยงด้านดิน น้ำ และระบบนิเวศ
5.4 ยางพาราบ้านโต๊ะเวาะ: ต้องเริ่มจากการยืนยันฐานข้อมูล
ยางพาราเป็นสินค้าเศรษฐกิจสำคัญของจังหวัดนราธิวาส และมีศักยภาพสำหรับการพัฒนาบริการร่วมด้านการผลิต การรวบรวมผลผลิต และการตลาด
แต่สำหรับแปลงใหญ่ยางพาราบ้านโต๊ะเวาะ ยังไม่มีข้อมูลสมาชิกและพื้นที่ที่ได้รับการยืนยันครบถ้วนจากหลักฐานสาธารณะที่ตรวจสอบในครั้งนี้
ดังนั้น การเสนอโครงการลงทุนหรือประเมินผลตอบแทนของกลุ่มจึงยังไม่มีฐานข้อมูลเพียงพอ
สิ่งที่ควรดำเนินการเป็นอันดับแรกคือการตรวจสอบสถานะกลุ่ม จำนวนสมาชิกจริง ปริมาณผลผลิต รูปแบบสินค้ายางที่จำหน่าย และช่องทางผู้รับซื้อ ก่อนออกแบบระบบบริการและการตลาดร่วม
6. บทเรียนจากงานวิจัยเกษตรแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมัน
งานวิจัยของศุภวรรณ บุญรอด และพิไลวรรณ ประพฤติ (2567) เรื่อง ความคาดหวังในการตัดสินใจเข้าร่วมโครงการส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมัน จังหวัดนราธิวาส ตีพิมพ์ในวารสารแก่นเกษตร เป็นหลักฐานสำคัญที่ช่วยให้เข้าใจประโยชน์และข้อจำกัดของการรวมกลุ่ม
การศึกษาสำรวจเกษตรกร 263 รายใน 7 อำเภอของจังหวัดนราธิวาส โดยไม่รวมอำเภอสุไหงโก-ลกเป็นพื้นที่เก็บตัวอย่าง
ผลการศึกษารายงานว่า หลังเข้าร่วมโครงการ เกษตรกรมีรายได้จากการขายผลผลิตเพิ่มขึ้นเฉลี่ย 1,856.84 บาทต่อไร่ต่อปี ต้นทุนการผลิตลดลง 443.52 บาทต่อไร่ต่อปี และผลผลิตเพิ่มขึ้น 271.67 กิโลกรัมต่อไร่ต่อปี
ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนผลลัพธ์เชิงบวกตามข้อมูลที่เกษตรกรรายงาน แต่มีข้อจำกัดด้านการนำไปอ้างอิงกับกลุ่มปูโยะ เพราะไม่ได้เก็บข้อมูลจากสมาชิกในอำเภอสุไหงโก-ลกโดยตรง
ประเด็นที่น่าสนใจเป็นพิเศษคือ ตารางผลวิจัยแสดงให้เห็นว่า ก่อนเข้าร่วมโครงการมีสัดส่วนการรวมขายผลผลิตร้อยละ 3 และหลังเข้าร่วมเพิ่มเป็นร้อยละ 11
แม้สัดส่วนการรวมขายเพิ่มขึ้น แต่เกษตรกรส่วนใหญ่ในกลุ่มตัวอย่างยังจำหน่ายผลผลิตด้วยตนเอง
ข้อค้นพบนี้ทำให้เกิดคำถามเชิงนโยบายว่า หากเป้าหมายสำคัญของเกษตรแปลงใหญ่คือการเพิ่มอำนาจต่อรองทางการตลาด เหตุใดการขายผลผลิตผ่านระบบร่วมจึงยังมีสัดส่วนค่อนข้างต่ำ?
สาเหตุอาจเกี่ยวข้องกับความสะดวกในการขาย ความสัมพันธ์กับผู้รับซื้อเดิม ต้นทุนขนส่ง เงื่อนไขการชำระเงิน หรือความเชื่อมั่นต่อระบบบริหารจัดการกลุ่ม แต่ประเด็นเหล่านี้จำเป็นต้องได้รับการศึกษาเพิ่มเติม
นอกจากนี้ งานวิจัยดังกล่าวรายงานสัดส่วนการรับรองมาตรฐาน GAP ไม่ตรงกันระหว่างบางส่วนของบทความ โดยบทคัดย่อและตารางข้อมูลระบุร้อยละ 57.4 ขณะที่ส่วนสรุประบุร้อยละ 54.7 จึงควรตรวจสอบนิยามและตัวเลขต้นทางก่อนนำไปใช้เปรียบเทียบเชิงนโยบาย
บทเรียนสำคัญคือ เกษตรแปลงใหญ่อาจช่วยให้เกษตรกรผลิตได้ดีขึ้น แต่ยังต้องพิสูจน์เพิ่มเติมว่ากลุ่มสามารถสร้างอำนาจต่อรองและบริหารธุรกิจร่วมกันได้อย่างยั่งยืนเพียงใด
7. วิเคราะห์ SWOT: จุดแข็ง จุดอ่อน โอกาส และภัยคุกคาม
7.1 จุดแข็ง (Strengths)
อำเภอสุไหงโก-ลกมีฐานองค์กรเกษตรกรที่ได้รับการบันทึกในทะเบียนภาครัฐ มีความหลากหลายของสินค้า และมีความเชื่อมโยงกับระบบเศรษฐกิจเมืองและชายแดน
การมีองค์กรเดิมสามารถช่วยลดต้นทุนในการเริ่มต้นสร้างกลไกพัฒนาใหม่ หากสมาชิกยังมีความพร้อมและมีความเชื่อมั่นต่อกัน
นอกจากนี้ การมีข้อมูลจากกรมส่งเสริมการเกษตร กรมพัฒนาที่ดิน และหน่วยงานด้านเศรษฐกิจการเกษตร เป็นฐานสำคัญในการพัฒนาระบบบริหารจัดการที่ใช้ข้อมูลประกอบการตัดสินใจ
7.2 จุดอ่อน (Weaknesses)
ข้อจำกัดสำคัญคือความไม่สมบูรณ์ของข้อมูลผลการดำเนินงานรายกลุ่ม โดยเฉพาะข้อมูลสมาชิกปัจจุบัน รายได้สุทธิ ต้นทุน ปริมาณการขายร่วม และการใช้ประโยชน์จากทรัพย์สินที่ได้รับการสนับสนุน
อีกประเด็นคือการรวมกลุ่มอาจยังพึ่งพาการบริหารโดยคณะกรรมการอาสาสมัคร ขณะที่การดำเนินธุรกิจร่วมจำเป็นต้องมีความสามารถด้านบัญชี การตลาด กฎหมาย และการบริหารความเสี่ยง
อย่างไรก็ตาม ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่าคณะกรรมการของกลุ่มใดในสุไหงโก-ลกขาดความสามารถหรือมีปัญหาธรรมาภิบาลเป็นการเฉพาะ
7.3 โอกาส (Opportunities)
ความเป็นเมืองชายแดนสร้างโอกาสในการเชื่อมโยงสินค้าเกษตรกับตลาดผู้บริโภค ธุรกิจอาหาร ผู้ประกอบการค้าส่ง และระบบโลจิสติกส์
เทคโนโลยีดิจิทัลยังสามารถช่วยจัดทำทะเบียนสมาชิก บันทึกต้นทุน ติดตามผลผลิต แจ้งราคาซื้อขาย และจัดทำบัญชีร่วมกันได้ด้วยต้นทุนที่ต่ำกว่าระบบบริหารแบบเอกสารทั้งหมด
นอกจากนี้ การสนับสนุนจากมหาวิทยาลัย หน่วยงานวิชาการ และภาคเอกชน อาจช่วยยกระดับความรู้และมาตรฐานของสินค้าได้
แต่โอกาสดังกล่าวยังต้องได้รับการทดสอบความต้องการซื้อและความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจจริง
7.4 ภัยคุกคาม (Threats)
ภัยคุกคามสำคัญประกอบด้วยความผันผวนของราคาสินค้าเกษตร ต้นทุนปุ๋ยและพลังงาน ภัยธรรมชาติ โรคพืช และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
สำหรับตำบลปูโยะ ข้อจำกัดด้านดินและระบบน้ำมีความสำคัญเป็นพิเศษ
รายงานแผนการใช้ที่ดินของกรมพัฒนาที่ดิน ปี 2567 ระบุว่าตำบลปูโยะมีพื้นที่ 34,291 ไร่ ในจำนวนนี้เป็นพื้นที่ป่าพรุและป่าไม้ 15,617 ไร่ หรือประมาณร้อยละ 45.54 ของพื้นที่ตำบล
พื้นที่ยางพารามีประมาณ 12,381 ไร่ และปาล์มน้ำมัน 1,936 ไร่
ข้อมูลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าการพัฒนาเกษตรกรรมในตำบลปูโยะต้องดำเนินการภายใต้ข้อจำกัดด้านทรัพยากรธรรมชาติ ไม่ควรใช้การขยายพื้นที่ปลูกเป็นเป้าหมายหลักโดยปราศจากการประเมินความเหมาะสมและผลกระทบต่อระบบนิเวศ
8. การตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาการ (Forensic Budget Analysis)
8.1 เหตุใดต้องตรวจสอบงบประมาณเกษตรแปลงใหญ่?
นโยบายเกษตรแปลงใหญ่เกี่ยวข้องกับการใช้งบประมาณจากหลายหน่วยงาน ทั้งด้านส่งเสริมการผลิต การพัฒนาดิน การพัฒนาคุณภาพสินค้า เครื่องจักร การตลาด การฝึกอบรม และการพัฒนาองค์กรเกษตรกร
ปัญหาที่อาจเกิดขึ้นคือแต่ละหน่วยงานมีระบบจัดทำงบประมาณและรายงานผลการดำเนินงานของตนเอง ทำให้การประเมินค่าใช้จ่ายรวมของการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่หนึ่งกลุ่มทำได้ยาก
ตัวอย่างเช่น เกษตรแปลงใหญ่แห่งหนึ่งอาจได้รับการสนับสนุนด้านความรู้จากหน่วยงานหนึ่ง ได้รับการตรวจวิเคราะห์ดินจากอีกหน่วยงาน และได้รับการสนับสนุนเครื่องจักรจากโครงการอื่น
หากข้อมูลเหล่านี้ไม่เชื่อมโยงกัน ผู้กำหนดนโยบายอาจไม่ทราบต้นทุนรวมในการพัฒนากลุ่ม หรือไม่สามารถวิเคราะห์ได้ว่าการสนับสนุนประเภทใดสร้างประโยชน์มากที่สุด
Forensic Budget Analysis ในบทความนี้จึงหมายถึงการตรวจสอบเส้นทางงบประมาณ ความสัมพันธ์ระหว่างรายจ่ายกับกิจกรรม และความสอดคล้องระหว่างทรัพยากรที่ใช้กับผลลัพธ์ที่เกษตรกรได้รับ
ไม่ใช่การตั้งข้อกล่าวหาว่ามีการทุจริตโดยปราศจากหลักฐาน
8.2 หลักฐานงบประมาณระดับประเทศ
รายงานผลการดำเนินงานตามนโยบายรัฐบาลของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ช่วงวันที่ 1 ตุลาคม 2568 ถึง 31 มีนาคม 2569 ระบุวงเงินในหัวข้อการส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ระดับกระทรวงจำนวน 819.25 ล้านบาท และผลการเบิกจ่ายประมาณ 187.31 ล้านบาท
ภายในหัวข้อดังกล่าวมีรายการโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ วงเงิน 399.71 ล้านบาท และผลการเบิกจ่ายประมาณ 111.17 ล้านบาท
ตัวเลขทั้งสองระดับเป็นรายการในโครงสร้างงบประมาณเดียวกัน จึงไม่ควรนำมาบวกกันเสมือนเป็นงบประมาณคนละโครงการโดยไม่มีการตรวจสอบรายละเอียด
ที่สำคัญ ตัวเลขดังกล่าวเป็นข้อมูลระดับประเทศและเป็นรายงานความก้าวหน้าระหว่างปีงบประมาณ ไม่ใช่งบประมาณที่จัดสรรให้อำเภอสุไหงโก-ลก
การที่ผลเบิกจ่ายในช่วงครึ่งปีแรกต่ำกว่าวงเงินทั้งปี ก็ไม่ใช่หลักฐานความผิดปกติโดยอัตโนมัติ เพราะต้องพิจารณาแผนการดำเนินงาน ฤดูกาลผลิต รอบการจัดซื้อจัดจ้าง และกำหนดส่งมอบงานประกอบด้วย
8.3 หลักฐานงบประมาณระดับจังหวัดนราธิวาส
เอกสารข้อมูลพื้นฐานจังหวัดที่รวบรวมในปี 2568 มีรายละเอียดผลการดำเนินงานและงบประมาณย้อนหลัง โดยในส่วนรายการปีงบประมาณ 2567 ระบุโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่เพื่อปรับเพิ่มผลิตภาพการผลิต วงเงิน 917,160 บาท และระบุพื้นที่ดำเนินการครอบคลุมทุกอำเภอ
ตัวเลขดังกล่าวเป็นกรอบงบประมาณของรายการระดับจังหวัดตามเอกสาร ไม่ใช่จำนวนเงินที่ยืนยันว่าจ่ายให้แปลงใหญ่ของสุไหงโก-ลกทั้งหมด
ทั้งยังต้องแยกจากโครงการอื่นที่เกี่ยวข้อง เช่น การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก การพัฒนาดิน การช่วยเหลือภัยพิบัติ หรือกิจกรรมด้านสถาบันเกษตรกร
การนำเงินทุกโครงการมารวมเป็นงบประมาณของเกษตรแปลงใหญ่โดยไม่มีหลักฐานเชื่อมโยงผู้รับประโยชน์ จะทำให้การวิเคราะห์ผิดพลาดได้
8.4 ช่องว่างงบประมาณระดับอำเภอ
สำหรับอำเภอสุไหงโก-ลก ยังไม่พบเอกสารสาธารณะที่สามารถยืนยันรายละเอียดการใช้จ่ายงบประมาณของเกษตรแปลงใหญ่ทั้งสี่กลุ่มได้ครบตลอดปี 2563–2569
จึงยังไม่สามารถตอบได้ว่าแต่ละกลุ่มได้รับงบประมาณรวมเท่าใด แยกเป็นค่าอบรม ค่าวัสดุ เครื่องจักร หรือบริการประเภทใด และมีการใช้ประโยชน์จากทรัพย์สินดังกล่าวมากน้อยเพียงใด
ข้อจำกัดนี้ไม่ได้หมายความว่าไม่มีการดำเนินโครงการหรือไม่มีเอกสารอยู่ในหน่วยงาน แต่หมายความว่ายังไม่มีหลักฐานที่รวบรวมและตรวจสอบได้ครบถ้วนในขอบเขตการศึกษานี้
การตรวจสอบที่เหมาะสมต้องขอข้อมูลจากหน่วยงานเจ้าของงบประมาณและตรวจสอบเอกสารการเบิกจ่าย การจัดซื้อจัดจ้าง การส่งมอบ และรายงานผลการดำเนินงานร่วมกัน
8.5 ตัวชี้วัดเพื่อตรวจสอบความคุ้มค่าของงบประมาณ
เสนอให้ใช้ตัวชี้วัดอย่างน้อยห้าประเภท
ประการแรก งบประมาณต่อสมาชิกที่ได้รับประโยชน์จริง คำนวณจากรายจ่ายที่เกี่ยวข้องโดยตรงหารด้วยจำนวนสมาชิกที่ได้รับบริการ ไม่ใช่จำนวนสมาชิกที่ปรากฏในทะเบียนเพียงอย่างเดียว
ประการที่สอง งบประมาณต่อไร่ที่ได้รับการพัฒนาจริง โดยต้องแยกพื้นที่ขึ้นทะเบียนกับพื้นที่ที่ใช้ประโยชน์จากกิจกรรมอย่างแท้จริง
ประการที่สาม ต้นทุนการสร้างผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ เช่น ต้องใช้งบประมาณเท่าใดจึงทำให้ต้นทุนการผลิตลดลงหนึ่งบาท หรือทำให้รายได้สุทธิเพิ่มขึ้นหนึ่งบาท โดยคำนวณผลประโยชน์ส่วนเพิ่มที่พิสูจน์ได้เท่านั้น
ประการที่สี่ อัตราการใช้ประโยชน์จากทรัพย์สิน เช่น เครื่องจักรที่ได้รับการสนับสนุนมีจำนวนชั่วโมงใช้งานจริงเท่าใด มีค่าใช้จ่ายซ่อมบำรุงและรายได้เพียงพอหรือไม่
ประการที่ห้า ความยั่งยืนหลังสิ้นสุดโครงการ ว่ากลุ่มสามารถดำเนินบริการต่อไปได้โดยไม่ต้องพึ่งเงินอุดหนุนในทุกกิจกรรมหรือไม่
หากไม่มีข้อมูลเหล่านี้ การใช้ตัวชี้วัดเพียงจำนวนครั้งของการประชุม จำนวนผู้ผ่านการอบรม หรือร้อยละการเบิกจ่ายงบประมาณ ย่อมไม่เพียงพอที่จะพิสูจน์ความคุ้มค่าของโครงการ
8.6 ตัวอย่างการตรวจสอบความคุ้มค่า: แปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันปูโยะ
เพื่อแสดงวิธีวิเคราะห์ทางเศรษฐศาสตร์ สามารถใช้พื้นที่ประวัติ 327.50 ไร่เป็นฐานสมมติ โดยกำหนดผลผลิตเฉลี่ย 2,500 กิโลกรัมต่อไร่ต่อปี และราคาขาย 6 บาทต่อกิโลกรัม
ภายใต้สมมติฐานดังกล่าว ปริมาณผลผลิตรวมเท่ากับ 818.75 ตันต่อปี และมีมูลค่าขายผลผลิตประมาณ 4.91 ล้านบาทต่อปี
อย่างไรก็ตาม มูลค่าดังกล่าวเป็นยอดขายของเกษตรกรตามแบบจำลอง ไม่ใช่รายได้ขององค์กรแปลงใหญ่ และไม่ใช่กำไรสุทธิของสมาชิก
หากกลุ่มทำหน้าที่เป็นตัวแทนรวบรวมและประสานการขาย โดยมีผลผลิตเข้าสู่ระบบร่วมร้อยละ 70 และเรียกค่าบริการ 0.25 บาทต่อกิโลกรัม จะมีรายได้จากบริการรวมขายประมาณ 143,281 บาทต่อปี
สมมติให้มีรายได้อื่นจากค่าบำรุงสมาชิกและบริการร่วมอีก 64,500 บาทต่อปี รายได้องค์กรจะเท่ากับประมาณ 207,781 บาท
หากค่าใช้จ่ายดำเนินงานประจำอยู่ที่ 200,000 บาทต่อปี จะมีส่วนเกินดำเนินงานเพียง 7,781 บาทต่อปี ก่อนพิจารณาต้นทุนอื่นที่อาจยังไม่รวมอยู่ในแบบจำลอง
ตัวเลขนี้แสดงให้เห็นว่าธุรกิจบริการร่วมของเกษตรแปลงใหญ่ขนาดเล็กอาจมีส่วนเกินดำเนินงานไม่มาก และมีความอ่อนไหวต่อปริมาณผลผลิตที่สมาชิกยอมรวมขาย
หากสัดส่วนการขายผ่านกลุ่มลดลง หรือค่าบริการลดลงเพียงเล็กน้อย องค์กรอาจขาดทุนได้
ตัวเลขทั้งหมดในตัวอย่างนี้เป็นสมมติฐานเพื่อศึกษาความไวทางเศรษฐกิจ ไม่ใช่ผลการดำเนินงานจริงของแปลงใหญ่ปูโยะ
ข้อเสนอสำคัญคือก่อนลงทุนซื้อรถบรรทุก สร้างจุดรวบรวม หรือจัดตั้งโรงงาน กลุ่มควรตรวจสอบปริมาณผลผลิตจริง ต้นทุนขนส่ง ราคาที่ผู้ซื้อเสนอ และความสมัครใจของสมาชิกในการใช้บริการร่วมเสียก่อน
8.7 ประเด็นเสี่ยงที่ควรตรวจสอบอย่างเป็นระบบ
การตรวจสอบงบประมาณควรให้ความสำคัญกับความเสี่ยงหลายด้าน ได้แก่ การสนับสนุนกิจกรรมซ้ำซ้อนระหว่างหน่วยงาน การกำหนดราคาครุภัณฑ์ที่ไม่สอดคล้องกับตลาด การส่งมอบทรัพย์สินที่ไม่ตรงกับความต้องการ การขาดบัญชีทรัพย์สิน การไม่บันทึกค่าใช้จ่ายซ่อมบำรุง และการรายงานจำนวนผู้ได้รับประโยชน์ที่ไม่สอดคล้องกับการใช้บริการจริง
นอกจากนี้ ต้องตรวจสอบความโปร่งใสในการคัดเลือกสมาชิก ผู้รับจ้าง ผู้จำหน่ายวัสดุ และผู้รับซื้อผลผลิตด้วย
ตั้งแต่วันที่ 1 ตุลาคม 2569 กรมบัญชีกลางได้ปรับกระบวนการยื่นข้อเสนอและอุทธรณ์ในระบบจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐอิเล็กทรอนิกส์ (e-GP) สำหรับหน่วยงานของรัฐที่อยู่ภายใต้ข้อกำหนดที่เกี่ยวข้อง ซึ่งเป็นอีกช่องทางหนึ่งที่ควรใช้ตรวจสอบหลักฐานการจัดซื้อจัดจ้างอย่างเป็นระบบ
อย่างไรก็ตาม ขณะนี้ไม่มีหลักฐานที่เพียงพอให้กล่าวหาว่าเกษตรแปลงใหญ่กลุ่มใดในอำเภอสุไหงโก-ลกมีการทุจริตหรือใช้จ่ายงบประมาณผิดวัตถุประสงค์
การตรวจสอบเชิงนิติวิทยาการที่มีคุณภาพต้องยึดหลักฐาน ไม่ใช่เริ่มจากข้อกล่าวหาแล้วค้นหาข้อมูลมาสนับสนุนข้อกล่าวหานั้น
9. ข้อสังเกตและข้อกังวลต่อการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่
9.1 จัดตั้งกลุ่มได้ แต่สร้างองค์กรธุรกิจได้จริงหรือไม่?
การมีรายชื่อเกษตรแปลงใหญ่ในทะเบียนราชการไม่ได้หมายความว่าองค์กรมีความสามารถบริหารธุรกิจร่วมกันแล้ว
ตัวชี้วัดที่ควรนำมาใช้คือปริมาณธุรกรรมร่วม รายได้จากบริการ ความสามารถในการจัดทำบัญชี การมีเงินสำรอง และความเชื่อมั่นของสมาชิก
หากไม่มีตัวชี้วัดเหล่านี้ การประเมินความเข้มแข็งขององค์กรอาจสะท้อนเพียงการเข้าร่วมกิจกรรมของรัฐมากกว่าความสามารถทางเศรษฐกิจที่แท้จริง
9.2 การเพิ่มผลผลิตอาจไม่ทำให้รายได้สุทธิเพิ่มขึ้น
เกษตรกรอาจเพิ่มผลผลิตได้จากการใช้ปุ๋ยหรือแรงงานมากขึ้น แต่หากต้นทุนเพิ่มเร็วกว่ารายได้ กำไรสุทธิอาจไม่เพิ่มขึ้น
เช่นเดียวกัน การขายสินค้าได้ราคาสูงขึ้นอาจไม่สร้างประโยชน์สุทธิ หากต้องเสียค่าใช้จ่ายในการคัดแยก บรรจุภัณฑ์ ขนส่ง และบริหารจัดการมากกว่าเดิม
นโยบายจึงควรวัดรายได้สุทธิและต้นทุนต่อหน่วย ไม่ใช่ปริมาณผลผลิตหรือยอดขายรวมเพียงอย่างเดียว
9.3 ความเสี่ยงด้านน้ำท่วมและระบบนิเวศป่าพรุ
แผนการใช้ที่ดินตำบลปูโยะ ปี 2567 ระบุข้อกังวลของชุมชนเกี่ยวกับน้ำท่วม ดินเปรี้ยวจัด และความไม่เหมาะสมของพื้นที่บางส่วน
การเร่งส่งเสริมการผลิตโดยไม่ประเมินสภาพดินและระบบน้ำอาจทำให้เกษตรกรต้องเสียต้นทุนแก้ไขปัญหามากขึ้นในอนาคต
นอกจากนี้ การปรับเปลี่ยนการใช้ที่ดินในพื้นที่ที่เกี่ยวข้องกับป่าพรุต้องคำนึงถึงผลกระทบด้านระบบนิเวศและการระบายน้ำของชุมชนโดยรวม
9.4 ความเหลื่อมล้ำภายในกลุ่มเกษตรกร
เกษตรกรที่ถือครองพื้นที่มาก มีเงินทุนพร้อม และสามารถเข้าถึงเครื่องจักรหรือการตลาดได้ดี อาจได้รับผลประโยชน์จากการรวมกลุ่มมากกว่าเกษตรกรรายเล็ก
หากการจัดสรรบริการหรือผลตอบแทนไม่มีหลักเกณฑ์ที่เป็นธรรม อาจทำให้เกิดความขัดแย้งและความไม่ไว้วางใจ
จึงควรให้สมาชิกมีส่วนร่วมกำหนดกติกาด้านการใช้ทรัพย์สิน ค่าบริการ การแบ่งปันผลประโยชน์ และการตรวจสอบบัญชี
9.5 ความเสี่ยงจากการพึ่งพางบประมาณภาครัฐ
โครงการที่สามารถดำเนินงานได้เฉพาะช่วงได้รับเงินอุดหนุน อาจไม่ใช่กิจการที่มีความยั่งยืนทางเศรษฐกิจ
จึงควรประเมินว่ากิจกรรมใดสมควรได้รับการสนับสนุนจากภาครัฐเพราะสร้างประโยชน์สาธารณะ และกิจกรรมใดควรพัฒนาให้มีรายได้จากการให้บริการแก่สมาชิกหรือผู้ซื้อ
รัฐไม่จำเป็นต้องถอนการสนับสนุนทั้งหมด แต่ควรเปลี่ยนบทบาทจากผู้จัดหาโครงการไปสู่ผู้สร้างความสามารถให้เกษตรกรสามารถบริหารกิจการร่วมกันได้
9.6 ความไม่สมบูรณ์ของระบบข้อมูล
ข้อกังวลสำคัญที่สุดประการหนึ่งคือข้อมูลทะเบียน พื้นที่ ผลผลิต งบประมาณ และผลประโยชน์ยังไม่เชื่อมโยงกันอย่างสมบูรณ์ในระดับที่สามารถตรวจสอบผลสัมฤทธิ์ของแต่ละกลุ่มได้
เมื่อข้อมูลไม่ครบ การประเมินความสำเร็จก็อาจอาศัยจำนวนกิจกรรมและคำบรรยายเชิงคุณภาพมากกว่าผลลัพธ์ที่วัดได้
นี่คือข้อจำกัดเชิงระบบที่ควรได้รับการแก้ไขอย่างจริงจัง
10. ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ
10.1 จัดทำทะเบียนเกษตรแปลงใหญ่ระดับอำเภอที่ตรวจสอบได้
สำนักงานเกษตรอำเภอควรร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตรวจสอบทะเบียนสมาชิก พื้นที่ และสถานะของทุกกลุ่มให้เป็นปัจจุบัน
ฐานข้อมูลควรระบุปีจัดตั้ง รหัสแปลง จำนวนสมาชิกที่ยังดำเนินกิจกรรม พื้นที่ให้ผลผลิต และการเปลี่ยนแปลงสถานะของกลุ่ม
ข้อมูลระดับกลุ่มที่ไม่กระทบข้อมูลส่วนบุคคลควรเปิดเผยต่อสาธารณะ เพื่อสนับสนุนการติดตามประเมินผลและการมีส่วนร่วมของประชาชน
10.2 ใช้รายได้สุทธิเป็นตัวชี้วัดหลักของนโยบาย
ควรเปลี่ยนการประเมินจากจำนวนกิจกรรมและจำนวนสมาชิกที่เข้าร่วม ไปสู่การวัดรายได้สุทธิต่อสมาชิกและต่อไร่
ตัวชี้วัดต้องรวมต้นทุนการผลิต ค่าแรงงาน ค่าขนส่ง ค่าใช้จ่ายทางการเงิน และค่าใช้จ่ายบริหารกลุ่มอย่างเหมาะสม
การวัดผลควรเปรียบเทียบกับข้อมูลก่อนดำเนินการและกลุ่มเกษตรกรที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน เพื่อแยกผลของโครงการออกจากการเปลี่ยนแปลงของราคาตลาดหรือสภาพภูมิอากาศ
10.3 พัฒนาโมเดลธุรกิจแยกตามประเภทสินค้า
เกษตรแปลงใหญ่ผักและสมุนไพรควรให้ความสำคัญกับตลาดนำการผลิต ความปลอดภัยอาหาร และการลดความเสียหายหลังเก็บเกี่ยว
แปลงใหญ่ข้าวควรให้ความสำคัญกับต้นทุนเครื่องจักร คุณภาพผลผลิต และความมั่นคงทางอาหาร
แปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันควรเน้นการจัดการสวน การรวมขนส่ง และคุณภาพทะลายปาล์มสด
แปลงใหญ่ยางพาราควรเริ่มจากการตรวจสอบปริมาณผลผลิต คุณภาพสินค้า ระบบรวบรวม และเงื่อนไขการรับซื้อ
การใช้โมเดลธุรกิจแบบเดียวกันทุกกลุ่มอาจไม่เหมาะสม เพราะสินค้าแต่ละชนิดมีโครงสร้างต้นทุน ความเสี่ยง และตลาดแตกต่างกัน
10.4 ทดลององค์กรบริหารจัดการกลางแบบ CLDO
เสนอให้ศึกษาความเป็นไปได้ในการพัฒนา Community Livelihood Development Organization (CLDO) เป็นกลไกประสานงานระหว่างองค์กรเกษตรกร หน่วยงานภาครัฐ ภาคธุรกิจ และภาคประชาชน
CLDO ที่เสนอไม่จำเป็นต้องเป็นเจ้าของที่ดินหรือโรงงาน แต่สามารถทำหน้าที่จัดการข้อมูล ประสานบริการร่วม พัฒนาการตลาด ติดตามต้นทุน และจัดทำระบบประเมินผล
รูปแบบนี้สามารถประยุกต์แนวคิดความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน และภาคประชาชน หรือ PPPP ภายใต้หลักการมีส่วนร่วม ความโปร่งใส และความรับผิดชอบร่วมกัน
แต่การจัดตั้งองค์กรใหม่ต้องผ่านการศึกษาความจำเป็นและความคุ้มค่าก่อน ไม่ควรสร้างโครงสร้างบริหารเพิ่มเติมหากองค์กรเกษตรกรเดิมสามารถทำหน้าที่ดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพ
10.5 สร้างระบบตรวจสอบงบประมาณรายแปลง
เสนอให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องจัดทำระบบเชื่อมโยงรหัสเกษตรแปลงใหญ่กับรายการงบประมาณที่ได้รับการสนับสนุน
ระบบควรแยกข้อมูลวงเงินอนุมัติ วงเงินทำสัญญา เงินเบิกจ่าย ผลการส่งมอบ และผลการใช้ประโยชน์จริง
สำหรับทรัพย์สินที่จัดซื้อด้วยงบประมาณภาครัฐ ควรมีทะเบียนครุภัณฑ์ ผู้รับผิดชอบ แผนบำรุงรักษา และรายงานชั่วโมงใช้งานหรือปริมาณบริการ
ข้อมูลดังกล่าวจะช่วยลดความเสี่ยงการลงทุนซ้ำซ้อนและทำให้สามารถวิเคราะห์ความคุ้มค่าของโครงการได้ดียิ่งขึ้น
10.6 เชื่อมโยงแผนเกษตรกับแผนบริหารจัดการน้ำและที่ดิน
การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ควรเชื่อมกับข้อมูลดิน น้ำ และความเสี่ยงอุทกภัยรายแปลง
โดยเฉพาะพื้นที่ตำบลปูโยะ ควรให้ความสำคัญกับการปรับปรุงสวนเดิม การจัดการน้ำอย่างเหมาะสม การลดความเสียหายจากน้ำท่วม และการป้องกันผลกระทบต่อป่าพรุ
การลงทุนโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำต้องประเมินประโยชน์และผลกระทบต่อชุมชนโดยรวม ไม่ใช่เฉพาะพื้นที่สมาชิกโครงการ
10.7 ส่งเสริมความโปร่งใสและการมีส่วนร่วมของสมาชิก
ควรกำหนดให้กลุ่มมีการเปิดเผยรายรับ รายจ่าย ค่าบริการ ราคาซื้อขาย และผลประโยชน์ที่สมาชิกได้รับอย่างสม่ำเสมอ
สมาชิกควรมีสิทธิรับรู้ข้อมูลและมีส่วนร่วมในการกำหนดกติกาการใช้ทรัพย์สินร่วมกัน
การบริหารองค์กรควรมีกลไกตรวจสอบภายในและช่องทางรับข้อร้องเรียนที่มีความเป็นอิสระเหมาะสมกับขนาดองค์กร
10.8 จัดทำโครงการนำร่อง 12 เดือนโดยใช้ข้อมูลจริง
เสนอให้เลือกกิจกรรมที่มีความเป็นไปได้สูงและใช้เงินลงทุนไม่มากเพื่อทดลองก่อน เช่น การรวมซื้อปัจจัยการผลิต การรวบรวมผลผลิต การทำบัญชีต้นทุน และการเจรจาข้อตกลงการค้าร่วม
ในช่วงสามเดือนแรกควรจัดทำข้อมูลฐานและสำรวจความต้องการของสมาชิก
เดือนที่สี่ถึงเดือนที่หกควรทดลองบริการร่วม พร้อมบันทึกต้นทุนและผลประโยชน์จริง
เดือนที่เจ็ดถึงเดือนที่เก้าควรปรับปรุงระบบบริหารและเพิ่มจำนวนสมาชิกที่สมัครใจใช้บริการ
ส่วนเดือนที่สิบถึงเดือนที่สิบสองควรประเมินผลด้านรายได้สุทธิ ความคุ้มค่า ความพึงพอใจสมาชิก และความยั่งยืนขององค์กร
การขยายผลควรดำเนินการเฉพาะกิจกรรมที่พิสูจน์ได้ว่ามีผลประโยชน์สุทธิเชิงบวกและไม่มีผลกระทบที่ยอมรับไม่ได้ต่อสิ่งแวดล้อมหรือสมาชิกกลุ่มอื่น
11. เปลี่ยนวิธีคิดจากการวัดผลผลิตโครงการสู่การวัดผลลัพธ์ประชาชน
บทเรียนที่สำคัญที่สุดจากการศึกษาเกษตรแปลงใหญ่ของอำเภอสุไหงโก-ลก ไม่ได้อยู่เพียงข้อจำกัดด้านพื้นที่หรือชนิดสินค้า แต่สะท้อนปัญหาเชิงระบบของการบริหารนโยบายสาธารณะ
เมื่อหน่วยงานรัฐกำหนดความสำเร็จจากจำนวนกลุ่มที่จัดตั้ง จำนวนครั้งของการอบรม จำนวนสมาชิกที่เข้าร่วม และร้อยละการเบิกจ่ายงบประมาณ ก็อาจทำให้ความสนใจของระบบราชการมุ่งไปที่การดำเนินกิจกรรมให้ครบตามแผน มากกว่าการประเมินผลลัพธ์ระยะยาว
แต่สำหรับเกษตรกร คำถามสำคัญคือหลังเข้าร่วมโครงการแล้วชีวิตทางเศรษฐกิจดีขึ้นหรือไม่
เกษตรกรมีต้นทุนต่อหน่วยลดลงหรือไม่
ได้รับราคาขายสุทธิดีกว่าเดิมหรือไม่
สามารถลดภาระหนี้หรือมีเงินออมเพิ่มขึ้นหรือไม่
สามารถรับมือกับความเสี่ยงด้านราคาและภัยธรรมชาติได้ดีขึ้นหรือไม่
และองค์กรที่ร่วมกันสร้างขึ้นสามารถดำรงอยู่ได้โดยไม่ต้องรอการสนับสนุนงบประมาณทุกปีหรือไม่
คำถามเหล่านี้ควรกลายเป็นหัวใจของการติดตามประเมินผลนโยบายเกษตรแปลงใหญ่
ในเชิงเศรษฐศาสตร์การเมือง การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ที่ดีต้องทำให้เกษตรกรรายย่อยมีอำนาจในการตัดสินใจทางเศรษฐกิจมากขึ้น มิใช่เพียงเปลี่ยนจากการพึ่งพาพ่อค้าคนกลางไปสู่การพึ่งพาผู้บริหารองค์กรหรือเงินอุดหนุนของภาครัฐในรูปแบบใหม่
องค์กรเกษตรกรจึงต้องมีทั้งประสิทธิภาพทางธุรกิจ ความเป็นธรรมในการกระจายผลประโยชน์ และกลไกความรับผิดชอบต่อสมาชิก
หากสามารถพัฒนาทั้งสามองค์ประกอบพร้อมกันได้ เกษตรแปลงใหญ่ย่อมมีศักยภาพเป็นมากกว่าโครงการส่งเสริมการเกษตร แต่สามารถกลายเป็นสถาบันเศรษฐกิจชุมชนที่ช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตและสร้างความเข้มแข็งให้เศรษฐกิจฐานรากอย่างยั่งยืน
12. สรุป
การศึกษาเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2569 พบว่า มีหลักฐานการขึ้นทะเบียนเกษตรแปลงใหญ่อย่างน้อยสี่รายการ ครอบคลุมผักและสมุนไพร ข้าว ปาล์มน้ำมัน และยางพารา
ข้อมูลที่ตรวจสอบรายละเอียดสมาชิกและพื้นที่ได้ครบถ้วนจากบัญชีปี 2566 มีสามแปลง สมาชิก 155 ราย พื้นที่ 543.50 ไร่ ขณะที่รายการยางพาราบ้านโต๊ะเวาะยังต้องตรวจสอบข้อมูลปัจจุบันเพิ่มเติม
ในภาพรวม กลุ่มเหล่านี้มีศักยภาพสร้างประโยชน์จากการรวมจัดการการผลิต การลดต้นทุน การพัฒนาคุณภาพสินค้า และการเพิ่มอำนาจต่อรอง แต่หลักฐานที่มีอยู่ยังไม่เพียงพอให้สรุปว่าทุกกลุ่มประสบความสำเร็จในการเพิ่มรายได้สุทธิของสมาชิกแล้ว
งานวิจัยระดับจังหวัดให้หลักฐานสนับสนุนว่าการเข้าร่วมเกษตรแปลงใหญ่อาจช่วยลดต้นทุนและเพิ่มผลผลิตได้ แต่ผลการศึกษาไม่สามารถนำมาใช้แทนการประเมินผลเฉพาะกลุ่มในอำเภอสุไหงโก-ลกได้โดยตรง
ด้านงบประมาณภาครัฐ พบข้อมูลวงเงินโครงการในระดับประเทศและจังหวัด แต่ยังขาดข้อมูลรายจ่ายที่เชื่อมโยงกับผลประโยชน์ของสมาชิกแต่ละกลุ่มอย่างครบถ้วน
ดังนั้น ข้อเสนอสำคัญคือการจัดทำฐานข้อมูลที่ตรวจสอบได้ พัฒนาโมเดลธุรกิจตามชนิดสินค้า ส่งเสริมการบริหารจัดการร่วม จัดทำระบบตรวจสอบงบประมาณรายแปลง และใช้รายได้สุทธิของเกษตรกรเป็นตัวชี้วัดความสำเร็จหลัก
การพัฒนาในอนาคตควรยึดหลักการสร้างประโยชน์จากพื้นที่เกษตรเดิมก่อนขยายการผลิต และต้องดำเนินการควบคู่กับการรักษาความสมดุลของทรัพยากรธรรมชาติ โดยเฉพาะพื้นที่ดินพรุและระบบน้ำของตำบลปูโยะ
ท้ายที่สุด การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ที่มีคุณภาพไม่ควรวัดเพียงจำนวนแปลงที่ได้รับการอนุมัติหรือจำนวนงบประมาณที่เบิกจ่าย
แต่ควรวัดว่าเกษตรกรรายย่อยได้รับรายได้สุทธิเพิ่มขึ้นจริงหรือไม่ มีอำนาจต่อรองมากขึ้นเพียงใด สามารถบริหารทรัพยากรและความเสี่ยงร่วมกันได้อย่างไร และองค์กรที่จัดตั้งขึ้นสามารถสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจให้สมาชิกได้อย่างยั่งยืนหรือไม่
นี่คือสาระสำคัญของการเปลี่ยนผ่านจาก “รัฐจัดตั้งกลุ่มเกษตรกร” ไปสู่ “รัฐสร้างองค์กรเศรษฐกิจชุมชนที่พึ่งพาตนเองได้”
และเป็นโจทย์เชิงนโยบายสาธารณะที่อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส ควรนำไปพิจารณาอย่างจริงจังในระยะต่อไป
🔍 แหล่งข้อมูลอ้างอิง
1. ทะเบียนเกษตรแปลงใหญ่ระดับจังหวัดและอำเภอ
สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส (2566) ข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส ตารางที่ 20 หน้า 48–50
https://www.opsmoac.go.th/narathiwat-dwl-files-452791791900
2. ระบบ Co-Farm กรมส่งเสริมการเกษตร
ทะเบียนแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันตำบลปูโยะ รหัส 12023
https://co-farm.doae.go.th/profileslist.php?start=8901
ทะเบียนแปลงใหญ่ยางพาราบ้านโต๊ะเวาะ รหัส 14453
https://co-farm.doae.go.th/profileslist.php?start=11201
3. สถิติการเกษตรระดับจังหวัดและประเทศ
สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร (2569) สถิติการเกษตรของประเทศไทย ปี 2568
https://oae.go.th/uploads/files/2026/04/02/db0b6b4ca1f024ea.pdf
4. ผลสำมะโนการเกษตร พ.ศ. 2566
สำนักงานสถิติแห่งชาติ ผลสำมะโนการเกษตรภาคใต้
https://www.nso.go.th/public/e-book/Census_Survey/Agricultural-Census-Southern-2566/31/
5. แผนการใช้ที่ดินตำบลปูโยะ
กรมพัฒนาที่ดิน (2567)
https://service.ldd.go.th/lpd/node_modules/img/Landusedistrict/2567/r12_nwt.67_08.pdf
6. งานวิจัยเกษตรแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันจังหวัดนราธิวาส
ศุภวรรณ บุญรอด และพิไลวรรณ ประพฤติ (2567)
https://doi.org/10.14456/kaj.2024.28
7. รายงานผลการดำเนินงานตามนโยบายรัฐบาลของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์
ช่วงวันที่ 1 ตุลาคม 2568–31 มีนาคม 2569
https://www.moac.go.th/performance-files-481191791831
8. ข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรจังหวัดนราธิวาสและงบประมาณโครงการ
https://www.opsmoac.go.th/narathiwat-dwl-files-471091791860
9. รายงานกิจกรรมส่งเสริมการเกษตรจังหวัดนราธิวาส ปี 2568
https://www2.narathiwat.go.th/nara2016/files/com_news_research/2025-04_ee42652b0be8929.pdf
10. รายงานผลการดำเนินงานและการใช้จ่ายงบประมาณกรมส่งเสริมการเกษตร
https://ckan.doae.go.th/th/dataset/dataset_o7
📚 บรรณานุกรม
กรมส่งเสริมการเกษตร. (ม.ป.ป.). ระบบสารสนเทศเกษตรแปลงใหญ่ (Co-Farm). https://co-farm.doae.go.th/
กรมส่งเสริมการเกษตร. (2568). คู่มือโครงการประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2568: โครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่เพื่อปรับเพิ่มผลิตภาพการผลิต. https://www.doae.go.th/
กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. (2569). รายงานผลการดำเนินงานตามนโยบายรัฐบาล วันที่ 1 ตุลาคม 2568–31 มีนาคม 2569. https://www.moac.go.th/performance-files-481191791831
บุญรอด, ศ., และ ประพฤติ, พ. (2567). ความคาดหวังในการตัดสินใจเข้าร่วมโครงการส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมัน จังหวัดนราธิวาส. วารสารแก่นเกษตร, 52(2), 406–417. https://doi.org/10.14456/kaj.2024.28
สถานีพัฒนาที่ดินนราธิวาส. (2567). แผนการใช้ที่ดินตำบลปูโยะ อำเภอสุไหงโก-ลก จังหวัดนราธิวาส. สำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 12 กรมพัฒนาที่ดิน. https://service.ldd.go.th/lpd/node_modules/img/Landusedistrict/2567/r12_nwt.67_08.pdf
สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส. (2566). ข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส. สำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์. https://www.opsmoac.go.th/narathiwat-dwl-files-452791791900
สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส. (2568). ข้อมูลพื้นฐานของจังหวัดนราธิวาสเพื่อสนับสนุนการบริหารงานด้านการเกษตร. https://www.opsmoac.go.th/narathiwat-dwl-files-471091791860
สำนักงานเกษตรจังหวัดนราธิวาส. (2568). การเปิดโอกาสให้เกิดการมีส่วนร่วม: โครงการพัฒนาตามศักยภาพของพื้นที่ ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2568. https://www2.narathiwat.go.th/nara2016/files/com_news_research/2025-04_ee42652b0be8929.pdf
สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. (2569). สถิติการเกษตรของประเทศไทย ปี 2568 (Agricultural statistics of Thailand 2025). กระทรวงเกษตรและสหกรณ์. https://oae.go.th/uploads/files/2026/04/02/db0b6b4ca1f024ea.pdf
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2566). สำมะโนการเกษตร พ.ศ. 2566: ภาคใต้. กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม. https://www.nso.go.th/public/e-book/Census_Survey/Agricultural-Census-Southern-2566/31/
Ansell, C., & Gash, A. (2008). Collaborative governance in theory and practice. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(4), 543–571. https://doi.org/10.1093/jopart/mum032
Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511807763
หมายเหตุทางวิชาการ: บทความนี้เป็นการวิเคราะห์ข้อมูลทุติยภูมิและสังเคราะห์ข้อเสนอเชิงนโยบาย มิใช่รายงานการตรวจสอบบัญชีอย่างเป็นทางการหรือผลการสำรวจสมาชิกเกษตรแปลงใหญ่โดยตรง ตัวเลขผลตอบแทนจากแบบจำลองเป็นสมมติฐานเพื่อการศึกษา และไม่ควรนำไปอ้างว่าเป็นผลประกอบการจริง ข้อค้นพบที่ยังไม่มีหลักฐานยืนยันจะต้องได้รับการตรวจสอบเพิ่มเติมจากเอกสารรายกลุ่มและการศึกษาภาคสนาม
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น