วันพุธที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอบาเจาะ จังหวัดนราธิวาส

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ อำเภอบาเจาะ จังหวัดนราธิวาส ระหว่างปี พ.ศ. 2559–2569

จากการรวมกลุ่มเกษตรกรสู่การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก: การวิเคราะห์สถานการณ์ ผลผลิต งบประมาณ ความคุ้มค่า และข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ

บทความวิชาการเชิงวิเคราะห์ด้านเศรษฐศาสตร์การเกษตร การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก ธรรมาภิบาล และนโยบายสาธารณะ

ข้อมูล ณ วันพุธที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569


1. บทนำและความเป็นมา

ตลอดระยะเวลากว่าหนึ่งทศวรรษที่ผ่านมา ประเทศไทยพยายามแก้ไขปัญหาเชิงโครงสร้างของภาคเกษตรกรรมผ่านนโยบายส่งเสริมการรวมกลุ่มเกษตรกร โดยเฉพาะโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่ ซึ่งเริ่มดำเนินการในปี พ.ศ. 2559 โดยมีเป้าหมายสำคัญในการลดต้นทุนการผลิต เพิ่มประสิทธิภาพการใช้ทรัพยากร พัฒนาคุณภาพสินค้า และยกระดับความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกรรายย่อย

หลักคิดของนโยบายดังกล่าวตั้งอยู่บนข้อเท็จจริงว่า เกษตรกรไทยส่วนใหญ่มีพื้นที่ถือครองขนาดเล็ก การดำเนินกิจกรรมทางการเกษตรแบบแยกส่วนทำให้ขาดอำนาจต่อรอง มีต้นทุนการผลิตสูง และเข้าถึงเทคโนโลยี เงินทุน และตลาดได้อย่างจำกัด

การส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่จึงไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนกรรมสิทธิ์ที่ดินหรือรวมที่ดินของเกษตรกรให้เป็นผืนเดียวกัน แต่เน้นการบริหารจัดการการผลิตและการตลาดร่วมกัน เพื่อให้เกิดการประหยัดจากขนาด การใช้เครื่องจักรกลและปัจจัยการผลิตร่วมกัน ตลอดจนการพัฒนามาตรฐานสินค้าตามความต้องการของตลาด

อย่างไรก็ตาม ความสำเร็จของเกษตรแปลงใหญ่ไม่ควรประเมินจากจำนวนกลุ่มที่จัดตั้งขึ้น จำนวนสมาชิกที่ลงทะเบียน หรือจำนวนงบประมาณที่ภาครัฐจัดสรรให้เท่านั้น แต่ควรพิจารณาว่าเกษตรกรมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้นจริงหรือไม่ ต้นทุนการผลิตลดลงเพียงใด คุณภาพผลผลิตดีขึ้นหรือไม่ และองค์กรเกษตรกรสามารถดำเนินธุรกิจได้อย่างยั่งยืนโดยไม่ต้องพึ่งพางบประมาณภาครัฐตลอดไปหรือไม่

สำหรับอำเภอบาเจาะ จังหวัดนราธิวาส เกษตรแปลงใหญ่มีความสำคัญเป็นพิเศษ เนื่องจากพื้นที่มีฐานการผลิตสินค้าเกษตรหลายประเภท ทั้งข้าว ปาล์มน้ำมัน ยางพารา ลองกอง มะพร้าว และทุเรียน สินค้าเหล่านี้มีลักษณะทางเศรษฐกิจแตกต่างกัน ตั้งแต่พืชอาหารเพื่อการบริโภคในครัวเรือน ไปจนถึงพืชเศรษฐกิจที่เชื่อมโยงกับตลาดระดับประเทศและระหว่างประเทศ

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ของอำเภอบาเจาะจึงเกี่ยวข้องโดยตรงกับความมั่นคงทางอาหาร การสร้างอาชีพ การกระจายรายได้ การลดความเหลื่อมล้ำ และการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนในจังหวัดชายแดนภาคใต้

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อทบทวนพัฒนาการของเกษตรแปลงใหญ่ตั้งแต่เริ่มดำเนินนโยบายระดับประเทศในปี พ.ศ. 2559 จนถึงปี พ.ศ. 2569 วิเคราะห์ข้อมูลเฉพาะพื้นที่อำเภอบาเจาะ ตรวจสอบหลักฐานงบประมาณ และเสนอแนวทางพัฒนาภายใต้หลักเศรษฐศาสตร์การเกษตร ธรรมาภิบาล และการมีส่วนร่วมของประชาชน

การวิเคราะห์ใช้ข้อมูลทุติยภูมิจากกรมส่งเสริมการเกษตร สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร สำนักงานสถิติแห่งชาติ หน่วยงานราชการระดับจังหวัดและอำเภอ ตลอดจนงานวิจัยทางวิชาการที่เกี่ยวข้อง

ตลอดบทความจะจำแนกข้อมูลออกเป็นสามระดับ ได้แก่ ข้อเท็จจริงที่มีเอกสารยืนยัน ข้อวิเคราะห์ที่อาศัยการตีความข้อมูล และข้อเสนอเชิงนโยบายที่ยังต้องศึกษาความเป็นไปได้ก่อนดำเนินการจริง

2. สถานการณ์และข้อมูลสถิติ

2.1 พัฒนาการของเกษตรแปลงใหญ่ระดับประเทศ พ.ศ. 2559–2569

ประเทศไทยเริ่มดำเนินนโยบายส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่อย่างเป็นระบบตั้งแต่ปี พ.ศ. 2559 โดยให้ความสำคัญกับการรวมกลุ่มเกษตรกรที่ผลิตสินค้าเกษตรชนิดเดียวกันในพื้นที่ใกล้เคียง เพื่อให้สามารถบริหารจัดการร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ในช่วงปี พ.ศ. 2559–2562 การดำเนินงานมุ่งเน้นการจัดตั้งกลุ่ม การพัฒนาความรู้ด้านการผลิต การลดต้นทุน และการจัดทำแผนการผลิตและการตลาด

ระหว่างปี พ.ศ. 2563–2565 แนวทางพัฒนาเริ่มให้ความสำคัญกับการยกระดับคุณภาพสินค้า การนำเทคโนโลยีและเครื่องจักรกลมาใช้ การพัฒนาสถาบันเกษตรกร และการเชื่อมโยงผู้ซื้อกับกลุ่มผู้ผลิตมากขึ้น

สำหรับช่วงปี พ.ศ. 2566–2569 การพัฒนามีทิศทางเชื่อมโยงกับเกษตรมูลค่าสูง การจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืน มาตรฐานการผลิต และการใช้ข้อมูลเพื่อเพิ่มผลิตภาพการเกษตร

เอกสารโครงการของกรมส่งเสริมการเกษตรสำหรับปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 รายงานข้อมูลสะสมของระบบแปลงใหญ่จำนวน 11,410 แปลง สมาชิก 600,306 ราย และพื้นที่ 9,417,091 ไร่ พร้อมระบุผลประโยชน์สะสมจากการลดต้นทุนและการเพิ่มผลผลิตรวม 137,213.18 ล้านบาท

ตัวเลขดังกล่าวเป็นผลการดำเนินงานที่หน่วยงานรายงานตามกรอบการประเมินของโครงการ ไม่ใช่หลักฐานว่าผลประโยชน์ทั้งหมดเกิดจากโครงการโดยปราศจากอิทธิพลของปัจจัยอื่น เช่น ราคาสินค้า สภาพภูมิอากาศ หรือการเปลี่ยนแปลงเทคโนโลยี

นอกจากนี้ ข้อมูลจากระบบสารสนเทศแปลงใหญ่อาจมีจำนวนแตกต่างจากรายงานโครงการในบางช่วงเวลา เนื่องจากวันดึงข้อมูล ขอบเขตสินค้า วิธีนับสมาชิก และสถานะของกลุ่มไม่เหมือนกัน

ข้อสังเกตเชิงนโยบายคือ การเพิ่มจำนวนแปลงใหญ่ทั่วประเทศถือเป็นความก้าวหน้าด้านการขยายระบบส่งเสริม แต่ยังไม่เพียงพอที่จะยืนยันว่าความสามารถในการแข่งขันและรายได้สุทธิของเกษตรกรเพิ่มขึ้นในสัดส่วนเดียวกัน

2.2 สถานการณ์เกษตรแปลงใหญ่ในพื้นที่ 3 จังหวัดชายแดนภาคใต้

จังหวัดปัตตานี ยะลา และนราธิวาส มีโครงสร้างเศรษฐกิจการเกษตรที่ประกอบด้วยเกษตรกรรายย่อยจำนวนมาก สินค้าหลัก ได้แก่ ยางพารา ปาล์มน้ำมัน ข้าว ไม้ผล และสินค้าเกษตรเฉพาะถิ่น

จากระบบสารสนเทศแปลงใหญ่ของกรมส่งเสริมการเกษตร พบข้อมูลสะสมระดับจังหวัดดังนี้

จังหวัดปัตตานีมีเกษตรแปลงใหญ่ 234 แปลง สมาชิกตามทะเบียน 12,945 ราย และพื้นที่ 60,057.71 ไร่

จังหวัดยะลามีเกษตรแปลงใหญ่ 140 แปลง สมาชิกตามทะเบียน 5,708 ราย และพื้นที่ 44,822.51 ไร่

จังหวัดนราธิวาสมีเกษตรแปลงใหญ่ 119 แปลง สมาชิกตามทะเบียน 7,533 ราย และพื้นที่ 53,568.70 ไร่

เมื่อรวมทั้งสามจังหวัด พบเกษตรแปลงใหญ่ 493 แปลง สมาชิกตามทะเบียน 26,186 ราย และพื้นที่รวม 158,448.92 ไร่

ตัวเลขดังกล่าวเป็นข้อมูลสะสมที่ตรวจสอบได้จากฐานสารสนเทศ ไม่ได้หมายความว่าทุกแปลงยังดำเนินกิจกรรมทางเศรษฐกิจอย่างต่อเนื่อง และไม่ควรตีความจำนวนสมาชิกสะสมว่าเป็นจำนวนบุคคลที่ไม่ซ้ำกันโดยไม่มีการตรวจสอบรหัสทะเบียน

ในเชิงเศรษฐศาสตร์การพัฒนา พื้นที่สามจังหวัดชายแดนภาคใต้มีโอกาสสร้างระบบเศรษฐกิจเกษตรแบบเครือข่ายระหว่างจังหวัด โดยเฉพาะการรวบรวมผลผลิต การใช้เครื่องจักรกลร่วมกัน การพัฒนามาตรฐาน และการเชื่อมโยงตลาด

แต่การขยายตัวเชิงปริมาณยังต้องเผชิญข้อจำกัดด้านรายได้ครัวเรือน ต้นทุนการผลิต ความพร้อมของโครงสร้างพื้นฐาน และความเข้มแข็งของสถาบันเกษตรกร

ข้อมูลสำนักงานสถิติแห่งชาติจากการสำรวจปี พ.ศ. 2566 ระบุว่า จังหวัดนราธิวาสมีรายได้เฉลี่ยต่อครัวเรือน 18,333 บาทต่อเดือน ขณะที่ภาคใต้มีรายได้เฉลี่ย 28,532 บาทต่อเดือน

ข้อมูลนี้สะท้อนความแตกต่างของฐานะเศรษฐกิจระดับจังหวัด แต่ไม่ได้หมายความว่ารายได้ของครัวเรือนเกษตรกรในอำเภอบาเจาะเท่ากับค่าเฉลี่ยดังกล่าว

ดังนั้น การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ควรมุ่งเพิ่มรายได้สุทธิและความมั่นคงทางเศรษฐกิจของครัวเรือน มากกว่าการเพิ่มมูลค่าผลผลิตโดยไม่พิจารณาการกระจายผลประโยชน์

2.3 สถานการณ์เกษตรแปลงใหญ่จังหวัดนราธิวาส

ข้อมูลจากสำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส ฉบับเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2566 ซึ่งรวบรวมข้อมูลแปลงใหญ่ระหว่างปี พ.ศ. 2560–2566 ระบุว่า จังหวัดนราธิวาสมีเกษตรแปลงใหญ่ 94 แปลง สมาชิก 5,808 ราย และพื้นที่ 40,618.14 ไร่

ต่อมาระบบสารสนเทศแปลงใหญ่แสดงจำนวนสะสมของจังหวัดเพิ่มเป็น 119 แปลง สมาชิก 7,533 ราย และพื้นที่ 53,568.70 ไร่

เมื่อเปรียบเทียบสองชุดข้อมูล พบจำนวนรายการเพิ่มขึ้น 25 แปลง สมาชิกตามทะเบียนเพิ่มขึ้น 1,725 ราย และพื้นที่เพิ่มขึ้น 12,950.56 ไร่

อย่างไรก็ตาม การเพิ่มขึ้นดังกล่าวเป็นการเปรียบเทียบฐานข้อมูลต่างช่วงเวลา มิใช่ผลประเมินการเติบโตของกลุ่มเดิม และยังไม่ได้แยกว่ามีการปรับปรุงทะเบียน ยุบรวม หรือเปลี่ยนสถานะกลุ่มจำนวนเท่าใด

ข้อมูลจากสถานีพัฒนาที่ดินนราธิวาสซึ่งเผยแพร่ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2568 ระบุว่า จังหวัดมีพื้นที่ปลูกปาล์มน้ำมันประมาณ 74,209 ไร่ พื้นที่ให้ผลผลิต 65,681 ไร่ ผลผลิตรวม 140,354 ตัน และผลผลิตเฉลี่ย 2,137 กิโลกรัมต่อไร่

รายงานยังระบุว่าอำเภอเมืองนราธิวาส บาเจาะ และตากใบ เป็นอำเภอที่มีการปลูกปาล์มน้ำมันมากของจังหวัด

ข้อมูลนี้สนับสนุนว่าปาล์มน้ำมันเป็นสินค้าเศรษฐกิจที่มีนัยสำคัญต่ออำเภอบาเจาะ แต่ไม่สามารถนำผลผลิตเฉลี่ยระดับจังหวัดไปใช้แทนผลผลิตจริงของกลุ่มแปลงใหญ่ในอำเภอบาเจาะโดยตรง

2.4 เกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอบาเจาะ

ข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส ฉบับสิงหาคม พ.ศ. 2566 แสดงรายชื่อเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอบาเจาะจำนวน 8 แปลง ครอบคลุมสินค้าเกษตร 5 ประเภท ได้แก่ ข้าว ปาล์มน้ำมัน ยางพารา ลองกอง และมะพร้าว

ประกอบด้วยเกษตรแปลงใหญ่ข้าว 3 แปลง พื้นที่รวม 818.50 ไร่ สมาชิก 203 ราย

เกษตรแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมัน 2 แปลง พื้นที่รวม 846 ไร่ สมาชิก 64 ราย

เกษตรแปลงใหญ่ยางพารา 1 แปลง พื้นที่ 300 ไร่ สมาชิก 30 ราย

เกษตรแปลงใหญ่ลองกอง 1 แปลง พื้นที่ 159 ไร่ สมาชิก 50 ราย

และเกษตรแปลงใหญ่มะพร้าว 1 แปลง พื้นที่ 137 ไร่ สมาชิก 50 ราย

รวมทั้งหมด 8 แปลง พื้นที่ 2,260.50 ไร่ และสมาชิกตามทะเบียนรวม 397 ราย

เมื่อจำแนกตามขนาดพื้นที่ ปาล์มน้ำมันและข้าวเป็นสินค้าสำคัญที่สุด โดยมีพื้นที่รวมกัน 1,664.50 ไร่ คิดเป็นประมาณร้อยละ 73.63 ของพื้นที่ในทะเบียนดังกล่าว

อย่างไรก็ตาม การตรวจสอบรายการในระบบสารสนเทศแปลงใหญ่เพิ่มเติมพบชื่อแปลงใหญ่ทุเรียนแปเราะ–ชะมูแว ตำบลปะลุกาสาเมาะ รหัสแปลง 14230 และแปลงใหญ่ยางพาราตำบลปะลุกาสาเมาะ รหัสแปลง 14452

เมื่อนำรายการดังกล่าวมาพิจารณาร่วมกับบัญชีเดิม จึงพบรายการแปลงใหญ่ในอำเภอบาเจาะอย่างน้อย 10 รายการ ครอบคลุมสินค้าเกษตร 6 ประเภท

ข้อจำกัดสำคัญคือ ยังไม่พบข้อมูลจำนวนสมาชิก พื้นที่ และผลการดำเนินงานที่ตรวจสอบได้ครบถ้วนของสองรายการเพิ่มเติม จึงไม่สามารถนำมารวมคำนวณกับยอดสมาชิกและพื้นที่เดิมได้อย่างถูกต้อง

ข้อเท็จจริงที่ควรแยกให้ชัดเจนคือ การพบชื่อกลุ่มในทะเบียนไม่ได้ยืนยันว่ากลุ่มนั้นยังประกอบกิจกรรมทางธุรกิจอย่างต่อเนื่อง มีตลาดรองรับ หรือสามารถสร้างรายได้สุทธิให้สมาชิกเพิ่มขึ้นแล้ว

2.5 กรณีศึกษาแปลงใหญ่ในแต่ละตำบลของอำเภอบาเจาะ

อำเภอบาเจาะประกอบด้วย 6 ตำบล ได้แก่ บาเจาะ บาเระเหนือ บาเระใต้ ปะลุกาสาเมาะ กาเยาะมาตี และลุโบะสาวอ

กรณีศึกษาตำบลปะลุกาสาเมาะ

ตำบลปะลุกาสาเมาะมีข้อมูลแปลงใหญ่ลองกองและมะพร้าวในทะเบียนเดิม และพบรายการแปลงใหญ่ทุเรียนกับยางพาราเพิ่มเติมในระบบ Co-Farm

พื้นที่นี้จึงมีความน่าสนใจในการพัฒนาห่วงโซ่คุณค่าไม้ผล การคัดคุณภาพสินค้า การรวบรวมผลผลิต และการพัฒนาตลาดที่มีการตรวจสอบย้อนกลับ

นอกจากนี้ วันที่ 18 ธันวาคม พ.ศ. 2568 สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอบาเจาะรายงานการร่วมเป็นวิทยากรในกิจกรรมวิเคราะห์ศักยภาพเกษตรแปลงใหญ่ 5 ด้าน ณ องค์การบริหารส่วนตำบลปะลุกาสาเมาะ

การดำเนินกิจกรรมดังกล่าวยืนยันได้ว่ามีความพยายามพัฒนาศักยภาพเกษตรกรในพื้นที่ แต่ยังไม่พบข้อมูลก่อนและหลังโครงการที่สามารถยืนยันการเพิ่มขึ้นของรายได้สุทธิได้

กรณีศึกษาตำบลบาเระใต้

ตำบลบาเระใต้มีเกษตรแปลงใหญ่ข้าว 1 แปลง และปาล์มน้ำมัน 2 แปลง

พื้นที่แปลงใหญ่ข้าวตามทะเบียนเดิมมี 178 ไร่ สมาชิก 45 ราย ส่วนปาล์มน้ำมันมีพื้นที่รวม 846 ไร่ สมาชิก 64 ราย

ในเชิงเศรษฐศาสตร์การเกษตร ตำบลนี้มีโอกาสพัฒนาระบบบริการร่วม โดยเฉพาะเครื่องจักรกล การจัดซื้อปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดิน การเก็บเกี่ยว และการขนส่งผลผลิต

กรณีปาล์มน้ำมันควรให้ความสำคัญกับปริมาณผลผลิตรายเดือน คุณภาพทะลายปาล์ม ต้นทุนขนส่ง และระยะทางจากสวนถึงผู้รับซื้อ

ข้อกังวลคือการลงทุนในศูนย์รวบรวมผลผลิตหรือเครื่องจักรขนาดใหญ่อาจไม่คุ้มค่า หากจำนวนธุรกรรมและปริมาณผลผลิตไม่เพียงพอรองรับต้นทุนคงที่

กรณีศึกษาตำบลบาเจาะ

ตำบลบาเจาะมีเกษตรแปลงใหญ่ยางพารา 1 แปลง พื้นที่ 300 ไร่ สมาชิก 30 ราย และเกษตรแปลงใหญ่ข้าว 1 แปลง พื้นที่ 303.75 ไร่ สมาชิก 71 ราย

การมีฐานการผลิตข้าวและยางพาราในตำบลเดียวกันเปิดโอกาสให้พัฒนาองค์กรให้บริการเกษตรร่วมกัน เช่น ระบบจัดทำบัญชีต้นทุน การบริหารเครื่องจักร การขนส่ง และการตลาด

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรจัดตั้งองค์กรธุรกิจขนาดใหญ่โดยอัตโนมัติ เพราะความต้องการบริการของพืชทั้งสองชนิดแตกต่างกัน

กรณีศึกษาตำบลบาเระเหนือ

ข้อมูลทะเบียนเดิมพบเกษตรแปลงใหญ่ข้าว 1 แปลง พื้นที่ 336.75 ไร่ สมาชิก 87 ราย ซึ่งเป็นกลุ่มข้าวที่มีสมาชิกมากที่สุดในบัญชีเดิมของอำเภอบาเจาะ

ข้อเสนอที่ควรศึกษา ได้แก่ การจัดหาเมล็ดพันธุ์คุณภาพ การบริหารระบบน้ำ การใช้เครื่องจักรกลร่วมกัน และการพัฒนาระบบรวบรวมข้าวเปลือกตามมาตรฐานคุณภาพ

กรณีศึกษาตำบลกาเยาะมาตีและตำบลลุโบะสาวอ

จากบัญชีเกษตรแปลงใหญ่ปี พ.ศ. 2566 และรายการเพิ่มเติมที่ตรวจพบ ยังไม่พบหลักฐานรายชื่อแปลงใหญ่ที่สามารถยืนยันได้ในสองตำบลนี้

การไม่พบข้อมูลดังกล่าวไม่อาจสรุปว่าทั้งสองตำบลไม่มีเกษตรแปลงใหญ่ในปัจจุบัน และไม่สามารถใช้เป็นเหตุผลว่าเกษตรกรในพื้นที่ไม่มีศักยภาพในการรวมกลุ่ม

แนวทางที่เหมาะสมคือสำรวจจำนวนเกษตรกร ชนิดพืช พื้นที่เพาะปลูก ปัญหาต้นทุนและตลาด ตลอดจนความสมัครใจของเกษตรกร ก่อนพิจารณาการจัดตั้งหรือขยายเครือข่ายแปลงใหญ่

2.6 การเปรียบเทียบผลผลิตเกษตรแปลงใหญ่แต่ละชนิดกับระดับประเทศ

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรเผยแพร่รายงานสถานการณ์สินค้าเกษตรที่สำคัญและแนวโน้มปี พ.ศ. 2569 ซึ่งสามารถนำมาใช้เป็นเกณฑ์อ้างอิงสำหรับประเมินประสิทธิภาพการผลิตในอำเภอบาเจาะได้

สำหรับข้าวนาปี รายงานประมาณการผลผลิตเฉลี่ยของประเทศในปี พ.ศ. 2569 ที่ 440 กิโลกรัมต่อไร่

สำหรับปาล์มน้ำมัน ประมาณการผลผลิตเฉลี่ยของประเทศที่ 3,068 กิโลกรัมต่อไร่

สำหรับยางพารา ประมาณการผลผลิตยางดิบเฉลี่ยที่ 220 กิโลกรัมต่อไร่

ตัวเลขทั้งสามเป็นเกณฑ์อ้างอิงระดับประเทศ ไม่ใช่ผลผลิตของเกษตรแปลงใหญ่อำเภอบาเจาะ

ยิ่งไปกว่านั้น การเปรียบเทียบต้องใช้หน่วยวัดเดียวกัน โดยข้าวต้องพิจารณาความชื้นและพื้นที่เก็บเกี่ยวจริง ปาล์มน้ำมันต้องใช้พื้นที่ให้ผลผลิตจริง ส่วนยางพาราต้องแยกผลผลิตยางดิบ ยางแห้ง และน้ำยางสดให้ชัดเจน

สำหรับลองกอง มะพร้าว และทุเรียน แม้สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรมีข้อมูลสถิติสินค้าเกษตรระดับประเทศ แต่ยังไม่พบข้อมูลผลผลิตต่อไร่ของกลุ่มแปลงใหญ่บาเจาะที่มีปีอ้างอิงและหน่วยวัดตรงกันเพียงพอสำหรับการคำนวณช่องว่างผลิตภาพ

ดังนั้น จึงยังไม่สามารถสรุปว่าแปลงใหญ่ชนิดใดของอำเภอบาเจาะมีผลิตภาพสูงหรือต่ำกว่าค่าเฉลี่ยประเทศกี่เปอร์เซ็นต์

การเปรียบเทียบที่ถูกต้องควรรวบรวมข้อมูลผลผลิตรายแปลงอย่างน้อยสามปี และจำแนกตามอายุพืช ความเหมาะสมของดิน ระบบน้ำ พันธุ์พืช และระดับการใช้เทคโนโลยี

ในกรณีปาล์มน้ำมัน ข้อมูลที่หน่วยงานจังหวัดรายงานผลผลิตเฉลี่ย 2,137 กิโลกรัมต่อไร่ กับผลผลิตเฉลี่ยประเทศปี พ.ศ. 2568 ที่ 3,049 กิโลกรัมต่อไร่ อาจใช้ตั้งคำถามเกี่ยวกับช่องว่างผลิตภาพได้ แต่ยังไม่ควรคำนวณเป็นผลด้อยประสิทธิภาพของเกษตรกรบาเจาะ เพราะไม่ใช่ข้อมูลกลุ่มตัวอย่างและช่วงอ้างอิงที่ได้รับการปรับให้เทียบเคียงกันแล้ว

2.7 สถานการณ์ตลาดและความเสี่ยงร่วมสมัย

ในปี พ.ศ. 2569 สินค้าเกษตรสำคัญของอำเภอบาเจาะเผชิญความเสี่ยงหลายด้าน

ประการแรก ความผันผวนของราคาสินค้าเกษตร โดยเฉพาะยางพาราและปาล์มน้ำมัน ซึ่งเกี่ยวข้องกับสภาวะเศรษฐกิจโลก ราคาสินค้าโภคภัณฑ์ ความต้องการของอุตสาหกรรม และนโยบายการค้าระหว่างประเทศ

ประการที่สอง การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งอาจกระทบปริมาณฝน การระบายน้ำ การเก็บเกี่ยว และการขนส่งสินค้า

พื้นที่บางส่วนของอำเภอบาเจาะมีความเกี่ยวข้องกับระบบพรุและพื้นที่ลุ่ม จึงควรตรวจสอบความเสี่ยงน้ำท่วม น้ำขัง และดินเปรี้ยวเป็นรายแปลง ไม่ควรเหมารวมว่าทุกพื้นที่มีปัญหาเหมือนกัน

ประการที่สาม ความเข้มงวดของมาตรฐานตลาดระหว่างประเทศ โดยเฉพาะข้อกำหนดด้านการตรวจสอบย้อนกลับและการผลิตที่ไม่เกี่ยวข้องกับการทำลายป่า

กฎระเบียบของสหภาพยุโรปว่าด้วยสินค้าที่ไม่เกี่ยวข้องกับการทำลายป่า หรือ EUDR ครอบคลุมสินค้าในห่วงโซ่ยางพาราและปาล์มน้ำมันบางประเภท โดยกำหนดการเริ่มใช้กับผู้ประกอบการขนาดกลางและขนาดใหญ่ในวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2569 และผู้ประกอบการรายย่อยที่อยู่ภายใต้เงื่อนไขทั่วไปในวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2570

อย่างไรก็ตาม การมีสวนยางหรือสวนปาล์มไม่ได้หมายความว่าเกษตรกรทุกคนต้องยื่นเอกสารต่อสหภาพยุโรปโดยตรง ภาระหน้าที่ตามกฎหมายขึ้นอยู่กับบทบาทของผู้ประกอบการและตำแหน่งของสินค้าในห่วงโซ่อุปทาน

ในระดับพื้นที่ จึงควรส่งเสริมระบบทะเบียนแปลง พิกัดการผลิต หลักฐานสิทธิการใช้ประโยชน์ที่ดิน และการตรวจสอบย้อนกลับ โดยไม่สร้างต้นทุนเอกสารที่เกินความจำเป็นให้แก่เกษตรกรรายย่อย

3. งบประมาณสนับสนุนเกษตรแปลงใหญ่และการตรวจสอบความคุ้มค่า

3.1 โครงสร้างการสนับสนุนงบประมาณของภาครัฐ

การสนับสนุนเกษตรแปลงใหญ่ของประเทศไทยดำเนินงานผ่านหน่วยงานหลายแห่ง โดยมีกรมส่งเสริมการเกษตรเป็นหน่วยงานสำคัญด้านการส่งเสริมการผลิตและการพัฒนาศักยภาพเกษตรกร

โครงสร้างงบประมาณที่เกี่ยวข้องสามารถแบ่งได้เป็นงบประมาณสำหรับการจัดตั้งและพัฒนากลุ่ม การถ่ายทอดเทคโนโลยี การยกระดับมาตรฐานการผลิต การพัฒนาระบบการตลาด และการสนับสนุนเครื่องมือหรือโครงสร้างพื้นฐานตามภารกิจของหน่วยงานต่าง ๆ

แผนปฏิบัติราชการกรมส่งเสริมการเกษตรระยะห้าปี พ.ศ. 2566–2570 ฉบับแก้ไขเพิ่มเติม ระบุวงเงินตามแผนของโครงการส่งเสริมระบบเกษตรแบบแปลงใหญ่เพื่อปรับเพิ่มผลิตภาพการผลิตในปี พ.ศ. 2569 จำนวน 208.1696 ล้านบาท ภายใต้เป้าหมาย 1,800 แปลง

ตัวเลขนี้เป็นวงเงินตามแผนระดับกรม ไม่ใช่จำนวนงบประมาณที่อำเภอบาเจาะได้รับ และไม่ใช่หลักฐานการเบิกจ่ายจริงของปีงบประมาณดังกล่าว

การประเมินงบประมาณจำเป็นต้องแยกให้ออกระหว่างงบประมาณตามแผน วงเงินที่ได้รับจัดสรร วงเงินที่ผูกพันตามสัญญา จำนวนเงินที่เบิกจ่าย และมูลค่าทรัพย์สินหรือบริการที่เกษตรกรได้รับจริง

3.2 งบประมาณที่สนับสนุนอำเภอบาเจาะ: สิ่งที่ตรวจสอบได้และสิ่งที่ยังไม่พบ

จากการตรวจสอบแผนปฏิบัติงานส่งเสริมการเกษตรจังหวัดนราธิวาส ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2565 พบหลักฐานการระบุงบประมาณเฉพาะกลุ่มในอำเภอบาเจาะอย่างน้อยสองรายการ ภายใต้กิจกรรมบริหารจัดการการถ่ายทอดความรู้ของโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแบบแปลงใหญ่

รายการแรกคือแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันบ้านฮูแตยือลอ ตำบลบาเระใต้ สมาชิกเป้าหมาย 34 ราย วงเงินตามแผน 5,000 บาท

รายการที่สองคือแปลงใหญ่ยางพารา หมู่ที่ 4 และหมู่ที่ 6 ตำบลบาเจาะ สมาชิกเป้าหมาย 30 ราย วงเงินตามแผน 5,000 บาท

รวมวงเงินที่ระบุสำหรับสองรายการดังกล่าว 10,000 บาท

ข้อเท็จจริงสำคัญคือ เงินจำนวน 10,000 บาทเป็นเพียงวงเงินกิจกรรมที่ตรวจพบในเอกสารแผนปฏิบัติงานปี พ.ศ. 2565 ไม่ใช่งบประมาณทั้งหมดที่อำเภอบาเจาะได้รับระหว่างปี พ.ศ. 2559–2569 และยังไม่ใช่หลักฐานว่ามีการเบิกจ่ายครบจำนวน

ทั้งนี้ อาจมีงบประมาณจากกิจกรรมอื่น กรมอื่น งบพัฒนาจังหวัด งบกลุ่มจังหวัด หรือแหล่งเงินทุนอื่นที่เกี่ยวข้องกับกลุ่มเดียวกัน ซึ่งต้องตรวจสอบแยกต่างหากเพื่อป้องกันการนับซ้ำ

สำหรับปีงบประมาณ พ.ศ. 2566–2569 ยังไม่พบชุดข้อมูลที่เพียงพอในการสรุปยอดเงินจัดสรรและเบิกจ่ายจริงของเกษตรแปลงใหญ่ทุกกลุ่มในอำเภอบาเจาะอย่างครบถ้วน

ด้วยเหตุนี้ จึงไม่สามารถยืนยันงบประมาณสะสมทั้งอำเภอ ต้นทุนภาครัฐต่อสมาชิก หรือผลตอบแทนจากงบประมาณทั้งหมดได้ในขณะนี้

3.3 การตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์ทางการเงิน

การตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์ทางการเงิน หรือ Forensic Budget Analysis เป็นแนวทางที่นำหลักการตรวจสอบเอกสารทางการเงิน การบัญชี การจัดซื้อจัดจ้าง และการตรวจสอบผลลัพธ์มาใช้ร่วมกัน เพื่อประเมินว่าทรัพยากรสาธารณะถูกใช้ตามวัตถุประสงค์อย่างถูกต้อง โปร่งใส และคุ้มค่าหรือไม่

สำหรับอำเภอบาเจาะ ควรตรวจสอบงบประมาณย้อนหลังรายปี ตั้งแต่ปีที่แต่ละกลุ่มได้รับการสนับสนุนจนถึงปี พ.ศ. 2569 โดยเชื่อมโยงข้อมูลห้าประเภท ได้แก่ แผนงบประมาณ รายการจัดซื้อจัดจ้าง หลักฐานการส่งมอบ หลักฐานการใช้งาน และผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นกับเกษตรกร

ตัวอย่างเช่น หากมีการสนับสนุนเครื่องจักรกลการเกษตร ต้องตรวจสอบว่ามีการส่งมอบจริงหรือไม่ ใครเป็นผู้ถือครองทรัพย์สิน สมาชิกใช้บริการกี่ราย เครื่องจักรทำงานกี่ชั่วโมงต่อปี มีค่าใช้จ่ายบำรุงรักษาเท่าใด และสามารถลดต้นทุนให้เกษตรกรได้จริงหรือไม่

หากมีการสนับสนุนอาคารรวบรวมผลผลิต ต้องตรวจสอบปริมาณผลผลิตที่ผ่านอาคารในแต่ละปี จำนวนผู้ใช้ประโยชน์ รายได้จากบริการ และความคุ้มค่าของสินทรัพย์

หากมีการจัดอบรม ต้องตรวจสอบจำนวนผู้เข้าร่วมจริง การนำความรู้ไปใช้ และผลต่อผลิตภาพหรือรายได้ มิใช่พิจารณาเพียงการเบิกจ่ายงบประมาณครบตามแผน

อย่างไรก็ตาม การตรวจสอบดังกล่าวต้องตั้งอยู่บนหลักฐานที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ การพบความผิดปกติทางบัญชีหรือการใช้งานต่ำกว่าเป้าหมายไม่ได้หมายความว่ามีการทุจริตโดยอัตโนมัติ

ในกรณีอำเภอบาเจาะ ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะกล่าวหาว่ากลุ่มใดหรือหน่วยงานใดใช้งบประมาณผิดวัตถุประสงค์หรือทุจริต

3.4 หลักเกณฑ์ประเมินความคุ้มค่าของงบประมาณ

การประเมินความคุ้มค่าควรพิจารณาทั้งด้านเศรษฐศาสตร์ การเงิน สังคม และสิ่งแวดล้อม

ในด้านเศรษฐศาสตร์ ควรประเมินต้นทุนต่อหน่วย ผลผลิตต่อไร่ การประหยัดต้นทุนที่เกิดขึ้นจริง และมูลค่าเพิ่มจากคุณภาพสินค้าที่ดีขึ้น

ในด้านการเงิน ควรประเมินกระแสเงินสด รายได้สุทธิ ความสามารถชำระหนี้ และต้นทุนบำรุงรักษาสินทรัพย์

ในด้านสังคม ควรประเมินจำนวนเกษตรกรที่ได้รับประโยชน์ การจ้างงาน การเข้าถึงบริการของสมาชิกที่มีพื้นที่น้อย และความเป็นธรรมในการแบ่งผลประโยชน์

ส่วนด้านสิ่งแวดล้อม ควรประเมินการใช้น้ำ การจัดการดิน การลดสารเคมี และผลกระทบต่อระบบนิเวศ

กรณีต้องลงทุนระยะยาว ควรใช้เครื่องมือวิเคราะห์มูลค่าปัจจุบันสุทธิ อัตราผลตอบแทนภายใน อัตราส่วนผลประโยชน์ต่อต้นทุน และการวิเคราะห์ความอ่อนไหวต่อราคา ผลผลิต และต้นทุน

การลงทุนจะถือว่าคุ้มค่าต้องมีหลักฐานแสดงว่าผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นมีมูลค่าเหมาะสมเมื่อเปรียบเทียบกับต้นทุนตลอดอายุโครงการ มิใช่เพียงเห็นว่ามีงบประมาณเพียงพอสำหรับการจัดซื้อสินทรัพย์

4. การวิเคราะห์ SWOT เกษตรแปลงใหญ่อำเภอบาเจาะ

การวิเคราะห์จุดแข็ง จุดอ่อน โอกาส และอุปสรรคต่อไปนี้เป็นข้อสังเคราะห์เชิงวิชาการจากข้อมูลที่ตรวจสอบได้ ไม่ใช่ผลการประเมินจากการสัมภาษณ์เกษตรกรทุกกลุ่มในพื้นที่

4.1 จุดแข็ง (Strengths)

ประการแรก ความหลากหลายของสินค้าเกษตร

อำเภอบาเจาะมีฐานเกษตรแปลงใหญ่หลายประเภท ทำให้สามารถพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนผ่านสินค้าหลายห่วงโซ่คุณค่า และลดการพึ่งพาพืชเศรษฐกิจชนิดเดียว

ประการที่สอง มีฐานการรวมกลุ่มเกษตรกรที่ดำเนินงานมาแล้ว

การมีทะเบียนแปลงใหญ่ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2560 แสดงให้เห็นว่าพื้นที่มีประสบการณ์ด้านการรวมกลุ่มและการทำงานร่วมกับหน่วยงานส่งเสริมการเกษตร แม้ระดับความเข้มแข็งของแต่ละกลุ่มยังต้องตรวจสอบเพิ่มเติม

ประการที่สาม มีกรณีศึกษาการพัฒนามาตรฐานการผลิต

งานวิจัยเกี่ยวกับปาล์มน้ำมันแปลงใหญ่จังหวัดนราธิวาสแสดงให้เห็นความเป็นไปได้ในการลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต และพัฒนามาตรฐานการผลิต ซึ่งสามารถใช้เป็นองค์ความรู้ประกอบการออกแบบกิจกรรมในบาเจาะได้

ประการที่สี่ มีโอกาสเชื่อมโยงตลาดในพื้นที่

การมีสินค้าเกษตรหลายชนิดและมีเครือข่ายสถาบันเกษตรกรในจังหวัด เปิดโอกาสให้พัฒนาระบบรวบรวมและกระจายผลผลิต อย่างไรก็ตาม ต้องศึกษาปริมาณความต้องการซื้อและต้นทุนขนส่งจริงก่อนตัดสินใจลงทุน

4.2 จุดอ่อน (Weaknesses)

ประการแรก ฐานข้อมูลยังไม่เชื่อมโยงกันอย่างครบถ้วน

ข้อมูลทะเบียนเดิมและระบบสารสนเทศปัจจุบันมีความแตกต่างในด้านจำนวนรายการและความครบถ้วนของสมาชิกกับพื้นที่ ส่งผลให้การติดตามผลเชิงนโยบายทำได้ยาก

ประการที่สอง ยังไม่พบข้อมูลรายได้สุทธิที่ครอบคลุมทุกกลุ่ม

การไม่มีข้อมูลก่อนและหลังการเข้าร่วมโครงการอย่างต่อเนื่อง ทำให้ไม่สามารถยืนยันความสำเร็จทางเศรษฐกิจของแต่ละแปลงได้

ประการที่สาม ความสามารถด้านการจัดการธุรกิจอาจไม่เท่ากัน

กลุ่มที่มีสมาชิกจำนวนมากไม่ได้หมายความว่าจะมีระบบบัญชี การตลาด และธรรมาภิบาลที่ดีกว่ากลุ่มขนาดเล็กเสมอไป จึงควรประเมินความสามารถของคณะกรรมการและระบบบริหารงานจริง

ประการที่สี่ ความแตกต่างของขนาดพื้นที่และจำนวนสมาชิก

กลุ่มแต่ละประเภทมีขนาดพื้นที่และความต้องการใช้บริการไม่เท่ากัน ทำให้ไม่สามารถใช้รูปแบบการสนับสนุนงบประมาณและเครื่องจักรแบบเดียวกันทั้งหมดได้

4.3 โอกาส (Opportunities)

ประการแรก การยกระดับระบบการผลิตด้วยเทคโนโลยีและข้อมูล เช่น การวิเคราะห์ดิน การใช้ปุ๋ยตามความต้องการของพืช การบันทึกผลผลิตรายแปลง และการติดตามต้นทุนผ่านระบบดิจิทัล

ประการที่สอง การพัฒนามาตรฐานการผลิตและระบบตรวจสอบย้อนกลับ เพื่อรองรับความต้องการของผู้ซื้อและข้อกำหนดด้านความปลอดภัยอาหารและสิ่งแวดล้อม

ประการที่สาม การพัฒนาธุรกิจบริการเกษตรร่วมกัน เช่น การจัดซื้อปัจจัยการผลิต การขนส่ง การรวบรวมผลผลิต การให้บริการเครื่องจักร และการตลาด ซึ่งอาจสร้างรายได้ให้แก่องค์กรเกษตรกรโดยไม่จำเป็นต้องลงทุนโรงงานแปรรูปขนาดใหญ่ตั้งแต่ระยะแรก

ประการที่สี่ การใช้ความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาชน และองค์กรชุมชน เพื่อระดมทรัพยากร กระจายความรับผิดชอบ และพัฒนารูปแบบธุรกิจที่มีความเหมาะสมกับพื้นที่

4.4 อุปสรรคและภัยคุกคาม (Threats)

ภัยคุกคามสำคัญคือความผันผวนของราคาสินค้าเกษตร โดยเฉพาะปาล์มน้ำมันและยางพาราที่เชื่อมโยงกับตลาดระดับประเทศและระหว่างประเทศ

ภัยคุกคามอีกประการหนึ่งคือความเสี่ยงด้านสภาพภูมิอากาศ น้ำท่วม น้ำขัง และความเหมาะสมของพื้นที่เพาะปลูก ซึ่งอาจเพิ่มต้นทุนและลดความแน่นอนของผลผลิต

นอกจากนี้ การแข่งขันทางการตลาดและมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อมที่เข้มงวดขึ้นอาจทำให้เกษตรกรรายย่อยต้องแบกรับต้นทุนใหม่ หากไม่ได้รับการสนับสนุนด้านข้อมูลและเทคโนโลยีอย่างเหมาะสม

ความเสี่ยงด้านการบริหารกลุ่มก็มีความสำคัญเช่นกัน เพราะหากการตัดสินใจและการแบ่งผลประโยชน์ขาดความโปร่งใส การรวมกลุ่มอาจสร้างความขัดแย้งแทนที่จะเพิ่มความเข้มแข็งทางเศรษฐกิจ

4.5 ข้อสังเคราะห์จาก SWOT

ผลการวิเคราะห์สะท้อนว่า จุดแข็งสำคัญของอำเภอบาเจาะไม่ได้อยู่ที่จำนวนแปลงใหญ่เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความหลากหลายของสินค้าและโอกาสในการพัฒนาบริการร่วมกัน

กลยุทธ์ที่เหมาะสมคือใช้ฐานกลุ่มเดิมเป็นจุดเริ่มต้นในการพัฒนาระบบข้อมูล ต้นทุน การตลาด และการบริหารสินทรัพย์ ก่อนขยายการลงทุนหรือจัดตั้งองค์กรรูปแบบใหม่

การเพิ่มมูลค่าและการลดต้นทุนควรดำเนินควบคู่กัน โดยไม่สร้างภาระหนี้สินเกินกำลังของเกษตรกร

5. ข้อดี ข้อเสีย และข้อจำกัดของการพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่

5.1 ข้อดีในทางเศรษฐศาสตร์การเกษตร

ประการแรก การรวมกลุ่มช่วยสร้างโอกาสลดต้นทุนจากการจัดซื้อปัจจัยการผลิตปริมาณมาก เช่น ปุ๋ย เมล็ดพันธุ์ และวัสดุการเกษตร แต่ต้องรวมต้นทุนขนส่ง การจัดเก็บ และการบริหารกลุ่มด้วย

ประการที่สอง การใช้เครื่องจักรกลร่วมกันอาจลดต้นทุนคงที่ต่อไร่ หากมีพื้นที่ใช้บริการเพียงพอ มีตารางการใช้งานชัดเจน และสามารถบำรุงรักษาเครื่องจักรได้อย่างต่อเนื่อง

ประการที่สาม การรวมขายผลผลิตช่วยสร้างโอกาสเพิ่มอำนาจต่อรอง โดยเฉพาะเมื่อกลุ่มสามารถควบคุมคุณภาพสินค้าและมีผู้ซื้อหลายรายให้เปรียบเทียบราคา

ประการที่สี่ การถ่ายทอดเทคโนโลยีระหว่างสมาชิกช่วยลดต้นทุนการเรียนรู้และความเสี่ยงจากการทดลองเทคนิคการผลิตใหม่โดยลำพัง

ประการสุดท้าย การรวมกลุ่มช่วยสร้างทุนทางสังคมผ่านการมีส่วนร่วม การแบ่งปันข้อมูล การบริหารทรัพยากร และการสร้างความไว้วางใจระหว่างเกษตรกรกับหน่วยงานต่าง ๆ

5.2 ข้อเสียและความเสี่ยงของระบบการรวมกลุ่ม

การรวมกลุ่มไม่ได้ทำให้ต้นทุนลดลงโดยอัตโนมัติ เพราะอาจมีต้นทุนการบริหารจัดการเพิ่มเติม เช่น ค่าจ้างผู้จัดการ ค่าบัญชี ค่าเดินทาง การประชุม และการตรวจสอบ

หากระบบตัดสินใจไม่ชัดเจน อาจเกิดข้อขัดแย้งเรื่องการใช้ทรัพย์สิน การกำหนดค่าบริการ การแบ่งผลตอบแทน และการรับผิดชอบหนี้สินร่วมกัน

นอกจากนี้ การรวมขายผลผลิตผ่านผู้ซื้อเพียงรายเดียวอาจสร้างความเสี่ยงด้านอำนาจต่อรอง หากไม่มีช่องทางตลาดสำรองหรือเงื่อนไขสัญญาที่เป็นธรรม

การลงทุนเครื่องจักรหรือสิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่ยังอาจสร้างภาระทางการเงินหากปริมาณผลผลิตไม่เพียงพอ หรือไม่มีเงินทุนสำหรับค่าบำรุงรักษาและเปลี่ยนอุปกรณ์

ความเสี่ยงอีกด้านหนึ่งคือการกระจุกตัวของผลประโยชน์ หากสมาชิกที่มีพื้นที่มากหรือมีอำนาจตัดสินใจมากกว่าได้รับประโยชน์อย่างไม่สมส่วน

จึงจำเป็นต้องมีกติกาการเปิดเผยข้อมูลทางการเงิน การมีส่วนร่วมของสมาชิก และระบบตรวจสอบที่เป็นอิสระตามความเหมาะสม

5.3 ข้อจำกัดของการประเมินผลในปัจจุบัน

ข้อจำกัดสำคัญของการประเมินเกษตรแปลงใหญ่อำเภอบาเจาะ คือ ยังไม่มีชุดข้อมูลรายแปลงที่เชื่อมโยงข้อมูลสมาชิก พื้นที่ ต้นทุน ผลผลิต รายได้สุทธิ งบประมาณ และสถานะการดำเนินงานอย่างครบถ้วน

นอกจากนี้ การใช้ข้อมูลคนละปีหรือคนละหน่วยวัดอาจทำให้เกิดข้อสรุปที่คลาดเคลื่อน

การศึกษาผลกระทบของโครงการจึงควรใช้ข้อมูลระยะยาว และหากเป็นไปได้ควรมีกลุ่มเกษตรกรที่มีลักษณะใกล้เคียงกันแต่ไม่ได้เข้าร่วมโครงการเป็นกลุ่มเปรียบเทียบ เพื่อแยกผลของโครงการออกจากการเปลี่ยนแปลงราคาสินค้าและสภาพแวดล้อมภายนอก

6. แนวทางพัฒนาเชิงนโยบายสาธารณะ

6.1 เปลี่ยนเป้าหมายจากจำนวนแปลงเป็นรายได้สุทธิของเกษตรกร

นโยบายส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่ควรเปลี่ยนตัวชี้วัดหลักจากจำนวนกลุ่มและกิจกรรม ไปสู่รายได้สุทธิต่อไร่ รายได้สุทธิต่อครัวเรือน อัตราการลดต้นทุน และความสามารถในการดำเนินธุรกิจของกลุ่ม

การประเมินควรติดตามผลก่อนและหลังโครงการ รวมทั้งประเมินว่าครัวเรือนที่มีพื้นที่เกษตรขนาดเล็กได้รับประโยชน์จริงหรือไม่

6.2 จัดทำฐานข้อมูลเกษตรแปลงใหญ่ระดับอำเภอที่ตรวจสอบได้

สำนักงานเกษตรอำเภอบาเจาะควรเป็นหน่วยงานประสานหลักในการพัฒนาฐานข้อมูลรายแปลง โดยเชื่อมโยงข้อมูลจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องและปรับปรุงข้อมูลอย่างสม่ำเสมอ

ฐานข้อมูลควรประกอบด้วยรหัสแปลง ชื่อกลุ่ม สมาชิกที่ดำเนินกิจกรรมจริง พื้นที่เพาะปลูก ชนิดสินค้า ผลผลิต ต้นทุน ราคาขาย งบประมาณที่ได้รับ และผลการดำเนินงาน

ควรเปิดเผยข้อมูลสรุปที่ประชาชนสามารถตรวจสอบได้ โดยคำนึงถึงความปลอดภัยและการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลของเกษตรกร

6.3 พัฒนาองค์การพัฒนาวิถีชีวิตและอาชีพชุมชน (CLDO)

ข้อเสนอเชิงโครงสร้างที่ควรศึกษาคือการพัฒนาองค์การพัฒนาวิถีชีวิตและอาชีพชุมชน หรือ Community Livelihood Development Organization (CLDO) ให้เป็นกลไกบริหารจัดการเศรษฐกิจร่วมของเกษตรกร

CLDO ไม่ควรเป็นเพียงองค์กรที่ตั้งขึ้นเพื่อรับงบประมาณ แต่ควรมีภารกิจทางธุรกิจที่ชัดเจน เช่น การจัดซื้อปัจจัยการผลิต การรวบรวมผลผลิต การพัฒนามาตรฐานสินค้า การให้บริการเครื่องจักร การบริหารสัญญา และการจัดการข้อมูลทางเศรษฐกิจ

การดำเนินงานอาจใช้หลักความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาชน และองค์กรชุมชน หรือ Public–Private–People Partnership (PPPP)

ภาครัฐสนับสนุนองค์ความรู้ โครงสร้างพื้นฐาน และระบบกำกับดูแล ภาคเอกชนสนับสนุนเทคโนโลยี ตลาด และเงินลงทุน ส่วนเกษตรกรร่วมดำเนินงานตามความสมัครใจ มีสิทธิในการตัดสินใจ และได้รับผลตอบแทนตามข้อตกลงที่เป็นธรรม

อย่างไรก็ตาม CLDO เป็นข้อเสนอเชิงนโยบายที่ยังต้องศึกษาความเหมาะสมทางกฎหมาย การเงิน และการบริหารจัดการก่อนนำไปใช้จริง

การใช้รูปแบบสหกรณ์ วิสาหกิจชุมชน หรือองค์กรเดิมที่มีความพร้อม อาจเหมาะสมกว่าการจัดตั้งนิติบุคคลใหม่ หากสามารถทำหน้าที่ดังกล่าวได้อย่างมีประสิทธิภาพ

6.4 ใช้หลัก 7R กำกับความร่วมมือและการแบ่งปันผลประโยชน์

การพัฒนา CLDO และ PPPP ควรใช้กรอบ 7R เพื่อกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ได้แก่ Role หรือบทบาท Representation หรือการมีตัวแทน Rights หรือสิทธิ Resources หรือทรัพยากร Responsibilities หรือความรับผิดชอบ Risks หรือความเสี่ยง และ Returns หรือผลตอบแทน

กรอบนี้ช่วยทำให้ข้อตกลงความร่วมมือมีความชัดเจน โดยเฉพาะการใช้ที่ดิน การบริหารทรัพย์สิน การรับผิดชอบหนี้สิน และการแบ่งผลตอบแทน

หากเกษตรกรนำสิทธิการใช้ประโยชน์ที่ดินเข้าร่วมกิจกรรมขององค์กร ต้องระบุให้ชัดเจนว่ากรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครองเดิมได้รับการคุ้มครองอย่างไร มีสิทธิถอนตัวภายใต้เงื่อนไขใด และได้รับผลตอบแทนจากทรัพยากรของตนอย่างเป็นธรรมเพียงใด

การจัดสรรผลประโยชน์ควรพิจารณาทั้งปริมาณผลผลิตที่ส่งมอบ ทุนที่ร่วมลงทุน บริการที่ใช้ และความเสี่ยงที่แต่ละฝ่ายรับผิดชอบ

หลักสำคัญคือเกษตรกรไม่ควรสูญเสียอำนาจควบคุมทรัพยากรของตนเองเพียงเพื่อแลกกับการเข้าถึงโครงการสนับสนุนจากรัฐ

6.5 ทดลองพัฒนา CLDO ในแต่ละแปลง

ในระยะแรกควรทดลองใช้แนวทาง CLDO กับกลุ่มแปลงใหญ่ที่มีความพร้อมด้านการบริหารและตลาดก่อน โดยอาจเริ่มจากกลุ่มข้าวหรือปาล์มน้ำมันที่มีข้อมูลสมาชิกและพื้นที่ค่อนข้างชัดเจน

การทดลองไม่จำเป็นต้องตั้งองค์กรใหม่ในทุกแปลง แต่สามารถจัดตั้งหน่วยบริการธุรกิจร่วมภายใต้กลุ่มหรือสถาบันเกษตรกรที่มีอยู่

เมื่อมีผลการดำเนินงานเป็นรูปธรรม จึงพิจารณาขยายเครือข่ายความร่วมมือไปยังกลุ่มอื่นหรือระดับตำบล

6.6 พัฒนาห่วงโซ่คุณค่าสำหรับสินค้าแต่ละประเภท

เกษตรแปลงใหญ่ข้าวควรให้ความสำคัญกับพันธุ์ข้าว การจัดการน้ำ การใช้เครื่องจักรกล และตลาดข้าวคุณภาพ

เกษตรแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมันควรเน้นการจัดการปุ๋ย คุณภาพทะลายปาล์ม การลดต้นทุนเก็บเกี่ยวและขนส่ง ตลอดจนการเปรียบเทียบราคาผู้ซื้อ

เกษตรแปลงใหญ่ยางพาราควรพัฒนาคุณภาพผลผลิต ระบบรวบรวมยาง และการตรวจสอบย้อนกลับ

ส่วนลองกอง ทุเรียน และมะพร้าวควรมุ่งพัฒนามาตรฐานการผลิต การคัดเกรด การจัดการผลผลิตตามฤดูกาล และการเพิ่มมูลค่าที่สอดคล้องกับขนาดตลาด

การลงทุนแปรรูปควรเริ่มจากการวิเคราะห์ตลาดและความสามารถในการจัดหาวัตถุดิบ ไม่ควรเริ่มจากการก่อสร้างอาคารหรือจัดซื้อเครื่องจักรก่อนมีรูปแบบธุรกิจที่ชัดเจน

6.7 พัฒนาระบบงบประมาณที่เชื่อมโยงกับผลลัพธ์

ควรจัดทำระบบติดตามงบประมาณรายแปลง โดยเปิดเผยวงเงินที่ได้รับจัดสรร รายการสนับสนุน การเบิกจ่าย และผลประโยชน์ที่สมาชิกได้รับ

การจัดสรรงบประมาณในอนาคตควรพิจารณาทั้งความจำเป็นของกลุ่ม ความพร้อมดำเนินงาน และผลลัพธ์ที่คาดว่าจะเกิดขึ้น

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรใช้ระบบจัดสรรงบตามผลงานเพียงอย่างเดียวจนทำให้กลุ่มที่มีข้อจำกัดหรือเกษตรกรยากจนถูกตัดโอกาสเข้าถึงความช่วยเหลือ

ควรมีงบประมาณสำหรับพัฒนาศักยภาพขั้นพื้นฐานควบคู่กับงบประมาณเพื่อเพิ่มผลิตภาพและขยายธุรกิจ

6.8 จัดทำแผนพัฒนาระยะ 3 ปี

ปีที่หนึ่ง พ.ศ. 2570: สร้างฐานข้อมูลและวางระบบบริหารจัดการ

ตรวจสอบทะเบียนแปลงใหญ่ทั้งหมด สำรวจสมาชิกและพื้นที่จริง จัดทำข้อมูลต้นทุน ผลผลิต รายได้และตลาด รวมทั้งตรวจสอบงบประมาณย้อนหลัง

คัดเลือกกลุ่มนำร่องตามเกณฑ์ความพร้อม ความสมัครใจ และหลักธรรมาภิบาล พร้อมจัดทำแผนธุรกิจที่มีการประเมินความคุ้มค่า

ปีที่สอง พ.ศ. 2571: พัฒนาธุรกิจบริการและตลาดร่วมกัน

ส่งเสริมการจัดซื้อปัจจัยการผลิต การให้บริการเครื่องจักร การรวบรวมสินค้า การพัฒนาคุณภาพ และการจัดทำข้อตกลงการตลาดที่เป็นธรรม

ประเมินผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจและการเงินจากข้อมูลจริง พร้อมปรับปรุงรูปแบบการดำเนินงานตามข้อค้นพบ

ปีที่สาม พ.ศ. 2572: ขยายระบบที่พิสูจน์แล้วว่ามีความคุ้มค่า

ขยายบริการหรือเครือข่ายเฉพาะรูปแบบที่ผ่านการประเมินผล มีความต้องการของเกษตรกร และมีฐานตลาดรองรับ

ส่งเสริมการพัฒนาธุรกิจที่สร้างงานในชุมชนและกระจายผลตอบแทนอย่างเป็นธรรม โดยไม่ผลักภาระความเสี่ยงทางการเงินให้เกษตรกรเกินความสามารถในการรับผิดชอบ

เป้าหมายการเพิ่มรายได้หรือการลดต้นทุนควรกำหนดจากข้อมูลฐานจริงของแต่ละกลุ่ม ไม่ใช่ใช้ตัวเลขเดียวกันโดยไม่มีเหตุผลรองรับ

6.9 การมีส่วนร่วมและความรับผิดชอบต่อสาธารณะ

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่ต้องเปิดโอกาสให้เกษตรกร สมาชิกกลุ่ม องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ภาคเอกชน สถาบันการศึกษา และภาคประชาสังคม มีส่วนร่วมในการกำหนดทิศทางและติดตามผล

ควรมีระบบประชุมสมาชิกอย่างโปร่งใส การรายงานทางการเงินที่เข้าใจง่าย การเปิดเผยหลักเกณฑ์แบ่งผลประโยชน์ และช่องทางร้องเรียนที่สามารถตรวจสอบได้

การมีส่วนร่วมต้องไม่หยุดอยู่ที่การจัดเวทีรับฟังความคิดเห็น แต่ต้องนำไปสู่การตัดสินใจร่วม การจัดสรรทรัพยากร และการติดตามผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจริง

7. ข้อสรุป

การพัฒนาเกษตรแปลงใหญ่อำเภอบาเจาะ จังหวัดนราธิวาส ระหว่างปี พ.ศ. 2559–2569 สะท้อนให้เห็นทั้งความก้าวหน้าและข้อจำกัดของนโยบายการรวมกลุ่มเกษตรกรรายย่อย

ข้อมูลราชการยืนยันว่าอำเภอบาเจาะมีฐานเกษตรแปลงใหญ่ในทะเบียนปี พ.ศ. 2566 จำนวน 8 แปลง สมาชิกตามทะเบียน 397 ราย และพื้นที่ 2,260.50 ไร่ ขณะที่การตรวจสอบระบบสารสนเทศเพิ่มเติมพบรายการรวมอย่างน้อย 10 แปลง ครอบคลุมสินค้า 6 ประเภท

จุดแข็งของพื้นที่คือความหลากหลายของสินค้าเกษตร ฐานสมาชิกที่มีอยู่ และโอกาสในการพัฒนาธุรกิจบริการร่วมกัน

อย่างไรก็ตาม ยังมีข้อจำกัดด้านความครบถ้วนของข้อมูลผลผลิต ต้นทุน รายได้สุทธิ สถานะการดำเนินงาน และงบประมาณรายแปลง

แม้จะพบหลักฐานงบประมาณตามแผนปี พ.ศ. 2565 สำหรับกิจกรรมแปลงใหญ่สองรายการในอำเภอบาเจาะ รวม 10,000 บาท แต่ไม่สามารถใช้ตัวเลขนี้สรุปงบประมาณทั้งหมดของอำเภอ หรือประเมินความคุ้มค่าตลอดช่วงเวลาที่ศึกษาได้

บทเรียนสำคัญคือ การมีชื่อเกษตรแปลงใหญ่ในทะเบียน การได้รับงบประมาณ หรือการจัดกิจกรรมส่งเสริม ไม่ใช่หลักฐานเพียงพอว่าการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากประสบความสำเร็จแล้ว

ความสำเร็จที่แท้จริงต้องวัดจากการเปลี่ยนแปลงรายได้สุทธิ ความมั่นคงทางอาชีพ ความสามารถในการแข่งขัน ความเข้มแข็งขององค์กรเกษตรกร และความเป็นธรรมในการกระจายผลประโยชน์

ข้อเสนอในการพัฒนาองค์การพัฒนาวิถีชีวิตและอาชีพชุมชน หรือ CLDO ภายใต้ความร่วมมือแบบ PPPP เป็นทางเลือกเชิงโครงสร้างที่ควรศึกษาและทดลองอย่างรอบคอบ โดยมุ่งสร้างระบบบริหารจัดการร่วมที่สามารถดำเนินธุรกิจได้จริง และมีความรับผิดชอบต่อสมาชิกและสาธารณะ

นโยบายสาธารณะสำหรับอำเภอบาเจาะในระยะต่อไปจึงควรเปลี่ยนจากการเพิ่มจำนวนโครงการ ไปสู่การเพิ่มคุณภาพของผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจและสังคม

เพราะเป้าหมายสูงสุดของเกษตรแปลงใหญ่ไม่ใช่การทำให้รัฐมีจำนวนโครงการมากขึ้น แต่คือการทำให้เกษตรกรมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้น มีความมั่นคงทางอาชีพ มีอำนาจต่อรองที่เป็นธรรม และสามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืน


8. แหล่งข้อมูลอ้างอิง

แหล่งข้อมูลหลักที่ใช้ในการศึกษาและตรวจสอบประกอบด้วยเอกสารราชการและฐานข้อมูลที่สามารถตรวจสอบย้อนหลังได้ ดังนี้

กรมส่งเสริมการเกษตร. (2569). ระบบสารสนเทศแปลงใหญ่ (Co-Farm): ข้อมูลแปลงใหญ่และสรุปข้อมูลระดับจังหวัด. https://co-farm.doae.go.th/graph/Dashboard1dsb.php

กรมส่งเสริมการเกษตร. (2569). แผนปฏิบัติราชการกรมส่งเสริมการเกษตร ระยะ 5 ปี (พ.ศ. 2566–2570) ฉบับแก้ไขเพิ่มเติม. https://agriman.doae.go.th/wp-content/uploads/2026/03/masterplan66-70revision.pdf

กรมส่งเสริมการเกษตร. (2569). เอกสารและคู่มือการดำเนินโครงการประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2569. https://agriman.doae.go.th/

สำนักงานเกษตรจังหวัดนราธิวาส. (2565). แผนปฏิบัติงานส่งเสริมการเกษตร ประจำปี พ.ศ. 2565. https://narathiwat.doae.go.th/province/

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส. (2566). ข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส (ตารางที่ 20, หน้า 48–50). https://www.opsmoac.go.th/narathiwat-dwl-files-452791791900

สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส. (2569). ข้อมูลพื้นฐานด้านการเกษตรและสหกรณ์จังหวัดนราธิวาส ประจำปี 2568. https://opsmoac.go.th/narathiwat-dwl-preview-481691791830

สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร. (2568). สถานการณ์สินค้าเกษตรที่สำคัญและแนวโน้ม ปี 2569. https://oae.go.th/uploads/files/2025/12/23/bba8f8aad0972f42.pdf

สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2566). รายได้และการกระจายรายได้ของครัวเรือน พ.ศ. 2566 ระดับจังหวัด. https://www.nso.go.th/public/e-book/Analytical-Reports/Income-2566/

สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอบาเจาะ. (2568, 18 ธันวาคม). สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอบาเจาะร่วมเป็นวิทยากรจัดเวทีวิเคราะห์ประเมินศักยภาพ 5 ด้าน ตามโครงการระบบส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่เพื่อปรับเพิ่มผลิตภาพการผลิต. https://bacho.cdd.go.th/th/content/category/detail/id/8/iid/299644

สถานีพัฒนาที่ดินนราธิวาส. (2568). ข้อมูลการผลิตปาล์มน้ำมันจังหวัดนราธิวาสและการติดตามการดำเนินงานแปลงใหญ่. https://orgweb.ldd.go.th/main_org_news_detail?ORG_ID=9855&REC_ID=12349

European Commission. (2026). EU deforestation regulation (EUDR). https://environment.ec.europa.eu/topics/forests/deforestation/eu-deforestation-regulation-eudr_en

9. บรรณานุกรม

บุญรอด, ศ., และ ประพฤติ, พ. (2567). ความคาดหวังในการตัดสินใจเข้าร่วมโครงการส่งเสริมเกษตรแปลงใหญ่ปาล์มน้ำมัน จังหวัดนราธิวาส. วารสารแก่นเกษตร, 52(2), 406–417. https://li01.tci-thaijo.org/index.php/agkasetkaj/article/view/261169

Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press.

Williamson, O. E. (1985). The economic institutions of capitalism: Firms, markets, relational contracting. Free Press.


หมายเหตุเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของข้อมูล: บทความนี้เป็นการวิเคราะห์จากข้อมูลทุติยภูมิและเอกสารที่เปิดเผยต่อสาธารณะ ไม่ใช่รายงานผลการสำรวจภาคสนามหรือผลการตรวจสอบบัญชีของทุกกลุ่มเกษตรแปลงใหญ่ในอำเภอบาเจาะ การระบุข้อจำกัดของหลักฐานมีวัตถุประสงค์เพื่อรักษาความถูกต้องทางวิชาการและป้องกันการตีความเกินกว่าข้อมูลรองรับ


ไม่มีความคิดเห็น:

แสดงความคิดเห็น