วิเคราะห์เศรษฐกิจการท่องเที่ยวไทย 5 ภูมิภาค ปี 2569: ภาคไหนเติบโต ภาคไหนต้องจับตา?
Thailand’s Regional Tourism Economy in 2026: Which Regions Are Growing and Which Require Closer Attention?
บทความวิชาการเชิงวิเคราะห์ด้านรัฐประศาสนศาสตร์ เศรษฐศาสตร์การท่องเที่ยว ธรรมาภิบาล การตรวจสอบงบประมาณภาครัฐเชิงนิติวิทยาศาสตร์ (Forensic Budget Analysis) และนโยบายสาธารณะ
ข้อมูล ณ วันจันทร์ที่ 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2569
บทนำ
การท่องเที่ยวเป็นหนึ่งในกลไกสำคัญของระบบเศรษฐกิจไทย เนื่องจากเชื่อมโยงกิจกรรมทางเศรษฐกิจหลากหลายสาขา ทั้งธุรกิจโรงแรม ร้านอาหาร การขนส่ง การค้าปลีก การเกษตร การผลิตสินค้าชุมชน และการจ้างงานในระดับท้องถิ่น อย่างไรก็ตาม การเติบโตของภาคการท่องเที่ยวมิได้หมายความว่าทุกภูมิภาค ทุกจังหวัด หรือประชาชนทุกกลุ่มจะได้รับผลประโยชน์ในระดับเดียวกัน
คำถามสำคัญของการพัฒนาเศรษฐกิจการท่องเที่ยวไทยในปี 2569 จึงไม่ใช่เพียงว่า ประเทศไทยมีนักท่องเที่ยวเพิ่มขึ้นหรือลดลงเท่าใด แต่ต้องพิจารณาว่า ภูมิภาคใดกำลังเติบโตจากตลาดใด ภูมิภาคใดกำลังสูญเสียความสามารถในการสร้างรายได้ และงบประมาณภาครัฐที่จัดสรรเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวสามารถสร้างผลประโยชน์สาธารณะได้อย่างแท้จริงหรือไม่
ข้อมูลจาก TourismPulse ของแพลตฟอร์ม TRAVEL LINK ซึ่งพัฒนาโดยสถาบันข้อมูลขนาดใหญ่ (องค์การมหาชน) หรือ Big Data Institute (BDI) ได้นำเสนอผลเปรียบเทียบสถานการณ์การท่องเที่ยวระหว่างเดือนมกราคมถึงสิงหาคม 2569 กับช่วงเดียวกันของปี 2568 โดยระบุว่าจำนวนผู้เยี่ยมเยือนชาวไทยเพิ่มขึ้นร้อยละ 2.4 และรายได้เพิ่มขึ้นร้อยละ 3.4 ขณะที่จำนวนผู้เยี่ยมเยือนชาวต่างชาติลดลงร้อยละ 1.5 และรายได้ลดลงร้อยละ 0.5
ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนความแตกต่างระหว่างตลาดผู้เยี่ยมเยือนภายในประเทศกับตลาดต่างชาติอย่างมีนัยสำคัญ
เมื่อพิจารณารายภูมิภาค พบว่าในรายงานต้นทาง กรุงเทพฯ และภาคกลางได้รับแรงสนับสนุนจากตลาดคนไทย ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีสัญญาณการเติบโตจากตลาดต่างชาติ ขณะที่ภาคตะวันออกและภาคใต้เผชิญแรงกดดันจากการลดลงของจำนวนผู้เยี่ยมเยือนและรายได้จากต่างชาติในพื้นที่สำคัญ
อย่างไรก็ตาม ตัวเลขระดับภูมิภาคดังกล่าวยังมีข้อจำกัดด้านการตรวจสอบข้อมูลดิบ จึงไม่ควรถูกนำไปใช้สรุปสาเหตุของการเติบโตหรือถดถอยโดยปราศจากการวิเคราะห์เพิ่มเติม
ยิ่งไปกว่านั้น สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ได้เผยแพร่ข้อมูลเศรษฐกิจที่ครอบคลุมถึงไตรมาสที่สามของปี 2569 ซึ่งแสดงให้เห็นว่ารายรับรวมจากการท่องเที่ยวระดับประเทศยังขยายตัว แม้จำนวนนักท่องเที่ยวต่างชาติที่เดินทางเข้าประเทศลดลง
สถานการณ์ดังกล่าวนำไปสู่ข้อถกเถียงสำคัญในทางรัฐประศาสนศาสตร์ว่า การบริหารนโยบายท่องเที่ยวควรมุ่งเพิ่มปริมาณนักท่องเที่ยว เพิ่มรายได้รวม หรือเพิ่มคุณภาพชีวิตและผลประโยชน์สุทธิของประชาชนในพื้นที่เป็นเป้าหมายหลัก
บทความนี้จึงมุ่งวิเคราะห์สถานการณ์การท่องเที่ยวทั้งห้าภูมิภาค โดยเชื่อมโยงข้อมูลเศรษฐกิจ การบริหารภาครัฐ การจัดสรรงบประมาณ ความโปร่งใส และการพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก พร้อมนำเสนอกรอบการตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์และข้อเสนอเชิงนโยบายที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในระดับประเทศและระดับจังหวัด
คำสำคัญ
เศรษฐกิจการท่องเที่ยวไทย, การท่องเที่ยวภูมิภาค, รัฐประศาสนศาสตร์, นโยบายสาธารณะ, ธรรมาภิบาล, การตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์, Forensic Budget Analysis, TourismPulse, TRAVEL LINK, Data-Driven Governance, การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก, การท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน
1. การท่องเที่ยวไทยปี 2569: สัญญาณการเติบโตที่แตกต่างกัน
1.1 ตลาดคนไทยเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญ
ข้อมูล TourismPulse ช่วงเดือนมกราคมถึงสิงหาคม 2569 ระบุว่า จำนวนผู้เยี่ยมเยือนชาวไทยเพิ่มขึ้นร้อยละ 2.4 และรายได้จากผู้เยี่ยมเยือนชาวไทยเพิ่มขึ้นร้อยละ 3.4
หากนำข้อมูลดังกล่าวมาคำนวณการเปลี่ยนแปลงของรายได้เฉลี่ยต่อการเยี่ยมเยือนหนึ่งครั้ง จะพบว่าเพิ่มขึ้นประมาณร้อยละ 0.98 เมื่อเทียบกับปีก่อน
ผลการคำนวณนี้สะท้อนว่า รายได้จากตลาดคนไทยเพิ่มขึ้นเร็วกว่าอัตราการเพิ่มของจำนวนผู้เยี่ยมเยือนเล็กน้อย แต่ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่ากำลังซื้อที่แท้จริงของนักท่องเที่ยวไทยเพิ่มขึ้น เพราะต้องคำนึงถึงราคาสินค้าและบริการ ระยะเวลาพำนัก และองค์ประกอบของกลุ่มผู้เดินทางร่วมด้วย
ข้อเท็จจริงที่มีข้อมูลทางการสนับสนุนคือ สศช. รายงานว่า ในช่วงเก้าเดือนแรกของปี 2569 การท่องเที่ยวภายในประเทศของชาวไทยมีจำนวนประมาณ 210.531 ล้านคน-ครั้ง เพิ่มขึ้นร้อยละ 2.1 และสร้างรายรับประมาณ 890,000 ล้านบาท เพิ่มขึ้นร้อยละ 2.9 เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปี 2568 (สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2569)
แม้ข้อมูลสองชุดใช้ช่วงเวลาต่างกัน แต่มีทิศทางสอดคล้องกันว่าตลาดคนไทยยังมีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนเศรษฐกิจการท่องเที่ยว
ในเชิงบวก ตลาดคนไทยช่วยสร้างความต่อเนื่องให้แก่ธุรกิจบริการ โดยเฉพาะกิจการขนาดเล็กและขนาดกลางซึ่งมีฐานลูกค้าในประเทศเป็นหลัก
อย่างไรก็ตาม การเดินทางของคนไทยที่เพิ่มขึ้นอาจไม่ได้หมายความว่าผู้ประกอบการทุกรายมีรายได้และกำไรเพิ่มขึ้น หากเกิดการแข่งขันลดราคา ต้นทุนดำเนินงานสูงขึ้น หรือการใช้จ่ายกระจุกตัวอยู่ในกิจการบางประเภท
การบริหารนโยบายท่องเที่ยวจึงจำเป็นต้องพิจารณารายได้สุทธิและการกระจายผลประโยชน์ควบคู่กับจำนวนผู้เยี่ยมเยือน
1.2 ตลาดต่างชาติ: จำนวนลดลง แต่ข้อมูลรายได้ต้องตีความอย่างระมัดระวัง
TourismPulse ระบุว่า ในช่วงแปดเดือนแรกของปี 2569 จำนวนผู้เยี่ยมเยือนชาวต่างชาติลดลงร้อยละ 1.5 และรายได้ลดลงร้อยละ 0.5
หากใช้ตัวเลขดังกล่าวเป็นฐานคำนวณ รายได้เฉลี่ยต่อการเยี่ยมเยือนหนึ่งครั้งของต่างชาติจะเพิ่มขึ้นประมาณร้อยละ 1.02
กล่าวอีกนัยหนึ่ง แม้จำนวนผู้เยี่ยมเยือนต่างชาติในข้อมูลชุดนี้ลดลง แต่รายได้เฉลี่ยต่อครั้งไม่ได้ลดลงตามไปด้วย
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลระดับประเทศจาก สศช. ณ วันที่ 6 พฤศจิกายน 2569 รายงานว่า ในช่วงเก้าเดือนแรกของปี 2569 มีนักท่องเที่ยวต่างชาติเดินทางเข้าประเทศประมาณ 23.199 ล้านคน ลดลงร้อยละ 3.8 ขณะที่มูลค่าบริการรับด้านการท่องเที่ยวจากข้อมูลธนาคารแห่งประเทศไทยอยู่ที่ประมาณ 1.195 ล้านล้านบาท เพิ่มขึ้นร้อยละ 9.4
เมื่อรวมกับรายรับจากการท่องเที่ยวของชาวไทย สศช. ประเมินรายรับรวมจากการท่องเที่ยวประมาณ 2.085 ล้านล้านบาท เพิ่มขึ้นร้อยละ 6.5
ประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะแสดงให้เห็นว่า การลดลงของจำนวนนักท่องเที่ยวต่างชาติมิได้ทำให้รายรับจากการท่องเที่ยวระดับประเทศลดลงเสมอไป
แต่ต้องเน้นว่า สถิติผู้เยี่ยมเยือนต่างชาติรายจังหวัด สถิติการเดินทางเข้าประเทศของนักท่องเที่ยวต่างชาติ และมูลค่าบริการรับด้านการท่องเที่ยวในดุลการชำระเงิน เป็นข้อมูลคนละชุดและมีนิยามแตกต่างกัน
จึงไม่สามารถนำอัตราการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้มาเปรียบเทียบโดยตรงหรือสรุปว่าชุดใดผิดพลาดได้
ในเชิงรัฐประศาสนศาสตร์ ความแตกต่างของข้อมูลเช่นนี้เป็นเหตุผลสำคัญที่รัฐต้องมีมาตรฐานการบริหารข้อมูลร่วมกัน ทั้งด้านนิยาม หน่วยนับ ช่วงเวลา วิธีประมาณค่า และรอบการปรับปรุงข้อมูล
1.3 ภาพรวมประเทศอาจปกปิดปัญหาระดับจังหวัด
การที่รายรับรวมจากการท่องเที่ยวเพิ่มขึ้นร้อยละ 6.5 ไม่ได้หมายความว่าทุกจังหวัดกำลังเติบโต
จังหวัดที่มีรายได้จากการท่องเที่ยวขนาดใหญ่อาจทำให้ภาพรวมประเทศเป็นบวก ขณะที่จังหวัดขนาดเล็กหรือจังหวัดที่พึ่งพานักท่องเที่ยวเฉพาะกลุ่มกำลังประสบปัญหา
ในทางสถิติ ปรากฏการณ์ดังกล่าวอาจเกิดจากความแตกต่างด้านขนาดและสัดส่วนของแต่ละพื้นที่ เมื่อรวมข้อมูลเข้าด้วยกันจึงบดบังความเปลี่ยนแปลงภายในกลุ่มย่อยได้
ดังนั้น การประเมินเศรษฐกิจการท่องเที่ยวควรดำเนินการอย่างน้อยสามระดับ ได้แก่ ระดับประเทศ ระดับภูมิภาค และระดับจังหวัดหรืออำเภอ โดยใช้ข้อมูลที่มีนิยามและช่วงเวลาสอดคล้องกัน
2. วิเคราะห์เศรษฐกิจการท่องเที่ยวไทยทั้งห้าภูมิภาค
2.1 กรุงเทพฯ และภาคกลาง: ศูนย์กลางการเดินทางกับความเสี่ยงของการกระจุกตัว
ข้อมูล TourismPulse ระบุว่า กรุงเทพฯ และภาคกลางมีจำนวนผู้เยี่ยมเยือนชาวไทยเพิ่มขึ้นมาก โดยกาญจนบุรีเป็นหนึ่งในพื้นที่สนับสนุนการเติบโต ขณะที่กรุงเทพมหานครมีรายได้เพิ่มขึ้นกว่า 17,100 ล้านบาทตามข้อความต้นทาง
ตัวเลขรายได้ที่เพิ่มขึ้นดังกล่าวยังจำเป็นต้องตรวจสอบตารางข้อมูลดิบ ช่วงเวลาคำนวณ และค่าฐานเปรียบเทียบก่อนนำไปอ้างเป็นข้อสรุปทางการ
กรุงเทพมหานครมีความได้เปรียบจากการเป็นศูนย์กลางการเดินทางระหว่างประเทศ การคมนาคม การประชุม ธุรกิจ และบริการ ขณะที่จังหวัดในภาคกลางได้รับประโยชน์จากความสะดวกในการเดินทางระยะสั้น
ด้านบวกของการเติบโตคือสามารถสร้างกิจกรรมทางเศรษฐกิจต่อเนื่องไปยังโรงแรม ร้านอาหาร การขนส่ง และธุรกิจบริการต่าง ๆ
แต่ข้อจำกัดสำคัญคือความเสี่ยงของการกระจุกตัวทางเศรษฐกิจและพื้นที่
รายได้ที่เพิ่มขึ้นอาจกระจุกตัวอยู่ในโรงแรมขนาดใหญ่ ห้างสรรพสินค้า บริษัทนำเที่ยว หรือผู้ประกอบการที่เข้าถึงตลาดดิจิทัลได้มากกว่ากิจการรายย่อย
ในทางนโยบาย รัฐควรส่งเสริมการเชื่อมโยงระหว่างเมืองหลักกับเมืองรอง และจัดระบบติดตามสัดส่วนการใช้จ่ายที่เกิดขึ้นในกิจการท้องถิ่น
นอกจากนี้ ควรประเมินต้นทุนทางสังคมและสิ่งแวดล้อมจากการท่องเที่ยว เช่น ปัญหาการจราจร ขยะ การใช้พลังงาน และภาระการให้บริการสาธารณะ
การขยายตัวของตลาดท่องเที่ยวจะมีคุณค่าทางสาธารณะสูงขึ้นเมื่อรายได้ที่เพิ่มขึ้นมากกว่าต้นทุนทางเศรษฐกิจและสังคมที่ประชาชนต้องแบกรับ
2.2 ภาคเหนือ: การเติบโตของตลาดต่างชาติกับโอกาสของเศรษฐกิจวัฒนธรรม
TourismPulse รายงานว่าภาคเหนือมีจำนวนผู้เยี่ยมเยือนและรายได้จากต่างชาติเพิ่มขึ้น โดยเชียงใหม่เป็นจังหวัดสนับสนุนสำคัญ
ภาคเหนือมีจุดแข็งด้านวัฒนธรรม ประวัติศาสตร์ ภูมิประเทศ อาหารพื้นถิ่น งานหัตถกรรม และกิจกรรมท่องเที่ยวเชิงเรียนรู้
การเติบโตของตลาดต่างชาติจึงเป็นโอกาสในการสร้างความเชื่อมโยงระหว่างเศรษฐกิจการท่องเที่ยวกับเศรษฐกิจสร้างสรรค์และเศรษฐกิจชุมชน
ในเชิงบวก การเพิ่มขึ้นของผู้เยี่ยมเยือนต่างชาติอาจช่วยสร้างอุปสงค์ใหม่ให้แก่กิจการที่พัก ร้านอาหาร ผู้ให้บริการท่องเที่ยว และผู้ผลิตสินค้าชุมชน
อย่างไรก็ตาม จำเป็นต้องตรวจสอบว่าการเติบโตเกิดขึ้นเฉพาะเชียงใหม่หรือกระจายไปยังจังหวัดใกล้เคียงมากน้อยเพียงใด
อีกทั้งภาคเหนือมีความเสี่ยงจากปัญหาฝุ่นละออง PM2.5 ไฟป่า และความผันผวนตามฤดูกาล ซึ่งอาจกระทบความน่าสนใจของแหล่งท่องเที่ยวและสุขภาพประชาชน
แนวทางเชิงนโยบายจึงควรมุ่งพัฒนาการท่องเที่ยวที่เชื่อมโยงหลายจังหวัด เพิ่มระยะเวลาพำนัก และบริหารจัดการสิ่งแวดล้อมอย่างจริงจัง มากกว่าการเน้นเพิ่มจำนวนผู้เยี่ยมเยือนเพียงอย่างเดียว
2.3 ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ: ตลาดต่างชาติที่เติบโตกับโอกาสของเศรษฐกิจชายแดน
ข้อมูล TourismPulse ระบุว่าภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีการเติบโตของจำนวนผู้เยี่ยมเยือนและรายได้จากต่างชาติ โดยอุดรธานีและหนองคายเป็นพื้นที่สำคัญ
ความได้เปรียบของภูมิภาคนี้อยู่ที่การเชื่อมโยงการเดินทางผ่านพรมแดน การค้าระหว่างประเทศ วัฒนธรรมอาหาร และโครงข่ายคมนาคม
อย่างไรก็ตาม การมีผู้เดินทางผ่านจังหวัดจำนวนมากอาจไม่ได้หมายความว่าจังหวัดนั้นสามารถสร้างรายได้จากการท่องเที่ยวได้สูงเสมอไป
ผู้เดินทางบางส่วนอาจเข้ามาเพื่อซื้อสินค้า ติดต่อธุรกิจ เยี่ยมญาติ หรือเดินทางผ่านไปยังจุดหมายอื่น โดยไม่ได้พักค้างคืน
การวิเคราะห์นโยบายจึงต้องแยกประเภทการเดินทางให้ชัดเจนระหว่างนักท่องเที่ยวพักค้างคืน นักทัศนาจร และผู้เดินทางผ่าน
หากภาครัฐสามารถพัฒนาเครือข่ายบริการ ที่พัก อาหาร และแหล่งท่องเที่ยวให้สอดคล้องกับพฤติกรรมการเดินทาง ก็อาจเพิ่มมูลค่าทางเศรษฐกิจต่อการเดินทางหนึ่งครั้งได้
แต่การลงทุนดังกล่าวควรเริ่มจากหลักฐานด้านความต้องการของตลาด มิใช่การสร้างสิ่งปลูกสร้างหรือกิจกรรมส่งเสริมการท่องเที่ยวโดยปราศจากการศึกษาความคุ้มค่า
2.4 ภาคตะวันออก: ความเสี่ยงของการพึ่งพาตลาดต่างชาติ
ภาคตะวันออก โดยเฉพาะจังหวัดชลบุรี เป็นพื้นที่ที่มีระบบเศรษฐกิจการท่องเที่ยวและบริการขนาดใหญ่
ข้อความ TourismPulse ระบุว่าการลดลงของผู้เยี่ยมเยือนและรายได้จากต่างชาติส่งผลให้รายได้รวมของภาคตะวันออกลดลง แม้ตลาดคนไทยเติบโต
สถานการณ์ลักษณะนี้สะท้อนความเสี่ยงของจังหวัดที่มีรายได้จากการท่องเที่ยวพึ่งพาตลาดต่างชาติในสัดส่วนสูง
หากธุรกิจบริการมีต้นทุนคงที่จำนวนมาก เช่น โรงแรม อาคารพาณิชย์ และระบบขนส่ง การลดลงของลูกค้าต่างชาติอาจสร้างแรงกดดันต่อรายได้และกำไร
แม้จะมีลูกค้าคนไทยเพิ่มขึ้น แต่รายได้อาจไม่เพียงพอชดเชยรายได้จากตลาดเดิมที่ลดลง
ในทางนโยบายควรวิเคราะห์ความแตกต่างของค่าใช้จ่ายเฉลี่ย ระยะเวลาพำนัก และความต้องการบริการของนักท่องเที่ยวแต่ละกลุ่ม ก่อนกำหนดมาตรการกระตุ้นตลาด
ควรให้ความสำคัญกับการยกระดับคุณภาพบริการ การพัฒนาตลาดเฉพาะกลุ่ม การกระจายฤดูกาลท่องเที่ยว และการปรับตัวของผู้ประกอบการรายย่อย
มาตรการดังกล่าวควรได้รับการประเมินจากผลประกอบการและการจ้างงานจริง มิใช่ประเมินเฉพาะจำนวนผู้เข้าร่วมกิจกรรมประชาสัมพันธ์
2.5 ภาคใต้: รายได้ต่างชาติที่อ่อนตัวกับความแตกต่างเชิงพื้นที่
ภาคใต้เป็นหนึ่งในพื้นที่สำคัญของเศรษฐกิจการท่องเที่ยวไทย โดยมีทั้งแหล่งท่องเที่ยวระดับนานาชาติ เมืองท่องเที่ยวภายในประเทศ และจังหวัดชายแดนที่เชื่อมโยงกับประเทศมาเลเซีย
TourismPulse ระบุว่าจังหวัดภูเก็ต กระบี่ และพังงา มีจำนวนผู้เยี่ยมเยือนและรายได้จากต่างชาติลดลงในช่วงที่ศึกษา ส่งผลต่อภาพรวมรายได้ของภาคใต้
อย่างไรก็ตาม ไม่ควรนำสถานการณ์ของจังหวัดท่องเที่ยวทะเลอันดามันไปสรุปแทนจังหวัดภาคใต้ทั้งหมด
เพราะโครงสร้างตลาดท่องเที่ยวของภูเก็ตมีความแตกต่างจากสงขลา ยะลา ปัตตานี นราธิวาส และจังหวัดอื่นอย่างมีนัยสำคัญ
ภาคใต้สามารถจำแนกเชิงนโยบายได้อย่างน้อยสามกลุ่ม ได้แก่ กลุ่มท่องเที่ยวทางทะเลระดับนานาชาติ กลุ่มเมืองท่องเที่ยวและบริการชายแดน และกลุ่มท่องเที่ยววัฒนธรรม ธรรมชาติ และชุมชน
แต่ละกลุ่มมีความต้องการโครงสร้างพื้นฐาน การตลาด และทรัพยากรบุคคลแตกต่างกัน
การใช้มาตรการเดียวกันทั้งภูมิภาคจึงอาจทำให้การจัดสรรทรัพยากรไม่มีประสิทธิภาพ
นอกจากนี้ ภาคใต้ยังเผชิญความเสี่ยงจากสภาพอากาศสุดขั้ว อุทกภัย ต้นทุนการเดินทาง และความผันผวนของตลาดต่างชาติบางประเทศ
การพัฒนาการท่องเที่ยวภาคใต้จึงจำเป็นต้องเชื่อมโยงการบริหารเศรษฐกิจกับการจัดการความเสี่ยงด้านภัยพิบัติ การคมนาคม และความสามารถในการปรับตัวของชุมชน
3. กรณีศึกษาสามจังหวัดชายแดนภาคใต้: มีผู้เยี่ยมเยือน แต่รายได้กระจุกตัวอยู่ที่ใด?
ข้อมูลจากสำนักงานสถิติแห่งชาติที่อ้างอิงกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา ระบุว่า ในปี 2568 จังหวัดปัตตานีมีผู้เยี่ยมเยือน 654,924 คน-ครั้ง และรายได้ 2,086.35 ล้านบาท
จังหวัดยะลามีผู้เยี่ยมเยือน 2,017,096 คน-ครั้ง และรายได้ 7,683.90 ล้านบาท
จังหวัดนราธิวาสมีผู้เยี่ยมเยือน 1,253,686 คน-ครั้ง และรายได้ 4,791.96 ล้านบาท
เมื่อรวมทั้งสามจังหวัด มีผู้เยี่ยมเยือน 3,925,706 คน-ครั้ง และรายได้รวม 14,562.21 ล้านบาท
ขณะที่ภาคใต้ทั้งหมดมีผู้เยี่ยมเยือน 58,313,136 คน-ครั้ง และรายได้ 961,282.01 ล้านบาท ตามข้อมูลฐานปี 2568 (สำนักงานสถิติแห่งชาติ, 2569)
เมื่อคำนวณจากข้อมูลดังกล่าว สามจังหวัดชายแดนภาคใต้มีสัดส่วนผู้เยี่ยมเยือนประมาณร้อยละ 6.73 ของภาคใต้ แต่มีสัดส่วนรายได้ประมาณร้อยละ 1.51
ความแตกต่างนี้มีนัยสำคัญต่อการกำหนดนโยบายสาธารณะ
เพราะสะท้อนว่า การมีผู้เยี่ยมเยือนจำนวนหนึ่งไม่ได้หมายความว่าจะสามารถสร้างรายได้ต่อการเยี่ยมเยือนได้ในระดับเดียวกับจังหวัดที่มีตลาดท่องเที่ยวระยะยาวหรือมีสัดส่วนนักท่องเที่ยวต่างชาติใช้จ่ายสูง
เมื่อคำนวณรายได้เฉลี่ยต่อผู้เยี่ยมเยือนหนึ่งครั้ง พบว่าปัตตานีมีรายได้เฉลี่ยประมาณ 3,186 บาท ยะลาประมาณ 3,809 บาท และนราธิวาสประมาณ 3,822 บาท ขณะที่ค่าเฉลี่ยภาคใต้อยู่ที่ประมาณ 16,485 บาท
อย่างไรก็ตาม ไม่ควรตีความว่าค่าเฉลี่ยที่ต่ำกว่าหมายถึงคุณภาพบริการต่ำกว่า เพราะโครงสร้างตลาด ระยะเวลาพำนัก และประเภทการเดินทางแตกต่างกัน
ในทางตรงกันข้าม ข้อมูลนี้อาจช่วยชี้ให้เห็นโอกาสในการพัฒนากิจกรรมที่ทำให้ผู้เยี่ยมเยือนใช้เวลามากขึ้นและซื้อสินค้าและบริการจากกิจการท้องถิ่นมากขึ้น
สำหรับจังหวัดนราธิวาส การท่องเที่ยวชายแดนบริเวณสุไหงโก-ลกและตากใบมีความเชื่อมโยงกับตลาดมาเลเซีย
จังหวัดยะลามีศักยภาพด้านการท่องเที่ยวเบตง เมืองภูเขา อาหาร และกิจกรรมทางวัฒนธรรม
ส่วนจังหวัดปัตตานีมีทุนทางประวัติศาสตร์ ศิลปวัฒนธรรม อาหารพื้นถิ่น วิถีชีวิต และผลิตภัณฑ์ชุมชนที่สามารถพัฒนาต่อยอดได้
แต่การพัฒนาจะต้องไม่เริ่มจากสมมติฐานว่า การสร้างแหล่งท่องเที่ยวใหม่จะทำให้รายได้เพิ่มขึ้นโดยอัตโนมัติ
ควรเริ่มจากการศึกษาพฤติกรรมผู้เยี่ยมเยือน วิเคราะห์ความต้องการจริง และประเมินความสามารถของผู้ประกอบการในพื้นที่
อีกทั้งต้องมีหลักฐานว่านักท่องเที่ยวที่ผ่านด่านชายแดนเดินทางไปใช้จ่ายที่ใด พักค้างคืนหรือไม่ และเกิดรายได้กับชุมชนในสัดส่วนเท่าใด
นี่คือการเปลี่ยนวิธีคิดจาก การนับจำนวนผู้เดินทางผ่านพื้นที่ ไปสู่การวัดมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจที่ประชาชนได้รับจริง
4. มุมมองรัฐประศาสนศาสตร์: จากการบริหารโครงการสู่การบริหารผลลัพธ์สาธารณะ
การพัฒนาเศรษฐกิจการท่องเที่ยวมิใช่ภารกิจของกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬาเพียงหน่วยงานเดียว แต่เกี่ยวข้องกับกระทรวงมหาดไทย กระทรวงคมนาคม กระทรวงวัฒนธรรม กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ภาคเอกชน และภาคประชาสังคม
ความสำเร็จของนโยบายจึงขึ้นอยู่กับความสามารถในการประสานการทำงานระหว่างหน่วยงานและระดับการปกครอง
ในทางรัฐประศาสนศาสตร์ สามารถวิเคราะห์ปัญหาดังกล่าวผ่านแนวคิดสำคัญสามประการ
4.1 การบริหารภาครัฐที่มุ่งผลสัมฤทธิ์
แนวคิด Results-Based Management ให้ความสำคัญกับผลผลิต ผลลัพธ์ และผลกระทบ มากกว่าการรายงานเฉพาะกิจกรรมและการเบิกจ่ายงบประมาณ
ตัวอย่างเช่น การจัดเทศกาลท่องเที่ยวอาจมีผู้เข้าร่วมจำนวนมาก แต่หากไม่สามารถตรวจสอบได้ว่าเกิดรายได้สุทธิเพิ่มขึ้นเท่าใด มีการจ้างงานเพิ่มขึ้นหรือไม่ และรายได้กระจายถึงชุมชนอย่างไร ก็ยังไม่เพียงพอที่จะสรุปว่าโครงการประสบความสำเร็จ
การประเมินผลจึงควรแยกให้ชัดเจนระหว่างจำนวนกิจกรรม ผู้เข้าร่วม ยอดการใช้จ่าย ผลกำไรที่เพิ่มขึ้น และผลประโยชน์ต่อประชาชน
4.2 การบริหารแบบเครือข่ายและความร่วมมือ
การท่องเที่ยวมีลักษณะเป็นระบบเศรษฐกิจที่เชื่อมโยงผู้มีส่วนได้ส่วนเสียจำนวนมาก
หน่วยงานภาครัฐอาจมีบทบาทด้านโครงสร้างพื้นฐาน ความปลอดภัย และมาตรฐานบริการ ขณะที่ภาคเอกชนมีบทบาทด้านการลงทุนและการตลาด ส่วนชุมชนเป็นเจ้าของทรัพยากร วัฒนธรรม และทุนทางสังคมที่สำคัญ
การพัฒนาอย่างยั่งยืนจึงต้องใช้รูปแบบการกำกับดูแลแบบร่วมมือ (Collaborative Governance)
โดยให้ประชาชนและผู้ประกอบการท้องถิ่นมีส่วนร่วมตั้งแต่การกำหนดปัญหา การออกแบบโครงการ การตัดสินใจด้านงบประมาณ และการติดตามผล
หากประชาชนมีบทบาทเพียงเข้าร่วมกิจกรรมที่รัฐกำหนดไว้แล้ว อาจไม่สามารถสร้างความเป็นเจ้าของและการกระจายผลประโยชน์อย่างแท้จริง
4.3 การบริหารด้วยข้อมูลและความรับผิดรับชอบ
งานวิจัยของ Boonkrong และคณะ (2025) ที่ศึกษาการจัดกลุ่มจังหวัดไทยเพื่อการบริหารการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน พบว่าตัวแปรด้านการพักของชาวต่างชาติ จำนวนผู้เยี่ยมเยือนชาวไทย และค่าใช้จ่ายเฉลี่ยเป็นปัจจัยสำคัญในการจำแนกกลุ่มจังหวัด
ผลการศึกษาดังกล่าวสนับสนุนแนวคิดว่าการจัดสรรทรัพยากรควรพิจารณาความแตกต่างด้านโครงสร้างของแต่ละพื้นที่
ในบริบทปัจจุบัน TRAVEL LINK เป็นตัวอย่างของเครื่องมือที่ช่วยให้รัฐเข้าถึงข้อมูลเพื่อวิเคราะห์และกำหนดนโยบายได้
เมื่อวันที่ 13 พฤศจิกายน 2569 กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมยังได้เผยแพร่แนวทางการเชื่อมโยงข้อมูลการท่องเที่ยวผ่านการใช้ Big Data และ AI เพื่อสนับสนุนการตัดสินใจและการพัฒนาเศรษฐกิจท่องเที่ยว
อย่างไรก็ตาม การมี Dashboard หรือ AI ไม่ได้หมายความว่าการตัดสินใจจะมีคุณภาพโดยอัตโนมัติ
ข้อมูลต้องมีความถูกต้อง ครบถ้วน เป็นปัจจุบัน และมีระบบตรวจสอบความน่าเชื่อถือ ขณะที่การใช้ข้อมูลพฤติกรรมและการเคลื่อนที่ของประชาชนต้องคำนึงถึงสิทธิส่วนบุคคลและการคุ้มครองข้อมูลอย่างเคร่งครัด
5. Forensic Budget Analysis: งบประมาณการท่องเที่ยวไทยถูกใช้เพื่อสร้างผลลัพธ์อะไร?
5.1 งบประมาณภาครัฐกับคำถามเรื่องความคุ้มค่า
สำนักงบประมาณรายงานว่า ปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 ประเทศไทยมีวงเงินงบประมาณรายจ่ายรวม 3,780,600 ล้านบาท
ในเอกสารงบประมาณฉบับประชาชน มีรายการงบประมาณที่จัดหมวดภายใต้แผนแม่บทด้านการท่องเที่ยวจำนวน 8,031.4 ล้านบาท (สำนักงบประมาณ, 2568)
ตัวเลข 8,031.4 ล้านบาทนี้เป็นวงเงินตามหมวดแผนแม่บท มิใช่ยอดเบิกจ่ายจริง และไม่ควรตีความว่าเป็นงบประมาณท่องเที่ยวทั้งหมดที่ภาครัฐทุกหน่วยงานใช้จ่าย เพราะรายจ่ายที่สนับสนุนการท่องเที่ยวอาจอยู่ในแผนงานอื่น เช่น การคมนาคม การพัฒนาเมือง การรักษาสิ่งแวดล้อม และโครงสร้างพื้นฐานท้องถิ่น
ดังนั้น การตรวจสอบงบประมาณท่องเที่ยวอย่างครบถ้วนจึงจำเป็นต้องรวบรวมข้อมูลในระดับโครงการและหน่วยงาน ไม่ใช่นำตัวเลขจากหมวดงบประมาณต่าง ๆ มาบวกกันโดยไม่ตรวจสอบการซ้ำซ้อน
คำถามสำคัญมิได้อยู่เพียงว่ารัฐจัดสรรงบประมาณด้านการท่องเที่ยวมากหรือน้อย แต่ต้องตอบให้ได้ว่างบประมาณดังกล่าวใช้ทำอะไร ใครได้รับประโยชน์ และสร้างผลตอบแทนสุทธิแก่สังคมมากเพียงใด
5.2 หลักการตรวจสอบงบประมาณเชิงนิติวิทยาศาสตร์
Forensic Budget Analysis เป็นแนวทางการตรวจสอบข้อมูลทางการเงิน งบประมาณ การจัดซื้อจัดจ้าง และหลักฐานการดำเนินโครงการอย่างเป็นระบบ เพื่อค้นหาความผิดปกติ ความเสี่ยง ความไม่คุ้มค่า หรือความไม่สอดคล้องระหว่างวัตถุประสงค์กับผลลัพธ์
อย่างไรก็ตาม การพบความผิดปกติทางข้อมูลเป็นเพียงสัญญาณให้ตรวจสอบเพิ่มเติม ไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่ามีการทุจริตหรือกระทำผิดกฎหมาย
การวิเคราะห์ที่มีคุณภาพควรครอบคลุมอย่างน้อยเจ็ดมิติ
มิติที่หนึ่ง ความเหมาะสมของการจัดสรรงบประมาณ (Allocation Analysis)
ตรวจสอบว่างบประมาณถูกจัดสรรไปยังจังหวัดและกิจกรรมใด และสอดคล้องกับปัญหาเศรษฐกิจการท่องเที่ยวจริงหรือไม่
ตัวอย่างเช่น จังหวัดที่มีจำนวนผู้เยี่ยมเยือนเพิ่มขึ้นแต่รายได้ลดลง อาจต้องการมาตรการพัฒนาคุณภาพบริการมากกว่าการใช้งบประชาสัมพันธ์เพื่อเพิ่มปริมาณนักท่องเที่ยวอีก
มิติที่สอง ความโปร่งใสของการจัดซื้อจัดจ้าง (Procurement Transparency)
ตรวจสอบวิธีจัดซื้อจัดจ้าง ราคากลาง จำนวนผู้เสนอราคา ผู้ได้รับสัญญา การเปลี่ยนแปลงสัญญา และการส่งมอบงาน
ควรพิจารณาสัญญาณความเสี่ยง เช่น การแข่งขันเสนอราคาที่จำกัดผิดปกติ การแบ่งซื้อแบ่งจ้างโดยไม่มีเหตุผลอันสมควร หรือการแก้ไขสัญญาที่ทำให้ต้นทุนสูงขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ
ทั้งนี้ ต้องตรวจสอบรายละเอียดและข้อเท็จจริงรายโครงการก่อนสรุปว่ามีความผิดปกติ
มิติที่สาม ต้นทุนต่อผลผลิต (Unit Cost Analysis)
เปรียบเทียบต้นทุนต่อกิจกรรม ต่อผู้รับประโยชน์ หรือต่อหน่วยบริการกับโครงการที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน
ตัวอย่างเช่น โครงการอบรมผู้ประกอบการท่องเที่ยวควรประเมินต้นทุนต่อผู้ผ่านการอบรมที่สามารถนำความรู้ไปใช้จริง ไม่ใช่เพียงต้นทุนต่อจำนวนผู้ลงทะเบียน
มิติที่สี่ ความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ (Value for Money)
ประเมินว่าผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคมที่เกิดขึ้นมีความเหมาะสมกับต้นทุนหรือไม่
การพิจารณาควรรวมต้นทุนลงทุน ต้นทุนดำเนินงาน ค่าเสื่อมราคา ค่าบำรุงรักษา และต้นทุนทางสิ่งแวดล้อมที่ประเมินได้
มิติที่ห้า ความเพิ่มเติมของผลลัพธ์ (Additionality)
ตรวจสอบว่าผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นเป็นผลจากโครงการจริง หรือเป็นการเติบโตที่อาจเกิดขึ้นแม้ไม่มีโครงการ
ประเด็นนี้สำคัญมาก เพราะการท่องเที่ยวได้รับอิทธิพลจากฤดูกาล วันหยุด การเดินทางระหว่างประเทศ และปัจจัยเศรษฐกิจภายนอก
มิติที่หก การกระจายผลประโยชน์ (Benefit Distribution)
ตรวจสอบว่างบประมาณสร้างประโยชน์แก่ผู้ประกอบการรายใหญ่ ผู้ประกอบการรายย่อย แรงงาน หรือชุมชนในสัดส่วนใด
หากโครงการสร้างรายได้รวมสูง แต่ผลประโยชน์ส่วนใหญ่ตกอยู่กับกิจการจำนวนจำกัด ก็อาจไม่สอดคล้องกับวัตถุประสงค์การพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก
มิติที่เจ็ด ความยั่งยืนทางการคลัง (Fiscal Sustainability)
ตรวจสอบว่าหลังสิ้นสุดงบประมาณโครงการแล้ว หน่วยงานหรือชุมชนสามารถรับภาระค่าใช้จ่ายและดำเนินกิจกรรมต่อได้หรือไม่
สิ่งก่อสร้างและโครงสร้างพื้นฐานที่ไม่มีระบบบริหารจัดการและงบประมาณบำรุงรักษาเพียงพออาจกลายเป็นภาระทางการคลังในระยะยาว
5.3 ตัวอย่างจำลองการตรวจสอบโครงการท่องเที่ยว
สมมติว่าจังหวัดหนึ่งจัดสรรงบประมาณ 100 ล้านบาท เพื่อพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานและจัดกิจกรรมส่งเสริมการท่องเที่ยว
เมื่อสิ้นสุดโครงการ หน่วยงานรายงานว่ามีผู้เยี่ยมเยือนเพิ่มขึ้น 50,000 คน-ครั้ง และเกิดยอดใช้จ่ายรวมเพิ่มขึ้น 150 ล้านบาท
หากพิจารณาเพียงตัวเลขดังกล่าว โครงการอาจดูเหมือนให้ผลตอบแทนสูง เพราะยอดใช้จ่ายรวมสูงกว่างบประมาณโครงการ
แต่การวิเคราะห์เชิงนิติวิทยาศาสตร์ต้องตรวจสอบต่อว่า
ผู้เยี่ยมเยือนที่เพิ่มขึ้นเป็นผลจากโครงการจำนวนเท่าใด
ยอดใช้จ่าย 150 ล้านบาทเป็นการใช้จ่ายใหม่จริงหรือเป็นการย้ายการใช้จ่ายจากพื้นที่อื่น
มีต้นทุนเพิ่มเติมของธุรกิจและภาครัฐเท่าใด
รายได้ส่วนใดถูกส่งออกไปยังผู้ประกอบการนอกจังหวัด
เกิดการจ้างงานและรายได้แรงงานเพิ่มขึ้นจริงเพียงใด
และโครงการมีภาระค่าใช้จ่ายต่อเนื่องอีกกี่ปี
ตัวอย่างนี้เป็นสถานการณ์สมมติ ไม่ใช่ผลการตรวจสอบโครงการที่มีอยู่จริง
จึงไม่สามารถนำตัวเลข 150 ล้านบาทหารด้วยงบประมาณ 100 ล้านบาท แล้วสรุปว่าโครงการมีอัตราผลตอบแทนทางสังคมร้อยละ 150 ได้โดยตรง
ในการประเมินอย่างเป็นระบบ ควรใช้การวิเคราะห์ต้นทุนและผลประโยชน์ (Cost–Benefit Analysis) รวมถึงมูลค่าปัจจุบันสุทธิทางเศรษฐกิจ (Economic Net Present Value) และอัตราส่วนผลประโยชน์ต่อต้นทุน (Benefit–Cost Ratio) เมื่อมีข้อมูลเพียงพอ
หากต้องการพิสูจน์ผลกระทบจากโครงการ ควรใช้วิธีเปรียบเทียบกับพื้นที่หรือกลุ่มที่ไม่ได้รับมาตรการ เช่น Difference-in-Differences ภายใต้สมมติฐานและเงื่อนไขที่เหมาะสม
5.4 ปัญหาการใช้งบประมาณแบบแยกส่วน
ความเสี่ยงสำคัญอีกประการหนึ่งคือการที่หน่วยงานภาครัฐหลายแห่งจัดทำโครงการเกี่ยวกับการท่องเที่ยวในพื้นที่เดียวกัน โดยขาดการเชื่อมโยงข้อมูลและเป้าหมายร่วม
หน่วยงานหนึ่งอาจใช้งบจัดกิจกรรมประชาสัมพันธ์ อีกหน่วยงานหนึ่งจัดอบรมผู้ประกอบการ ขณะที่อีกหน่วยงานลงทุนสร้างสิ่งอำนวยความสะดวก
แม้ทุกโครงการมีผลผลิตตามเอกสาร แต่หากไม่มีการเชื่อมโยงกับอุปสงค์ของตลาดจริง ก็อาจไม่สามารถสร้างผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจอย่างเป็นรูปธรรม
การวิเคราะห์งบประมาณจึงควรติดตามเส้นทางจาก
ปัญหาสาธารณะ → นโยบาย → การจัดสรรงบประมาณ → การจัดซื้อจัดจ้าง → การดำเนินงาน → ผลผลิต → ผลลัพธ์ → ผลกระทบต่อประชาชน
หากไม่สามารถเชื่อมโยงเส้นทางนี้ได้อย่างมีหลักฐาน ย่อมเป็นข้อจำกัดสำคัญของระบบความรับผิดรับชอบทางการบริหาร
6. ข้อสังเกตและข้อกังวลต่อเศรษฐกิจการท่องเที่ยวไทย
6.1 จำนวนผู้เยี่ยมเยือนอาจกลายเป็นตัวชี้วัดที่สร้างแรงจูงใจผิดทิศทาง
หากหน่วยงานภาครัฐถูกประเมินจากจำนวนผู้เยี่ยมเยือนเป็นหลัก อาจเกิดแรงจูงใจให้ใช้งบประมาณกระตุ้นการเดินทางระยะสั้นโดยไม่คำนึงถึงรายได้สุทธิและผลกระทบต่อประชาชน
การมีคนเดินทางมากขึ้นอาจเพิ่มภาระสาธารณูปโภคและสิ่งแวดล้อมโดยไม่จำเป็นต้องเพิ่มคุณภาพชีวิตของคนในพื้นที่
6.2 การเพิ่มขึ้นของรายได้อาจไม่ได้สะท้อนความมั่งคั่งของชุมชน
รายได้จากการท่องเที่ยวเป็นมูลค่าการใช้จ่าย ไม่ใช่กำไรสุทธิหรือรายได้ที่เหลืออยู่ในจังหวัดทั้งหมด
รายได้บางส่วนต้องนำไปชำระค่าสินค้านำเข้า ค่าบริหารจัดการ ค่าธรรมเนียมแพลตฟอร์ม และต้นทุนของธุรกิจ
จึงจำเป็นต้องศึกษาสัดส่วนรายได้ที่คงอยู่ในเศรษฐกิจท้องถิ่น หรือ Local Revenue Retention
6.3 ความเสี่ยงจากการพึ่งพาตลาดต่างชาติ
จังหวัดที่พึ่งพาตลาดต่างชาติสูงมีความเสี่ยงจากความผันผวนของเศรษฐกิจโลก ราคาพลังงาน การเปลี่ยนแปลงเส้นทางการบิน ความเชื่อมั่นด้านความปลอดภัย และการแข่งขันกับประเทศเพื่อนบ้าน
หากไม่มีการกระจายตลาดหรือพัฒนาตลาดภายในประเทศ อาจเกิดความเปราะบางต่อรายได้และการจ้างงาน
6.4 ความเหลื่อมล้ำระหว่างเมืองหลักกับเมืองรอง
การส่งเสริมการท่องเที่ยวโดยเน้นเมืองที่มีจำนวนผู้เยี่ยมเยือนสูงอยู่แล้ว อาจทำให้โครงสร้างพื้นฐานและการลงทุนกระจุกตัวมากขึ้น
ในทางกลับกัน การกระจายงบประมาณให้ทุกจังหวัดเท่ากันโดยไม่พิจารณาความพร้อมและผลตอบแทน ก็อาจไม่เหมาะสมเช่นเดียวกัน
การจัดสรรงบประมาณจึงต้องพิจารณาความจำเป็น ศักยภาพ ความเปราะบาง และประสิทธิผลของมาตรการร่วมกัน
6.5 ข้อจำกัดด้านคุณภาพข้อมูล
ข้อมูลผู้เยี่ยมเยือนอาจมีการปรับปรุงย้อนหลัง และการนับผู้เยี่ยมเยือนรายจังหวัดไม่ได้หมายถึงจำนวนบุคคลที่ไม่ซ้ำกันทั่วประเทศ
นักเดินทางคนหนึ่งอาจเยี่ยมเยือนหลายจังหวัดระหว่างการเดินทางครั้งเดียว
การรวมจำนวนผู้เยี่ยมเยือนรายจังหวัดโดยไม่ตรวจสอบหน่วยนับจึงอาจทำให้ตีความผิด
นอกจากนี้ ข้อมูลการใช้จ่ายอาจมาจากวิธีสำรวจหรือการประมาณค่าที่แตกต่างกัน จึงต้องเปิดเผยข้อจำกัดก่อนนำข้อมูลไปใช้ตัดสินใจ
6.6 ความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมและภัยพิบัติ
พื้นที่ท่องเที่ยวจำนวนมากตั้งอยู่ในพื้นที่เสี่ยงต่ออุทกภัย การกัดเซาะชายฝั่ง ไฟป่า ภัยแล้ง หรือมลพิษทางอากาศ
การลงทุนโครงสร้างพื้นฐานโดยไม่มีการประเมินความเสี่ยงด้านภูมิอากาศอาจสร้างภาระงบประมาณซ้ำซ้อนในอนาคต
6.7 ความเสี่ยงต่อความโปร่งใสและธรรมาภิบาล
การจัดสรรงบประมาณท่องเที่ยวที่ขาดข้อมูลโครงการแบบเปิดเผย อาจทำให้ประชาชนไม่สามารถตรวจสอบความเหมาะสมของราคากลาง การจัดซื้อจัดจ้าง และผลการดำเนินงานได้
ประเด็นดังกล่าวเป็นความเสี่ยงเชิงระบบที่ควรป้องกันด้วยกลไกตรวจสอบ ไม่ใช่ข้อกล่าวหาว่ามีการทุจริตเกิดขึ้นในโครงการใดโดยเฉพาะ
7. ข้อเสนอเชิงนโยบายสาธารณะ: ปรับทิศทางเศรษฐกิจการท่องเที่ยวไทย
7.1 เปลี่ยนเป้าหมายจากจำนวนผู้เยี่ยมเยือนไปสู่คุณภาพผลลัพธ์
ควรกำหนดตัวชี้วัดหลักของนโยบายท่องเที่ยวให้ครอบคลุมรายได้ต่อการเยี่ยมเยือน ระยะเวลาพำนัก มูลค่าเพิ่มที่เกิดขึ้นในจังหวัด การจ้างงาน รายได้แรงงาน และความยั่งยืนด้านสิ่งแวดล้อม
จำนวนผู้เยี่ยมเยือนยังเป็นข้อมูลสำคัญ แต่ไม่ควรเป็นเครื่องชี้วัดความสำเร็จเพียงอย่างเดียว
7.2 จัดตั้งระบบข้อมูลเศรษฐกิจการท่องเที่ยวระดับจังหวัด
เสนอให้แต่ละจังหวัดพัฒนาระบบ Provincial Tourism Intelligence Dashboard โดยเชื่อมโยงข้อมูลจากกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา TRAVEL LINK หน่วยงานเศรษฐกิจ และข้อมูลท้องถิ่น
ระบบดังกล่าวควรแสดงข้อมูลที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ พร้อมระบุหน่วยงานเจ้าของข้อมูล วิธีคำนวณ และวันที่ปรับปรุงล่าสุด
7.3 จัดสรรงบประมาณตามปัญหาและโครงสร้างตลาดจริง
พื้นที่ที่จำนวนและรายได้เติบโตควรได้รับมาตรการยกระดับคุณภาพและการกระจายผลประโยชน์
พื้นที่ที่จำนวนเพิ่มแต่รายได้ลดควรมุ่งเพิ่มมูลค่าต่อทริป
พื้นที่ที่จำนวนลดแต่รายได้เพิ่มควรศึกษาความยั่งยืนของตลาดและความสามารถในการรักษาคุณภาพ
ส่วนพื้นที่ที่จำนวนและรายได้ลดพร้อมกันควรได้รับการวิเคราะห์สาเหตุและมาตรการฟื้นฟูที่เหมาะสม
7.4 ใช้ Forensic Budget Analysis ก่อนขยายโครงการขนาดใหญ่
เสนอให้โครงการลงทุนด้านท่องเที่ยวที่มีมูลค่าสูงต้องผ่านการวิเคราะห์ความจำเป็น ความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจ ผลกระทบต่อชุมชน และความเสี่ยงด้านการคลังก่อนการอนุมัติ
ควรเผยแพร่ข้อมูลสำคัญของโครงการ ได้แก่ วงเงินงบประมาณ ราคากลาง สัญญา ความก้าวหน้า ผลการเบิกจ่าย และผลลัพธ์ที่ตรวจสอบได้ โดยคำนึงถึงข้อจำกัดตามกฎหมายที่เกี่ยวข้อง
7.5 เพิ่มบทบาทองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและภาคประชาชน
การท่องเที่ยวเป็นกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นในพื้นที่ จึงควรให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและชุมชนมีบทบาทในการกำหนดทิศทางการพัฒนา
แต่การกระจายอำนาจต้องมาพร้อมทรัพยากร ความสามารถด้านข้อมูล กลไกตรวจสอบ และความรับผิดรับชอบต่อสาธารณะ
7.6 เชื่อมโยงการท่องเที่ยวกับเศรษฐกิจฐานราก
รัฐควรสนับสนุนให้โรงแรม ร้านอาหาร และธุรกิจท่องเที่ยวจัดซื้อสินค้าและบริการจากเกษตรกร ผู้ผลิตอาหาร วิสาหกิจชุมชน และผู้ประกอบการรายย่อยในพื้นที่มากขึ้น
การเชื่อมโยงดังกล่าวจะช่วยเพิ่มโอกาสที่รายได้จากการท่องเที่ยวหมุนเวียนอยู่ในเศรษฐกิจท้องถิ่น แทนการไหลออกผ่านห่วงโซ่อุปทานภายนอก
อย่างไรก็ตาม ต้องคำนึงถึงคุณภาพสินค้า ราคา ความสามารถในการส่งมอบ และการแข่งขันที่เป็นธรรมด้วย
7.7 พัฒนาเศรษฐกิจการท่องเที่ยวชายแดนไทย–มาเลเซีย
สำหรับจังหวัดชายแดนภาคใต้ ควรพัฒนาความร่วมมือด้านข้อมูล การเดินทาง มาตรฐานบริการ และการตลาดร่วมกับผู้เกี่ยวข้องทั้งสองประเทศ
พื้นที่สุไหงโก-ลก ตากใบ และเบตงควรได้รับการศึกษาศักยภาพเชิงพื้นที่อย่างจริงจัง โดยพิจารณาการเดินทางผ่านแดน ระยะเวลาพำนัก และมูลค่าการใช้จ่ายที่เกิดขึ้นจริง
การส่งเสริมอาหารฮาลาล วัฒนธรรมท้องถิ่น การท่องเที่ยวธรรมชาติ และผลิตภัณฑ์ชุมชนควรดำเนินการบนพื้นฐานของความต้องการตลาดและการมีส่วนร่วมของประชาชน
7.8 พัฒนาระบบเตือนภัยความเสี่ยงเศรษฐกิจท่องเที่ยว
เสนอให้มีระบบ Tourism Early Warning System เพื่อเฝ้าติดตามความเสี่ยงจากจำนวนผู้เยี่ยมเยือน รายได้ อัตราการเข้าพัก ต้นทุนการเดินทาง และปัจจัยภายนอก
ระบบนี้ควรเชื่อมโยงข้อมูลอุตุนิยมวิทยา ภัยพิบัติ และการคมนาคม เพื่อช่วยให้หน่วยงานภาครัฐเตรียมมาตรการได้ก่อนเกิดผลกระทบรุนแรง
7.9 ส่งเสริมการท่องเที่ยวที่ยั่งยืนและรับผิดชอบต่อชุมชน
การพัฒนาการท่องเที่ยวควรให้ความสำคัญกับความสามารถในการรองรับของพื้นที่ การจัดการขยะ น้ำเสีย พลังงาน และการคุ้มครองทรัพยากรธรรมชาติ
ควรรับฟังความคิดเห็นของชุมชนอย่างมีความหมาย และกำหนดมาตรการป้องกันผลกระทบจากการท่องเที่ยวที่อาจเพิ่มภาระต้นทุนให้ประชาชน
7.10 สร้างระบบประเมินผลที่ประชาชนตรวจสอบได้
เสนอให้ทุกจังหวัดจัดทำรายงานผลการพัฒนาการท่องเที่ยวประจำปี โดยเชื่อมโยงงบประมาณกับผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจและสังคม
รายงานดังกล่าวควรเปิดเผยทั้งผลสำเร็จ ปัญหา ข้อจำกัด และโครงการที่ไม่บรรลุเป้าหมาย
การรายงานข้อผิดพลาดและนำผลประเมินไปปรับปรุงนโยบายเป็นส่วนหนึ่งของธรรมาภิบาล ไม่ใช่ความล้มเหลวที่ต้องปกปิด
8. แผนขับเคลื่อนนโยบายในระยะ 12 เดือน
เพื่อให้ข้อเสนอสามารถนำไปปฏิบัติได้จริง ควรกำหนดแผนดำเนินงานอย่างเป็นขั้นตอน
ระยะที่หนึ่ง: 30 วันแรก — ตรวจสอบข้อมูลและกำหนดปัญหา
หน่วยงานระดับจังหวัดควรรวบรวมข้อมูลผู้เยี่ยมเยือน รายได้ และงบประมาณที่เกี่ยวข้อง ตรวจสอบคุณภาพข้อมูล และจำแนกประเภทพื้นที่ตามลักษณะการเติบโต
ผลลัพธ์ที่ต้องการคือฐานข้อมูลสถานการณ์ท่องเที่ยวที่เชื่อถือได้และบัญชีโครงการงบประมาณที่เกี่ยวข้อง
ระยะที่สอง: วันที่ 31–90 — วิเคราะห์เชิงลึกและกำหนดมาตรการ
ดำเนินการสำรวจพฤติกรรมผู้เยี่ยมเยือน ประเมินความต้องการของผู้ประกอบการ วิเคราะห์ต้นทุนและผลประโยชน์ และจัดทำข้อเสนอมาตรการที่เหมาะสมกับพื้นที่
ก่อนเริ่มโครงการใหม่ควรตรวจสอบความซ้ำซ้อนกับโครงการเดิมและความพร้อมด้านการบริหารจัดการ
ระยะที่สาม: เดือนที่ 4–6 — ทดลองโครงการและติดตามผล
ดำเนินการทดลองมาตรการขนาดเล็กที่สามารถวัดผลได้ เช่น การเชื่อมโยงบริการท่องเที่ยวกับผู้ผลิตสินค้าในพื้นที่ การส่งเสริมการพักค้างคืน หรือการพัฒนาระบบข้อมูลบริการท่องเที่ยว
ควรกำหนดตัวชี้วัดก่อนเริ่มดำเนินงานและมีข้อมูลฐานสำหรับเปรียบเทียบ
ระยะที่สี่: เดือนที่ 7–12 — ประเมินและขยายผล
ประเมินความคุ้มค่า ประสิทธิผล การกระจายรายได้ และผลกระทบต่อประชาชน
โครงการที่มีหลักฐานสนับสนุนว่าประสบความสำเร็จควรได้รับการพิจารณาขยายผล ส่วนโครงการที่ไม่คุ้มค่าควรได้รับการปรับปรุงหรือยุติอย่างโปร่งใส
หลักการสำคัญคือ การขยายงบประมาณต้องเกิดหลังจากพิสูจน์ผลลัพธ์ ไม่ใช่เพียงเพราะดำเนินโครงการครบตามแผน
9. บทเรียนสำคัญต่อการบริหารการท่องเที่ยวไทย
จากการวิเคราะห์สถานการณ์ทั้งห้าภูมิภาค สามารถสรุปบทเรียนเชิงรัฐประศาสนศาสตร์ได้ว่า การพัฒนาการท่องเที่ยวจำเป็นต้องเปลี่ยนจากการบริหารที่เน้นกิจกรรมและปริมาณ ไปสู่การบริหารผลลัพธ์สาธารณะอย่างเป็นระบบ
รัฐควรทำหน้าที่สร้างสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการประกอบธุรกิจ การแข่งขันที่เป็นธรรม การเข้าถึงตลาดของผู้ประกอบการรายย่อย และการคุ้มครองทรัพยากรของชุมชน
การลงทุนของรัฐต้องตอบโจทย์ปัญหาจริงและมีหลักฐานว่าผลประโยชน์คุ้มค่ากับต้นทุน
ในขณะเดียวกัน ควรยอมรับว่าการท่องเที่ยวไม่ได้เป็นคำตอบเดียวสำหรับการพัฒนาเศรษฐกิจทุกจังหวัด
บางพื้นที่อาจมีความเหมาะสมกับการพัฒนาเศรษฐกิจเกษตรกรรม อุตสาหกรรมบริการ หรือกิจกรรมเศรษฐกิจประเภทอื่นมากกว่า การใช้งบประมาณเพื่อผลักดันการท่องเที่ยวจึงควรคำนึงถึงต้นทุนค่าเสียโอกาสของการไม่ลงทุนในทางเลือกอื่นด้วย
การบริหารนโยบายสาธารณะที่ดีต้องเลือกใช้ทรัพยากรในกิจกรรมที่สร้างประโยชน์สูงสุดต่อประชาชน ไม่ใช่เลือกโครงการเพียงเพราะสามารถจัดกิจกรรมได้ง่ายหรือมีผลผลิตที่ประชาสัมพันธ์ได้รวดเร็ว
สรุป
สถานการณ์เศรษฐกิจการท่องเที่ยวไทยปี 2569 สะท้อนภาพที่มีทั้งโอกาสและความเปราะบาง
ตลาดผู้เยี่ยมเยือนชาวไทยยังมีบทบาทสำคัญในการสนับสนุนเศรษฐกิจการท่องเที่ยว ขณะที่ตลาดต่างชาติมีความแตกต่างกันตามภูมิภาคและโครงสร้างตลาด
กรุงเทพฯ และภาคกลางได้รับแรงสนับสนุนจากการเดินทางภายในประเทศ ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีสัญญาณบวกจากต่างชาติ ขณะที่ภาคตะวันออกและภาคใต้มีพื้นที่ที่ต้องติดตามผลกระทบจากตลาดต่างชาติที่อ่อนตัว
อย่างไรก็ตาม ข้อสรุปดังกล่าวเป็นภาพจากข้อมูล TourismPulse ช่วงแปดเดือนแรก ซึ่งยังต้องตรวจสอบเชิงลึกในระดับจังหวัดและช่วงเวลาที่เทียบเคียงกันได้
ข้อมูลเศรษฐกิจล่าสุดที่ครอบคลุมเก้าเดือนแรกของปี 2569 ยังแสดงให้เห็นว่า แม้จำนวนนักท่องเที่ยวต่างชาติเดินทางเข้าประเทศลดลง แต่รายรับรวมจากการท่องเที่ยวระดับประเทศยังขยายตัว
ความแตกต่างของสถานการณ์นี้ยืนยันว่า การวิเคราะห์เศรษฐกิจการท่องเที่ยวต้องพิจารณามากกว่าตัวเลขจำนวนผู้เยี่ยมเยือน
จากมุมมองนักรัฐประศาสนศาสตร์ การใช้งบประมาณภาครัฐเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวควรมุ่งสร้างประสิทธิภาพ ความคุ้มค่า ความโปร่งใส และความเป็นธรรมในการกระจายผลประโยชน์
การนำ Forensic Budget Analysis มาใช้จะช่วยให้หน่วยงานและประชาชนสามารถตรวจสอบความเชื่อมโยงระหว่างงบประมาณ การดำเนินโครงการ และผลลัพธ์ได้อย่างเป็นระบบ
แต่การตรวจสอบที่ดีต้องตั้งอยู่บนหลักฐานและความเป็นธรรม มิใช่การตั้งข้อกล่าวหาจากตัวเลขที่ยังไม่ได้ตรวจสอบ
สำหรับจังหวัดชายแดนภาคใต้ การพัฒนาเศรษฐกิจการท่องเที่ยวควรเชื่อมโยงกับการค้า การเดินทางชายแดน สินค้าชุมชน วัฒนธรรม และการสร้างงาน โดยใช้ข้อมูลเป็นฐานในการกำหนดมาตรการ
ท้ายที่สุด ความสำเร็จของนโยบายการท่องเที่ยวไม่ควรวัดจากจำนวนผู้มาเยือนเพียงอย่างเดียว แต่ควรวัดจากการที่ประชาชนมีงานที่มั่นคงขึ้น มีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้น และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นอย่างยั่งยืน
ประเทศไทยไม่ควรถามเพียงว่า “ปีนี้นักท่องเที่ยวเพิ่มขึ้นกี่คน” แต่ต้องถามด้วยว่า “เงินจากการท่องเที่ยวและงบประมาณที่รัฐลงทุนไป ทำให้ประชาชนในพื้นที่มีชีวิตดีขึ้นจริงเพียงใด”
เพราะเป้าหมายสูงสุดของการพัฒนาการท่องเที่ยวมิใช่เพียงความเติบโตของตัวเลขทางเศรษฐกิจ แต่คือการสร้างคุณค่าทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมที่ประชาชนสามารถได้รับประโยชน์ร่วมกันอย่างเป็นธรรม
🔍 แหล่งข้อมูลอ้างอิง
ข้อมูลและข้อวิเคราะห์ในบทความนี้ใช้แหล่งข้อมูลหลักดังต่อไปนี้
- TRAVEL LINK – TourismPulse ข้อมูลเปรียบเทียบจำนวนผู้เยี่ยมเยือนและรายได้รายจังหวัด ช่วงมกราคม–สิงหาคม 2569
https://www.travellink.go.th/dashboard/provincial-visitor-provincial-overall - สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) ข้อมูลสถานการณ์ท่องเที่ยวและเศรษฐกิจไทยไตรมาสที่สาม ปี 2569 เผยแพร่วันที่ 6 พฤศจิกายน 2569
https://www.nesdc.go.th - กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา สถิติการท่องเที่ยวรายภูมิภาคและรายจังหวัด ปี 2568–2569
https://www.mots.go.th/news/category/829 - สำนักงานสถิติแห่งชาติ รายงานสถิติจังหวัดลำพูน พ.ศ. 2569 ตารางที่ 17.1 ซึ่งรวบรวมสถิติการท่องเที่ยวรายจังหวัดทั่วประเทศ ปี 2568
https://www.nso.go.th/nsoweb/storage/file_or_link/2026/20261104110045_65657.pdf - สำนักงบประมาณ ข้อมูลงบประมาณรายจ่ายประจำปีงบประมาณ 2569 และงบประมาณตามแผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ
https://thaibudget.bb.go.th - ธนาคารแห่งประเทศไทย เครื่องชี้ภาวะการท่องเที่ยว EC_EI_028_S2
https://app.bot.or.th/BTWS_STAT/statistics/ReportPage.aspx?reportID=875 - สถาบันข้อมูลขนาดใหญ่ (BDI) ข้อมูลการพัฒนา TRAVEL LINK และการเชื่อมโยงข้อมูลการท่องเที่ยว
https://bdi.or.th/news/showcases-travellink-at-travel-tech-asia-2026/ - กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม ข่าวการขับเคลื่อน Data-Driven Tourism Executive Forum วันที่ 13 พฤศจิกายน 2569
https://mdes.go.th - World Bank แนวทางพัฒนาเศรษฐกิจการท่องเที่ยวที่เชื่อมโยงการสร้างงานและธุรกิจท้องถิ่น
https://www.worldbank.org/ext/en/topic/tourism
📚 บรรณานุกรม
รูปแบบ APA 7th edition
กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา. (2569). สถิตินักท่องเที่ยวภายในประเทศ ปี 2568 จำแนกตามภูมิภาคและจังหวัด. https://www.mots.go.th/news/category/829
กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม. (2569, 13 พฤศจิกายน). รมว.ดีอี หนุนใช้ Big Data–AI เชื่อมโยงข้อมูลท่องเที่ยว บนเวที Data-Driven Tourism Executive Forum ยกระดับเศรษฐกิจท่องเที่ยวไทยเติบโตอย่างยั่งยืน. https://mdes.go.th
การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย. (2568). แผนวิสาหกิจการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2566–2570 (ฉบับทบทวน พ.ศ. 2568–2570). https://www.tat.or.th
ธนาคารแห่งประเทศไทย. (2569). เครื่องชี้ภาวะการท่องเที่ยว (EC_EI_028_S2) [ชุดข้อมูลสถิติ]. https://app.bot.or.th/BTWS_STAT/statistics/ReportPage.aspx?reportID=875
สำนักงานสถิติแห่งชาติ. (2569). รายงานสถิติจังหวัดลำพูน พ.ศ. 2569. https://www.nso.go.th/nsoweb/storage/file_or_link/2026/20261104110045_65657.pdf
สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2569, 6 พฤศจิกายน). ภาวะเศรษฐกิจไทยไตรมาสที่สามของปี 2569 และแนวโน้มปี 2569–2570 [เอกสารประกอบการประชุมคณะอนุกรรมการติดตามภาวะเศรษฐกิจ]. https://www.nesdc.go.th
สำนักงบประมาณ. (2568). งบประมาณฉบับประชาชน ปีงบประมาณ 2569. https://thaibudget.bb.go.th
สถาบันข้อมูลขนาดใหญ่ (องค์การมหาชน). (2569, 2 กรกฎาคม). TRAVEL LINK ถ่ายทอดแนวคิด “Breaking Data Silos” ยกระดับการท่องเที่ยวไทย เชื่อมข้อมูลสู่การตัดสินใจด้วย Big Data และ AI ในงาน Travel & Tech Asia 2026. https://bdi.or.th/news/showcases-travellink-at-travel-tech-asia-2026/
Boonkrong, P., Simmachan, T., Sittimongkol, R., & Lerdsuwansri, R. (2025). Data-driven approach in provincial clustering for sustainable tourism management in Thailand. Thailand Statistician, 23(3), 481–500. https://ph02.tci-thaijo.org/index.php/thaistat/article/download/259921/172307/983210
World Bank. (n.d.). Tourism. https://www.worldbank.org/ext/en/topic/tourism
หมายเหตุทางวิชาการ: บทความนี้เป็นการวิเคราะห์ข้อมูลทุติยภูมิและข้อเสนอเชิงนโยบาย ไม่ใช่รายงานการตรวจสอบบัญชีหรือการตรวจสอบการทุจริตของหน่วยงานใดโดยเฉพาะ ตัวเลข TourismPulse ช่วงมกราคม–สิงหาคม 2569 อ้างอิงจากข้อความต้นทางที่นำมาศึกษา โดยยังไม่สามารถตรวจสอบข้อมูลดิบรายจังหวัดได้ครบถ้วน ส่วนตัวเลขปี 2568 และรายงานเศรษฐกิจเก้าเดือนแรกปี 2569 อ้างอิงเอกสารทางการที่ระบุไว้ข้างต้น ข้อมูลอาจมีการปรับปรุงย้อนหลังได้
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น